Davamlılıq anlayışı bu gün müxtəlif çevrələr tərəfindən geniş maraq doğuran və qlobal siyasətlərin formalaşmasına ciddi təsir göstərən əsas anlayışlardan birinə çevrilmişdir. Bu anlayış İslam iqtisadiyyatı baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bunun əsas səbəbi davamlılıq ilə İslam iqtisadiyyatının məqsəd və dəyərləri arasında müəyyən oxşarlıqların mövcud olması, eyni zamanda bu anlayışın İslam iqtisadi düşüncəsini daha geniş auditoriyalara çatdırmaq üçün bir vasitə kimi dəyərləndirilməsidir. Məhz bu səbəbdən davamlılıq mövzusu akademik müzakirələrin mərkəzində yer alır.
Tarixi Zəmin və Anlayışın Formalaşması
Davamlılıq anlayışının müasir mənada rəsmi tərifi 1987-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən dərc edilən Brundtland Hesabatına əsaslanır. Həmin hesabatda davamlı inkişaf indiki nəslin ehtiyaclarını gələcək nəsillərin öz ehtiyaclarını ödəmək imkanlarını məhdudlaşdırmadan qarşılamaq kimi izah olunur. Bununla yanaşı, anlayışın tarixi kökləri daha qədim dövrlərə, xüsusilə XVII əsr Avropasında tətbiq edilən davamlı meşə təsərrüfatı idarəetmə prinsiplərinə qədər uzanır. XX əsrin ikinci yarısından etibarən isə yoxsulluq, ekoloji problemlər və məhdudiyyətsiz iqtisadi artım anlayışlarının eyni müzakirə müstəvisində birləşməsi davamlılıq düşüncəsinin müasir əsaslarını formalaşdırmışdır. Bu yanaşmanın praktik çərçivəyə salınması məqsədilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı 2015-ci ildə 17 Davamlı İnkişaf Məqsədi müəyyən etmiş və üzv ölkələrdən bu məqsədlərin 2030-cu ilə qədər reallaşdırılmasını tələb etmişdir. Sözügedən hədəflər arasında yoxsulluğun aradan qaldırılması, layiqli əmək və iqtisadi artım, sənayeləşmə və innovasiyanın təşviqi, eləcə də məsuliyyətli istehsal və istehlak xüsusilə diqqət çəkir.
Davamlılıq Anlayışına Yönəlik Əsas Tənqidlər
Geniş qəbul olunmasına baxmayaraq, davamlılıq anlayışı həm nəzəri, həm də praktik səviyyədə ciddi tənqidlərə məruz qalır. Ən əsas tənqidlərdən biri məhdud resurslara malik bir dünyada sonsuz iqtisadi artımın mümkünlüyü ilə bağlı ziddiyyətdir. Bu yanaşmaya görə, problemin özü iqtisadi artım olduğu halda, çıxış yolu kimi yenə artımın təklif edilməsi konseptual uyğunsuzluq yaradır. Digər bir tənqid davamlılıq siyasətlərinin mahiyyət etibarilə bazar yönümlü və neoliberal düşüncə çərçivəsindən kənara çıxa bilməməsidir. Bu baxımdan kapitalist sistemin yaratdığı problemlərin yenə həmin sistem daxilində həll edilməyə çalışılması qeyri-kafi hesab olunur. İstehlakın həzz mərkəzli etikaya çevrilməsi və marketinq mexanizmləri ilə gücləndirilən yeni istehlak mədəniyyəti ekoloji böhranın əsas səbəbləri sırasında göstərilir.
Bundan əlavə, davamlılıq anlayışının Avropa mərkəzli və iyerarxik xarakter daşıdığı, fərqli regionların sosial, iqtisadi və mədəni xüsusiyyətlərini nəzərə almadan ümumi və standart yanaşmalar təklif etdiyi də irəli sürülür. Mövcud yanaşmanın sosial sistemi kənarda saxlayaraq problemlərin mənbəyini əsasən texnologiyada axtarması və cəmiyyətin daxili strukturlarını yetərincə nəzərə almaması da ciddi tənqid mövzularındandır. Antroposen dövrü kontekstində isə insan fəaliyyətinin təbiət üzərində yaratdığı dağıdıcı təsirin pik həddə çatdığı bir şəraitdə, kapitalist sistemdən ayrışmamış bir davamlılıq anlayışının artıq kifayət etmədiyi düşünülür. Eyni zamanda Birləşmiş Millətlər Təşkilatı kimi qurumların qlobal böhranlar zamanı nümayiş etdirdiyi mövqelər, bu qurumların təbliğ etdiyi davamlılıq diskursunun etibarlılığına dair suallar doğurur.
Gələcək Perspektivlər və Alternativ Yanaşmalar
Davamlılıq anlayışının mövcud formada qlobal problemləri həll etmək gücündə olmadığını düşünən yanaşmalar, bazar iqtisadiyyatı və kapitalizm ilə sıx şəkildə bağlı olan bu strukturun köklü dəyişikliklərə ehtiyac duyduğunu vurğulayır. Bu kontekstdə istehlakın azaldılmasını və mədəni dəyərlərin transformasiyasını önə çıxaran “De-growth” (kiçilmə) yanaşması alternativ modellərdən biri kimi irəli sürülür. Bununla yanaşı, təkcə maddi ölçülərlə məhdudlaşmayan, eyni zamanda metafizik, etik və intellektual aspektləri də əhatə edən daha bütöv bir baxış bucağının formalaşdırılmasının zəruriliyi qeyd olunur.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder