İnanc İnsanı Azadlaşdırır və Robotlaşmağın Qarşısını Alır

Hər bir insana həyatında elə bir an, elə bir təcrübə bəxş olunur ki, həmin an onun birbaşa Allaha yönəlməsinə şərait yaradır. Bu, hamının yaşaya biləcəyi, lakin hər kəsin özünə məxsus şəkildə dərk etdiyi bir haldır. İnsanın inanca gəlməsi üçün illərlə vəhy almağa gərək yoxdur; bəzən bir anlıq bir oyanış, bir qısa təmas belə, bir ömürlük iman qaynağı ola bilir. Hər bir insanın Allahla arasında başqasının daxil ola bilməyəcəyi bir rabitəsi var. Sufilər buna “vəch-i xas” – yəni hər varlığın Allaha baxan özəl tərəfi – deyirlər. Hər bir şeyin Yaradanla özünəməxsus bir əlaqə nöqtəsi var və insan bu dərinliyi dərk etdiyi ölçüdə ilahi bilikdən pay alır.

İnsanın əlindən inanc alındıqda, o sadəcə mənəviyyatsızlaşmır, adətən ruhsuz bir mexanizmə – bir robota çevrilir. Bəzən insanın heyvanlaşmasındansa robotlaşması daha qorxuludur, çünki robotun nə seçimi, nə məsuliyyəti, nə də vicdanı qalır. İnancı olmayan insan artıq qərar verə bilmir, çünki inanc onun üçün yol, məqsəd və dəyər ölçüsüdür. Bəziləri inanmağı azadlığa zidd sayırlar. Bu, ən böyük səhvlərdən biridir. Əslində, inancsız bir azadlıq, mənasız bir sərbəstlikdir. “Canı nə istəyirsə onu etmək” – bu, insan azadlığı deyil, instinktlə yaşayan heyvanların davranışıdır.

Bizi həqiqətən azad edən şey, inancımızın özüdür. Çünki yalnız inanan insan məsuliyyət hiss edə bilər. İnsanı vicdan əzabına sürükləyən də məhz bu inancın doğurduğu məsuliyyətdir. Bu, mənfi bir hiss deyil – əksinə, bizi diri və ayıq saxlayan mənəvi bir oyanışdır. Heç kim ağrısız, əzabsız nəyəsə sahib ola bilməz. Həyatın özündə belə bir qanun var: hər qazanc bir çətinliyin, hər yetişmə bir sınağın nəticəsidir. Bu mənada axirət qayğısı, əslində, insanı formalaşdıran, onu bəşər edən ən zəruri və gözəl narahatlıqlardan biridir.

Dünyəvi ideologiyaların heç biri insana “sən özündə dəyərlisən” demir. Onlar yalnız cəmiyyət, sinif və ya sistem üzərindən dəyər qururlar. Amma dinlər, xüsusilə də İslam, insanın fərdi olaraq Allah tərəfindən tanındığını, seyr edildiyini və sevilərək diqqətə alındığını bildirir. Bu, dünyada heç bir qüvvənin verə bilməyəcəyi qədər dərin və real bir dəyərdir. Bizi həm fərd edən, həm də azad edən şey inancımızdır. İnanc olmayanda nə fərd qalır, nə məsuliyyət, nə də mənəvi dərinlik. İnsan yaradılış baxımından imtahana məruz qalmaq üçün seçilmiş yeganə varlıqdır. Çünki bizdə həm yaxşı ilə pisi ayırd etmək qabiliyyəti, həm də Allahı və axirəti dərk etmə imkanı var. İslam alimləri deyirlər ki, insan Allahın bütün isim və sifətləri ilə donanmış varlıqdır. Bu səbəbdən imtahan bizim üçün bir seçim yox, bir zərurətdir – başqa sözlə desək, biz “azad olmağa məcburuq”. Bu paradoksal ifadə, azadlığın da məsuliyyət kimi Allahın bizə yüklədiyi bir nemət olduğunu göstərir. İnsan, varlığın xülasəsidir. Allahla bağlı bütün anlayışlar insanda bir şəkildə təcəlli edir. Və yalnız bu dərin idrak – ilahi mənanı daşıyan bir idrak – həm azadlığı, həm də onunla birgə gələn ağır məsuliyyəti daşıya bilər.