Rutinlər və alışqanlıqlar insan həyatının davamı üçün əvəzolunmaz nemətlərdən sayılır. Rutin dediyimiz şey, insana daxilən bir rahatlıq və sabitlik verən, həyatın axışını nizamlayan bir rahatlıq sahəsidir. Çünki həm fərdi, həm də ictimai həyatın davamı üçün bu davranış formaları və qaydalar şərtdir — bunlar olmadan var ola bilmərik. Bu mənada rutinlər bir cəmoyyətin adət-ənənələrinə uyğundur; onları tamamilə tərk edən insan, sanki köksüz, yurdsuz qalır və mənəvi olaraq da yersizləşir.
Bəs, həqiqi xoşbəxtlik rutinlərin kənarındadırmı? Əslində, rutinlərin tam xaricinə çıxmaq mümkün deyil. Gerçək xoşbəxtlik, o rutinlərin öz içində özünə sahə aça bilməkdədir; yəni insan öz orijinallığını elə həmin çərçivələr daxilində qurur. Orijinallıq (fərqlilik) heç vaxt sadəcə ziddiyyətli (qaydaya qarşı çıxmaq) demək deyil. Ziddiyyətlikdən çox vaxt fərqlilik doğmur; daha çox başıboşluq, nizamsızlıq çıxır. Həqiqi orijinallıq, həyatı mümkün edən bütün bu adət və davranış formalarının içində bunları aşma, onlardan daha irəli gedə bilmə qabiliyyətidir. Bu, şəxsi kaprizləri təmin etmək üçün edilən “fərqlilik” jesti deyil; əksinə, içində olduğumuz ənənənin həm gücünü, həm də zəifliyini anlayaraq irəliləyə bilmə bacarığıdır.
Rutinlər öz təbiəti etibarilə iki əsas problem yarada bilər:
1. İkinci Şüurun (Fərqindəliyin) İtirilməsi və Dəyərlərin Deqradasiyası
Əgər insan gördüyü işin mənasını, məqsədini ikinci bir şüurla izləmirsə, rutinlər zamanla dəyərsizləşir. Nəfəs almaq və ya günəşin doğuşunu izləmək kimi ən möhtəşəm nemətlər belə, gündəlik təkrarlandığı üçün qiymətini itirir. Adətlərin arxasındakı mənanı anlamayan, onlar üzərində düşünməyən və milli hissləri zəifləyən cəmiyyətlərdə dəyərlərin sürətlə aşınması baş verir. Məsələn, Osmanlıda XIX əsrdə qarşıya çıxan böhranlardan biri də bu idi: aydınlar ikinci şüuru itirdikləri üçün sahib olduqları dəyərləri tez bir zamanda tərk etdilər. Bir cəmiyyətin adət-ənənələrinin güclü qalması üçün bu ikinci şüurun müəyyən qruplarda — şairlərdə, yazıçılarda, xalqın müdrik insanlarında — yaşaması və nəsildən-nəsilə ötürülməsi lazımdır. Əks halda, yerli dəyərlərin yerini çox asanlıqla xaricdən gəlmiş başqa vərdişlər tuta bilər.
2. Daha Böyük İmkanlara Bağlanmaq Təhlükəsi
Rutinlərin ikinci təhlükəsi, insanı daha böyük imkanlara bağlanmaqdan məhrum etməsidir. Əgər biz vərdişlərimizin yalnız güc tərəflərini görüb zəifliklərini görə bilməsək, həmin rutinlərin tələsinə düşərik. Bu isə, həyatın bizə təqdim etdiyi daha geniş imkanları görməməyə və öz potensialımızdan uzaq düşməyə səbəb olur. Alışqanlıqlar insana çox rahatlıq verir; insan onların içində özünü azad hiss edir. Amma azadlığın bir hissəsi əslində gizli bir məhdudiyyətlə qidalanır. İnsan öz həbsini azadlıq kimi görə bilər — ən təhlükəli xəta da budur. Bu səbəbdən həm fərdi, həm də ictimai vərdişlərimizin daim sorğulanması şərtdir:
Biz bu vərdişlərlə nəyə çatırıq və nədən məhrum oluruq?
Bu sualın cavabı diri tutulduğu müddətcə, rutinlər bizi əsarətə yox, inkişaf və dərinliyə aparar.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder