İnsanın Mənası və İnsan Olmağın Təməlləri

İnanc – insan üçün sadəcə bir hiss və ya duyğu deyil, varlığımızın ayrılmaz tərkib hissəsidir. İnsan, həyatı boyunca öz daxilində müəyyən təsdiqlər formalaşdırır: bu təsdiqlər Allaha, əşyalara, kainata, axirətə və özünə yönəlik anlayışlardan ibarətdir. Başqa sözlə desək, inanc – bilginin ən ümumi halıdır. Bilmədən yaşamaq, əslində, inancsız yaşamaq deməkdir.

Əgər inancı dini anlamda – yəni əqidə kimi başa düşsək, burada söhbət artıq daha konkret bir biliklər toplusundan gedir: Allah anlayışı, axirətə dair düşüncələr, kainatla Allah arasındakı münasibətlər və Onun buyruqları barədə məlumatlar bu qrupun əsasını təşkil edir.

İnancsız İnsan Ola Bilərmi?

Bu sual ətrafında düşünəndə ortaya çıxan nəticə budur: insanın, istər müsbət (Allaha, axirətə inam), istərsə də mənfi (inkar) şəkildə olsa belə, inanc olmadan mövcudluğu qeyri-mümkündür. Ağacın axirəti inkar etməsi kimi bir hal təsəvvür edilə bilməz. Çünki inanc – yalnız insana məxsus olan idrak sistemidir. İnsan, sadəcə texnika düzəldən və ya mühitini dəyişdirən varlıq olduğu üçün yox, bu inanca malik olduğu üçün heyvandan fərqlənir.

Bu inanc strukturu, nə maddi rifah, nə siyasət, nə moda, nə də gündəlik maraqlarla əvəz oluna bilməz. Beləliklə, inancsız insan anlayışı məntiqsizlikdir. Hətta inkar belə, inancın bir formasıdır – inkar da müəyyən bir idraka və mövqeyə əsaslanır və bu baxımdan o da inanc sayılır.

Elm və İnancın Qarşılıqlı Münasibəti

XIX əsrin sonlarında elmin sürətli inkişafı bəzi insanlarda belə bir təsəvvür yaratdı ki, elm gələcəkdə dini tam əvəz edəcək. Onlara görə, inanc yalnız bilginin çatmadığı yerdə başlayırdı və elm hər şeyi açıqladıqca inanca ehtiyac qalmayacaqdı. Lakin bu yanaşma inancın mahiyyətini tam anlamamışdı.

Əslində, inanc yalnız qeyri-müəyyənliklərdən doğmur. İnanclar özündə bir iddia daşıyır – Allaha, axirətə və kainata dair dərindən düşünülmüş anlayışları ifadə edir. Bunlar adi gündəlik biliklər deyil; insanı sarsıdan, dəyişdirən və bütöv bəşəriyyətin istiqamətini formalaşdıran anlayışlardır.

İnancın Təsdiqlənməsi – İki Əsas Yol

İnsan inancını əsaslandırmaq üçün iki başlıca yoldan istifadə edir:

1. Ağıl yolu ilə nəticə çıxarma (əqli istidlal): İnsan bu dünyada gördükləri və yaşadıqları ilə kifayətlənmir. Bütün arzuların bu dünyada tam qarşılanmaması, həyatın natamam görünməsi, ömrün qısa olması və idrakımızın bu çərçivədən kənara çıxmaq istəyi – bütün bunlar insana bu dünyanın fövqündə bir varlığın zəruriliyini hiss etdirir. Fiziki həyatla idrak gücümüz arasındakı disbalans bizə axirət anlayışını və Tanrıya inamı labüd edir. İnsan bəzən bu mövzuları dilə gətirməsə də, heç olmasa onları düşünməyə məcburdur. Düşünmək isə bir ehtiyacın ifadəsidir. İnkar belə – əslində – ağılın istədiyi bir həqiqəti başqa tərəfdən rədd etməsidir və bu da bir növ istək və mövqe formalaşdırır.

2. Xüsusi təcrübələr (ayrıcalıqlı yaşantılar): Həyatımızın axarı içində baş verən və bütün həyatımıza istiqamət verən bəzi təcrübələrimiz olur. Bunlar bəzən bir yuxu, bəzən bir sevgi, bir qorxu, adi bir qarşılaşma və ya qida alma aktı şəklində yaşanır – lakin nəticələri bizi dərindən dəyişir. Bu yaşantılar bizi Tanrı anlayışı və axirət düşüncəsi ilə qarşı-qarşıya qoyur. Dini mənbələrə görə, bu cür təcrübələr insanın şüurunu Allaha və axirətə yönəldən əsas səbəblərdən biridir. Bu təcrübələri düzgün oxumaq, nəticələrini dərk edib həyatımıza tətbiq etməyə çalışmaq – inancın doğrulanma yollarından sayılır. İnsan bəzən bu təcrübələri unutmağa, görməməzliyə vurmağa çalışsa da, özünə və ətrafına qarşı ayıqlığı davam etdikcə, bu təcrübələr onun qarşısında yeni qapılar açmağa davam edir.