Müasir dövrdə davamlılıq və davamlı inkişaf anlayışları tez-tez gündəmə gətirilsə də, bu anlayışların təməlində dayanan iqtisadi artım mərkəzli yanaşma və onun həm təbiətə, həm də insana təsiri ciddi tənqidi baxış tələb edir.
Şumaxer və “Yetərlilik” Anlayışının Unudulması
Şumaxer 1973-cü ildə nəşr olunan "Kiçik Gözəldir" adlı əsərində iqtisadi inkişafın zamanla əxlaqi və insani ölçüləri arxa plana atmasını tənqid edir. Onun fikrincə, müasir iqtisadi düşüncə “hamı üçün kifayət edəcək qədər varmı?” sualını soruşmaqdan yayınır və sərhədsiz artımı ali məqsəd kimi qəbul edir. Halbuki maddiyyatçılıq öz daxilində heç bir məhdudiyyət tanımadığı halda, məhdud bir təbii mühit daxilində mövcud olmağa çalışır ki, bu da davamlılıq anlayışının əsas ziddiyyətlərindən birini təşkil edir. Şumaxerə görə Qərb sivilizasiyası dərin bir metafizik böhran yaşayır və bu böhrandan çıxış yolu yalnız maddi çərçivəni aşan dəyərlərin yenidən inşası ilə mümkündür. O, texnologiyanın insanın yükünü azaltmaq əvəzinə, çox vaxt insan əməyini və düşüncəsini artıq hala gətirdiyini vurğulayaraq daha “insan mərkəzli” və etik texnologiyaya ehtiyac olduğunu bildirir.
Hikkel və Kapitalizmin Artım Asılılığı
Ceyson Hikkel "Çoxu Zərər, Azı Qərar" əsərində insan fəaliyyətinin planet üzərində dağıdıcı təsirinin zirvəyə çatdığı “Antroposen dövrü”nü təhlil edir. Onun yanaşmasına görə kapitalizm, artımı məqsəd yox, demək olar ki, bir inanc halına gətirən və bunu heç vaxt sorğulamayan bir sistemdir. Bu vəziyyət elə bir həddə çatmışdır ki, bəzən insanların dünya sonunu təsəvvür etməsi, kapitalizmin sonunu təsəvvür etməsindən daha asan görünür. Hikkel iqtisadi dəyərin istifadə dəyərindən çox, dəyişmə dəyəri üzərində qurulmasının (pul–mal–pul dövriyyəsi) sərvət yığımını sürətləndirdiyini və bunun ekoloji sərhədləri tamamilə nəzərə almadığını qeyd edir. Onun fikrincə, yalnız rəqəmləri və maddi artımı ölçən, lakin hikməti, ədaləti və mərhəməti ölçmək gücündə olmayan göstəricilərdən, xüsusilə də ÜDM kimi meyarlardan uzaqlaşmaq zəruridir.
Post-Kapitalist Bir Dünyaya Doğru
Hikkel ekoloji dağıntını dayandırmaq və daha ədalətli bir sistem qurmaq üçün bir sıra konkret addımlar təklif edir. Bunlara məhsulların qısa müddətdə sıradan çıxmasına əsaslanan planlı köhnəltmə siyasətindən imtina edilməsi, reklam vasitəsilə yaradılan süni istehlak təzyiqinin azaldılması, sahiblik mədəniyyətindən istifadə əsaslı modellərə keçid, qida israfının aradan qaldırılması və xüsusilə fosil yanacaqlara əsaslanan sahələr kimi ekoloji zərərə səbəb olan sektorların kiçildilməsi daxildir.
Texnologiya Həll Yoludurmu?
Yayğın təsəvvürlərin əksinə olaraq, texnologiyanın təkbaşına insanlığı ekoloji böhrandan xilas edəcəyi fikri həm Şumaxer, həm də Hikkel tərəfindən ehtiyatla qarşılanır. Hikkel bu yanaşmanı, “aşağıda kimsə tutar” düşüncəsi ilə hündür yerdən tullanmağa bənzədir. Onun fikrincə problem texnologiyanın özündə deyil, artımı əsas məqsədə çevirən iqtisadi sistemdədir və real həll yolu resurs istifadəsinə açıq və qəti sərhədlər qoymaqdan keçir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder