Yaradılışın İlahi Sirri: İradə və Maraq

İslam düşüncə ənənəsində varlıqla bağlı ən əsas suallardan biri – “Haqq nə üçün yaradır?” – geniş şəkildə izah olunur. Bu mövzu həm ilahi iradə, həm də insanın varlığa dair bitməyən marağının mahiyyəti ətrafında formalaşır.

Alimlərə görə, Allah yaratdığı hər bir varlığın sonunu – sərəncamını – əvvəlcədən bilir. İlahi varlıq üçün “öncə” və “sonra” kimi zaman anlayışları keçərli deyil. Allahın yanında zaman yoxdur, ona görə də bizim üçün keçmiş-indi-gələcək olan bütün anlar Onun üçün eyni dərəcədə mövcuddur. Allahın yaratması, insanın düşündüyü kimi bir “maraq” nəticəsində baş vermir; O, maraq etdiyinə görə yox, iradə etdiyinə görə yaradır. Maraq yalnız yoxluqla qismən əlaqəsi olan varlıqlar üçün keçərlidir. Çünki biz tam bir varlıq deyilik – içimizdə bir “yoxluq payı” da var və maraq da məhz bu tərəfdən doğur.

İbn Sina böyük hikmət adlandırdığı fəlsəfi düşüncəni belə xarakterizə edir: mövcud olan hər şeyin müəyyən bir zorunluluqla meydana gəldiyini anlamaq. Çünki baş verən hər şey Allahın iradəsi və gücü ilə gerçəkləşir və bu səbəbdən Ona nisbətlə “zorunlu” bir mahiyyət qazanır. Lakin İbn Sina bunun çox çətin bir idrak olduğunu, tarix boyu yalnız çox az sayda insanın bunu dərk edə bildiyini söyləyir. Bizim kimi insanlar üçün isə bu hallar “mümkündür” – belə də ola bilər, başqa cür də. Çətinliyinə görə İbn Sina bu hikmət növünün hər kəs üçün uyğun olmadığını da qeyd edir.

İslam düşüncə tarixində Allahın aləmi niyə yaratdığına dair, “yaratma maraqdan deyil” əsasına söykənən üç əsas izah formalaşıb:

1. Fəlsəfi izah:
Yaratma, Allahın Özünü bilməsinin təfərrüata çevrilmiş halıdır. Allah Özünü bildiyi üçün aləm ortaya çıxır; yəni varlıq bu İlahi bilginin təcəllisidir.

2. Kəlami izah:
Yaratma, Allahın zamandan kənar olan əzəli iradəsinin gerçəkləşməsidir.

• Əşarilər deyir ki, “niyə belə yox da elə oldu?” sualının heç bir səbəbi yoxdur – Allah dilədiyini edər.

• Maturidilər isə bildirirlər ki, Allahda “hikmət” adlı bir sifət var və aləm də bu hikmətin nəticəsi olaraq yaranıb.

3. Sufi izahı:
Allahın isimləri var və bu isimlər öz nəticələrini tələb edir. Gözün görməyi istəməsi kimi, Allahın bütün isimləri öz təcəllilərini istəyir və aləm də bu tələbə cavab olaraq ortaya çıxır.

“Bütün bu baş verənlər niyə baş verir?” sualı insanın ən qədim suallarındandır. Uşaqlıqda marağımız daha güclü olur, amma yaş artdıqca tədricən sönməyə başlayır – bunu bəzən cəmiyyət də boğur. İnsandakı maraq iki əsas növdə ortaya çıxır:

1. Günlük və şəxsi maraqlar:
Bunlar heç bitməz. Qiybət, kim nə etdi, kimə nə oldu kimi suallar, yaxud bizi təsdiq edən xəbərlərə maraq – hamısı bu qrupa daxildir.

2. Böyük və elmi maraqlar:
İnsanlığın haradan gəlib hara gətdiyi, aləmin necə yaranması, canlılığın meydana çıxması, Günəşin dünyanı necə isitməsi kimi suallar böyük marağın sahəsidir.

Elmi maraqlar anidən yaranmır – maraq xüsusi tərəflərdə inkişaf edir və davam etməsi üçün bir sistemə, yoldan çıxmayan bir intizama ehtiyac duyur. Əks halda, bu dərin suallar cavabsız və nizamsız şəkildə soruşulduqda, cəmiyyətdə insanı “ayrı düşmüş”, “başqa cür” biri kimi görməyə başlayırlar.