Qüdrət: Əmanət, İmtahan və Əxlaq

İnsanın həyatında paylaşma xüsusi yer tutur və bu anlayışın güclə necə əlaqələndiyi də həmişə diqqət çəkən bir mövzu olub. İlahi baxımdan isə vəziyyət tamamilə fərqlidir: Allah üçün “vermək” anlayışı bizim düşündüyümüz kimi deyil, çünki Onun gücü tamamilə Özünə məxsusdur və O, bir şeyi bəxş etməklə heç bir mənfəət qazanmır. Biz Haqq qarşısında müstəqil varlıq sahibi deyilik; bizim varlığımız da, hərəkətlərimiz də əslində Ona bağlıdır. Buna görə də Allahın gücünü aləmə yayması, özünü gücləndirmək üçün edilən bir paylaşım deyil, daha çox aləmə qarşı bir səxavət və ya İlahi zuhur – yəni Özünü (yəni isimlərini) göstərmə formasıdır.

Paylaşma məsələsi iki nöqteyi-nəzərdən dəyərləndirilir:

1. Anlam (məlumat, bilik):
Əgər paylaşdığımız şey bilikdirsə, onu başqasına ötürdükcə azalmır, əksinə artır, dərinləşir və çoxalır.

2. Maddə (əşyalar):
Maddi bir şeyi paylaşanda onun fiziki olaraq çoxalması nəzərdə tutulmur. Burada əsas olan əldə edilən nəticənin – yaxşılığın, ehtiyacın ödənməsinin – artmasıdır. Lakin bəzən maddi nemətin özündə də artım ola bilər. Bu artım əşyanın özündən deyil, güclərin birləşməsindən, müxtəlif imkanların bir araya gəlməsindən və İlahi mərhəmətin bu birliyi bərəkətləndirməsindən qaynaqlanır. Qüdrətin paylaşılması isə əslində onun birləşdirilməsi deməkdir. Bu birləşmə – yəni tövhid – həmin gücü birləşdirən hər kəsin xeyrinə işləyən bir hal yaradır.

İnsanın sahib olduğu hər bir qüvvə və imkan əslində ona aid deyil; bunlar ona əmanət olunmuş şeylərdir. Quranda dəfələrlə bildirildiyi kimi, göylərin və yerin sahibi Allahdır və yaradanın xaricində kimsə həqiqi mənada “sahib” ola bilməz. Elə düşünürlər belə “mülkiyyət” anlayışının öz mahiyyət etibarilə nisbi və şərti olduğunu qeyd edirlər. Bu əmanət insan üçün həm də bir imtahandır və müəyyən qaydalar çərçivəsində istifadə edilməlidir. Şəriət, qaydalar, ənənələr – hamısı bu əmanətin necə dəyərləndiriləcəyinə dair yol göstərir. Bu imtahanı mümkün edən amil isə insanın təkcə görünən tərəfdən ibarət olmadığını, daha geniş, görünməyən bir tərəfinin də olduğunu dərk etməsidir. Görünən tərəf sadəcə buzdağının suyun üstündə qalan hissəsidir. Əslində bütün əxlaqi dəyərlərimiz və dərin mənalarımız buzdağının görünməyən hissəsində formalaşır. Əgər insan bu tərəfi dərk etməzsə, sırf maddi instinktlərlə yaşayan bir varlığa çevrilər və imtahanın özü mənasızlaşar.

Gücün mahiyyəti çox mürəkkəb bir mövzudur, çünki onun tək bir forması yoxdur. Məsələn, fiziki gücdə kişi üstün görünə bilər, amma müəyyən vasitələrdən istifadə etdikdə qadın daha təsirli ola bilər. Güc yalnız fiziki təsirdən ibarət deyil. Güc həm təsir etməkdə, həm də təsirlənməkdə özünü göstərir. Müasir dünyada daha çox “təsir edən” güc ön plana çıxarılır. Halbuki təsirlənə bilməmək – yaxşılığı, gözəlliyi görüb ondan təsirlənməmək – əslində zəiflikdir. Hətta hissizlik güc deyil, tamamilə gücsüzlükdür. Çünki var olmaq həm təsir etməyi, həm də təsirlənməyi özündə cəmləyir. Qüdrətin texniki tərifi də budur: iradənin təsirə çevrilmiş forması. Bu təsir bəzən hisslərdə, bəzən münasibətlərdə, bəzən də ümid və məyusluqlarda ortaya çıxır. Bəzən zəiflik də gücün bir formasına çevrilir. Məsələn, bir körpənin acizliyi valideynləri hərəkətə gətirən qeyri-adi bir gücdür. Gözəllik, saflıq, məsumluq da bir növ qüdrətdir, çünki insanlarda təsirlənmə yaradır və onları özünə doğru çəkir. Beləliklə, qüdrət həmişə açıq və görünən olmur; bəzən gizli, yumşaq və ya hətta kövrək bir forma alır.

Əgər insan bu müxtəlif güc formalarını dəyərdən kənar idarə etməyə çalışsa, mahiyyətcə heyvanlaşmış olar. Güc yalnız o zaman mənalı olur ki, daha böyük bir ideala – Allahın razılığına, kamilliyə və ya uca bir dəyərə – bağlanmış olsun. Gücün ən böyük düşməni zəiflik deyil; ondan daha böyük bir gücdür. Lakin insandakı gücün ən təhlükəli düşməni, həmin gücü özündən bilməsidir. Çünki gücü “mənimdir” deyə düşünmək, güc ilə dəyər arasındakı əlaqəni qırır və bu, insan üçün təhlükəli bir hal yaradır. Gücün yanında dayanmalı olan əsas prinsip əxlaqdır – xüsusilə ədalət. Əgər güc əxlaqdan ayrılarsa, sahibini zəhərləyər. Gücün nə zaman və necə istifadə olunmalı olduğunu anlamaq, əxlaqdan ayrı şəkildə mümkün deyil; əks halda güc insanı zirvəyə qaldırmaq əvəzinə onu məhv edən bir zəhərə çevrilər.