İslam iqtisadiyyatı ədəbiyyatında davamlılıq mövzusu son illərdə, xüsusilə 2024-cü ildən etibarən daha intensiv şəkildə müzakirə olunmağa başlamışdır. Bu sahədə aparılan tədqiqatların əksəriyyəti davamlılıq anlayışını müasir inkişaf modelləri ilə uzlaşdırmağa yönəlmişdir. Bir qrup yanaşma İslam iqtisadiyyatının israfdan uzaq, tarazlı və uzunmüddətli rifahı təmin edən bir sistem olduğunu ön plana çıxarır. Digər yanaşmalar isə zəkat institutunun, eləcə də İslami maliyyə alətlərinin davamlı inkişaf strategiyalarına inteqrasiya edilə biləcəyini iddia edir. Bununla yanaşı, bu ümumi tendensiyadan fərqli olaraq, davamlılıq anlayışının mənşəyi və İslamın dünyagörüşü ilə uyğunluğu məsələsinə daha dərindən yanaşan tənqidi baxışlar da mövcuddur.
Metodoloji Problemlər: İlkin Qəbul və Tarixi Uyğunsuzluq
İslam iqtisadiyyatı çərçivəsində davamlılıq mövzusunda aparılan araşdırmalarda iki əsas metodoloji problem diqqəti cəlb edir. Birincisi, davamlılığın başlanğıcdan etibarən sorğulanmadan “mütləq müsbət” bir dəyər kimi qəbul edilməsidir. Bu yanaşma anlayışın ideoloji və tarixi arxa planını təhlil etmədən onun normativ status qazanmasına yol açır. İkincisi isə müasir termin və konseptlərin tarixi kontekstdən qoparılaraq keçmiş mətnlərdə, xüsusilə Qurani-Kərimdə birbaşa qarşılığının axtarılmasıdır ki, bu da anaxronik oxunuşlara səbəb olur. Bu kontekstdə Zübeyir Həsən kimi tədqiqatçılar davamlılığın obyektiv ölçüləri üzərində konsensus formalaşmamış, daha çox ritorik xarakter daşıyan bir anlayış olduğunu vurğulayırlar. Eyni zamanda, gələcək nəsillərin ehtiyaclarının nə olduğu məsələsinin müəyyən edilməsində ciddi qeyri-müəyyənliklər də var. Bundan əlavə, davamlılıq diskursunun kapitalist sistemin əsas dayaqlarını sarsıtmadan, əksinə onun daha funksional işləməsini təmin edən bir ideoloji “yük” daşıdığı da irəli sürülür.
Epistemoloji və Ontoloji Ayrılıqlar
İslam iqtisadiyyatının davamlılığa yanaşması müasir Qərb düşüncəsindən həm epistemoloji, həm də ontoloji səviyyədə əhəmiyyətli şəkildə fərqlənir. Müasir yanaşmada təbiət əsasən istehlak edilə bilən bir resurs kimi dəyərləndirilir, insan isə mərkəzi və üstün subyekt olaraq təqdim olunur. İslam dünyagörüşündə isə təbiət Allahın (c.c) ayələrindən biri, insan isə ona hökm edən deyil, əmanət şüuru ilə yanaşmalı olan bir xəlifədir. Davamlılıq ədəbiyyatında “tarazlıq” anlayışı əsasən iqtisadi, ekoloji və sosial sahələr arasında harmoniya kimi izah edilir. Halbuki İslam düşüncəsində tarazlıq sadəcə funksional bir məqsəd deyil, varlığın quruluşuna daxil olan ontoloji bir prinsipdir. Eyni zamanda müasir davamlılıq anlayışı iqtisadi artımı dəyişməz bir başlanğıc nöqtəsi kimi qəbul edir və onun davam etdirilməsinə fokuslanır. İslam iqtisadi düşüncəsində isə əsas məqsəd fasiləsiz maddi artım deyil, istiqamətlilik, ədalət və ihsan üzərində qurulan bir həyat nizamıdır.
Nəticə və Alternativ Perspektiv
Davamlılıq anlayışı bu gün qlobal səviyyədə universal bir dəyər kimi təqdim olunsa da, bu təqdimat çox zaman oriyentalist və sekulyar bir epistemik çərçivə daxilində formalaşır. İslam iqtisadiyyatı isə bu məsələni yalnız ekoloji problem kimi deyil, eyni zamanda teoloji və əxlaqi bir məsələ kimi ələ almalıdır. Həqiqi bir alternativ ortaya qoymaq üçün diqqət maddi yığım və istehlak mərkəzli qalxınma ideallarından kənara çəkilməli, mənəvi inkişaf, əxlaqi məsuliyyət və məhdud, lakin mənalı bir rifah anlayışı üzərində cəmlənməlidir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder