Rutin, Örf və Şüurla Tədil Sənəti

Adət-ənənələr və müxtəlif rituallar insan həyatının davamlılığını təmin edən əsas sütunlar olsa da, bəzən zaman keçdikcə o qədər rutinləşir ki, artıq insana gözlənilən faydanı vermir, hətta əks təsir göstərir. İbadətlər də daxil olmaqla, daim təkrarlanan bütün bu davranışlar bir nöqtədən sonra mənasını itirir və insanla əlaqəsini zəiflədir.

Unutmaq olmaz ki, hər bir adətin, hər bir ənənin son nəticəsi insanın özündə görünməlidir. Əgər bir ənənə, bir qayda və ya bir vərdiş insanı əzir, onu dəyərsizləşdirir və ya mənasızlaşdırırsa, deməli, ortada ciddi bir ictimai böhran var. Belə bir vəziyyətin dərhal düşünən, aydın insanların masasına yatırılması vacibdir. Çünki bütün bu mədəni quruluşlar mahiyyət etibarilə insan ətrafında formalaşır. Bilgə insanlar — peyğəmbərlər də daxil olmaqla — insanlığı əsir edən, əvvəl xeyir məqsədilə ortaya çıxıb, zamanla adətə çevrilərək zərər verən vərdişləri islah etməyə çalışan şəxslərdir. Onlar ənənəni tamamilə rədd etmirlər; əksinə, ənənin öz strukturunu qoruyub sıradan çıxmış tərəflərini düzəldirlər. Fiqh ənənəsində məşhur bir ifadə var: “Örf mühakimdir.” Yəni bir yerdə köklü bir örf varsa, bu örf insanlara hansı faydanı gətirdiyi nəzərə alınaraq qiymətləndirilir.

“Yaxşı nədir?” sualı Abbasi xəlifəsi Məmunun yuxusunda Aristotel ilə dialoqunda gözəl şəkildə izah olunur. Aristotelin fikrincə, yaxşı olan əvvəlcə ağlın gözəl gördüyü şeydir, sonra dinin gözəl gördüyü şeydir, daha sonra isə örfün gözəl gördüyü şeydir. Bundan sonrası yoxdur. Bu fikir göstərir ki, yaxşılıq ağıl, din və örfün birlikdə yaratdığı vərdişlər dünyasında tapılır. Ancaq bu dəyərləri kor-koranə bütləşdirmək deyil, onların hansı faydanı təmin etdiyini, hansı zərərdən qoruduğunu dərk edərək bu dünyada yaşamaq lazımdır.

Bir cəmiyyət ənənələrinin arxasındakı mənanı unudanda, həmin ənənələr zülmə çevrilir. İnsanlar bu qaydaların hansı məqsəd üçün qoyulduğunu yadlarından çıxaranda, onları mənasız yerlərdə tətbiq etməyə başlayırlar. Adətlər və qaydalar həm də hisslərimizi, sevgimizi, qəzəbimizi, məqsədlərimizi ifadə etdiyimiz çərçivələrdir. Təhlükə ondadır ki, əgər düşüncə və davranışlarımızda yanlışlıq varsa, bu səhvlər həmin ənənələr vasitəsilə “qanuni” bir forma alır və davam etdirilə bilir.

Rutinlər həyatın nizamını təmin edən ən əsas quruluşlardır və insana müəyyən bir rahatlıq verir. Lakin eyni zamanda, onları dəyişməz şəkildə davam etdirmək bizi gizli məhdudiyyətlərə salır. Rutin çox vaxt azadlıq kimi görünür, amma bəzən həmin rutin bizim əsarətimizə çevrilir. Bu səbəbdən, bütün bu qaydaların və vərdişlərin daim ikinci bir şüurla, yəni yenidən düşünmə qabiliyyəti ilə müşahidə edilməsi və lazım olanda fayda–zərər ölçüsünə əsaslanaraq yenilənməsi vacibdir.