İzmirli İsmayıl Haqqı | Çağdaş İslam Mütəfəkkirləri

Çağdaş İslam düşüncəsinin formalaşmasında əsas rol oynayan amil, İslam dünyasının Qərb ilə qarşılaşması nəticəsində yaranan böyük sarsıntı və varlığını qoruma problemidir. Xüsusilə Osmanlı imperiyasının son dövrlərində baş verən sənaye inqilabı və Fransa inqilabı kimi tarixi hadisələr, həm iqtisadi, həm texnoloji, həm də ideoloji dəyişikliklərə yol açaraq bu düşüncə axtarışının zəminini yaratdı. Sənaye inqilabı Qərbə həm maddi güc, həm də “sömürgələşdirmə ruhu” qazandırdı. Yeni bazar və xammal ehtiyacı, Qərbin Şərqə doğru genişlənməsini sürətləndirdi. Fransa inqilabı isə milliyyətçilik ideyasını yayaraq, çoxmillətli imperiyalar — o cümlədən Osmanlı — daxilindəki etnik topluluqları müstəqillik mübarizəsinə təşviq etdi və beləliklə, dövlətin dağılma təhlükəsini artırdı.

Osmanlı aydınlarının çıxış yolları axtarışı

Bu mürəkkəb dövrdə Osmanlı ziyalıları və mütəfəkkirləri, yaranmış böhranın həllinə dair müxtəlif təkliflər irəli sürdülər. Səid Həlim Paşanın əsərlərində də açıq şəkildə hiss edilən bu “böhran”a qarşı üç əsas istiqamət ön plana çıxmışdı:

1. Osmanlıçılıq: Dövlətin bütövlüyünü qorumaq üçün Osmanlı kimliyinə sadiqliyi əsas alan yanaşma.

2. İslamçılıq: İslam mərkəzli bir bərpa düşüncəsi irəli sürərək, qeyri-müsəlman ünsürlərin imtiyazlı mövqeyinə son qoymaq istəyən istiqamət.

3. Türkçülük: Milliyyətçilik dalğasının təsiri altında formalaşan və dövlətin xilası üçün etnik türk kimliyini əsas götürən ideoloji xətt. Bu düşüncə, xüsusilə gənc zabitlər və Jöntürklər arasında yayılmış, Cumhuriyyətin ideoloji təməlinə çevrilmişdi.

İzmirli İsmayıl Haqqı — iki dövrün şahidi

İzmirli İsmayıl Haqqı (1869–1946), həm Osmanlının son illərini, həm də erkən Cumhuriyyət dövrünü yaşamış, hər iki mərhələnin ağrısını və axtarışlarını dərinliklə hiss etmiş bir alim idi. Onu digər ziyalılardan fərqləndirən əsas xüsusiyyət, qərb təhsilli müasirlərindən fərqli olaraq, mədrə­sə təlimindən gəlməsi və İslam elmlərinə dərindən bələd olması idi. O, altı dil bilirdi — ibranicə, yunanca, fransızca, latınca, ərəb və fars dilləri — bu da ona Qərb nəşrlərini birbaşa oxuma və müqayisəli düşünmək imkanı verirdi. Bununla belə, o dövrdəki bir çox alim kimi, İzmirlidə də yeni fəlsəfi axınlarla — məsələn, pozitivizm və darvinizm kimi — qarşılaşma prosesi “yazaraq öyrənmə” mərhələsi kimi keçirdi. Bu səbəbdən bəzi fikirləri tam yetkin formaya çatmamışdı. Siyasi baxımdan isə o, kəskin qarşıdurmadan uzaq, daha təmkinli və gözləmə mövqeyində dayanan bir alim idi. O, Darülfünunda (İstanbul Universiteti) dərs demiş, müdərrislikdən ordinaryüs professorluğa qədər yüksəlmişdi. Fərqli ixtisas sahələrində dərs deməsi — Fiqh tarixi, Kəlam, Məntiq və s. — onun çoxşaxəli elmi fəaliyyətinə və təxminən 70 əsər yazmasına səbəb olmuşdu.

“Yeni Elmi Kəlam” layihəsi

İzmirli İsmayıl Haqqının İslam düşüncəsinə ən böyük töhfəsi, “Yeni Elmi Kəlam” layihəsi idi. Bu layihə İslam inanc əsaslarını zamanın tələblərinə uyğun şəkildə yenidən izah etməyi qarşıya məqsəd qoyurdu. Misirdə Muhəmməd Əbduh və Hindistanda Seyyid Əhməd Xan kimi alimlərlə oxşar qayəni bölüşən İzmirli, Kəlam elminin yenilənməsi zərurətini vurğulayırdı. O, bu istiqamətdə dörd kitablıq bir layihə planlaşdırmış, lakin 1927-ci ilə qədər yalnız iki cildini tamamlamışdı. Layihənin əsas ideyası dini düşüncədə bir “təsfiyə” (arındırma, təmizləmə) prosesini zəruri sayırdı:

1. Köhnə mübahisələrin çıxarılması: Artıq aktual olmayan, keçmiş dövrlərin məzhebi mübahisələrinin (məsələn, Mötəzilə, Cəbriyyə və s.) müasir tədrisdən çıxarılmasını təklif edirdi.

2. Yeni problemlərə yönəlmək: Kəlam elminin diqqətini pozitivizm, darvinizm, marksizm kimi müasir ideoloji axınlara yönəltmək lazım olduğunu vurğulayırdı.

3. Rəvayətin dəyişməsi: Peyğəmbərlik və möcüzə anlayışının duyğu və fövqəltəbii aspektlərdən çox, əxlaqi, psixoloji və sosial təsirlər baxımından izah edilməsini müdafiə edirdi.

İzmirli, Qərb elmini yaxından izləmək üçün fransızca mənbələrlə işləyir, türk dilində fəlsəfi terminologiyanın formalaşmasına da xüsusi diqqət verirdi.

Layihənin davam etməməsi və tənqidlər

Təəssüf ki, “Yeni Elmi Kəlam” təşəbbüsü Türkiyədə davamlı bir intellektual məktəbə çevrilə bilmədi. Bunun bir neçə səbəbi var idi:

• Reaksion yanaşma: İslam düşüncəsini Qərbin hər yeni ideyasına reaksiya verməyə məhkum edən “təsfiyəçi” model, yaradıcı düşüncə müstəvisini zəiflətdi.

• Ənənədən qopma: Klassik Kəlam mübahisələrinin atılması, müsəlman intellektinin məntiq və analitik düşüncə təcrübəsini itirməsinə səbəb oldu. Nəticədə, ən sadə fəlsəfi suallara belə cavab tapmaq çətinləşdi.

• Əhli-sünnə mühitində qəbul problemi: İzmirlinin İbn Teymiyyə və İbn Qayyim əl-Cövziyyə kimi alimlərə istinad etməsi, bəzi əqidə məsələlərində cəhənnəmin fənası kimi fikirləri müzakirəyə açması, onu mühafizəkar çevrələrdə mübahisəli fiqura çevirdi.

• İnstitusional böhran: 1933-cü ildə Darülfünun ilahiyyat fakültəsinin bağlanması və 1949-a qədər dini təhsilin dayandırılması, bu cür böyük layihələrin davamını mümkünsüz etdi.

• Yanlış tanıma: Tez-tez səslənən bir yanlışlıq da odur ki, İzmirli İsmayıl Haqqı guya türkcə ibadəti müdafiə etmişdi. Halbuki bu fikir ona deyil, İsmayıl Haqqı Baltacıoğluna məxsusdur.

İzmirli İsmayıl Haqqı, bütün bu məhdudiyyətlərə baxmayaraq, İslam düşüncəsində “yenilənmə” zərurətini ilk dəfə elmi əsaslarla ortaya qoyan nadir simalardan biridir. O, həm ənənəyə sadiq qalmış, həm də dövrünün intellektual meydan oxumalarına cavab verməyə çalışmış bir körpü şəxsiyyət idi.