İnancımıza görə, Allah (azzə və cəllə) yaxşı əməllərin qarşılığını Cənnətlə, pis əməllərin cavabını isə Cəhənnəmlə verir. Lakin burada diqqətəlayiq bir məqam var: Ətaullah İskəndərinin “Allah nağd ibadətə nisyə Cənnət vəd etməkdən münəzzəhdir” fikri, Sünni düşüncənin ibadət anlayışındakı prinsipial mövqeyini əks etdirir.
Din insanın faydayönümlü təbiətinə toxunaraq onu təkamülə dəvət edir. Bu inkişaf həm dünyəvi sahədə (məsələn, halal-haram sərhədlərinin insana fayda verməsi) özünü göstərir, həm də axirət perspektivində (axirət yönümlü həyat tərzi) insana dəyərlər qazandırır. Amma dindarlığın təməl motivasiyası yalnız Cənnət sevgisi və ya Cəhənnəm qorxusu ola bilməz. Çünki insan təbiəti çox uzunmüddətli və abstrakt vədlərlə nəzarətdə saxlanıla biləcək qədər sadə deyil. Qorxu ilə ya da ümidlə davamlı motivasiya mümkün deyil.
Əsl Təyinedici Güc: Allah İnancı və Təqva
İnsanı günahdan çəkindirən və ya yaxşılığa yönəldən əsas qüvvə — Allah inancıdır. Dini həyatın təməlində duran təqva anlayışı burada mühüm yer tutur. Əgər möminin əsl niyyəti sorğulanacaqsa, bu niyyətin mərkəzində Allah sevgisi və Ona olan iman dayanır. İnsanla Allah arasında elə bir bağ var ki, o bağ sadəcə Cənnətə getmək və ya Cəhənnəmdən qorxmaq kimi sadə motivlərlə izah edilə bilməz. Bu ifadələr bəzən dildə yer alsa da, onların arxasında duran duyğular daha dərin, daha ilahi bir yönə malikdir.
Təqva anlayışı sadəcə günahdan uzaq durmaq deyil. Bu, eyni zamanda Allahdan çəkinmək, Onu nəzərə almaq, Ona yönəlmək və Ona sığınmaq mənalarını da özündə ehtiva edir. Bu səbəbdən də “Allah qorxusu” dedikdə yalnız cəza qorxusu nəzərdə tutulmamalıdır. O, əslində, Allahın böyüklüyü və əzəməti qarşısında hiss edilən dərin ehtiram və məsuliyyət hissidir. Eləcə də “Allah arzusu”, Cənnət arzusu ilə müqayisəyəgəlməz bir dəyərə sahibdir.
Namaz qılarkən və ya hər hansı bir savab iş görərkən “Allah rızası üçün” ifadəsinin dilimizdə bu qədər yer tutması təsadüfi deyil. Bu cümlə, niyyətin təmizliyini və Allahla olan rabitənin səmimiliyini göstərən ən saf nümunələrdən biridir.
Təsəvvüf Tənqidi və Daxili Axtarışın Davamlılığı
Bəzi təsəvvüf nümayəndələrinin — məsələn, Yunus Əmrənin “İstəyənə ver onları, mənə səni gərək, səni” misrasındakı kimi — möminləri “mənfəət yönümlü” ibadətini tənqid etməsi bir qədər mübaliğəlidir. Çox az insan Cənnəti yalnız maddi vəd kimi düşünür. Hər bir möminin iç dünyasında əslində Allahla yaxınlıq arzusu, Onun rızasına çatmaq istəyi yatır.
İnsanın səfəri nə dünyada, nə də axirətdə tamamlana biləcək bir yol deyil. Bu yolçuluq davamlıdır. Və bu yolda ən əsas anlayışlardan biri də Allahla olan əlaqənin yalnız insanın təşəbbüsü ilə deyil, həm də Allahın bir lütfü ilə qurulmasıdır. Bu ünsiyyəti heç vaxt “yarımçıq” və ya “qüsurlu” saymaq olmaz. “Rəhman” surəsindəki “Rəbbinin məqamından qorxan kimsəyə iki Cənnət vardır” (Rəhman, 46) ayəsi də bu iki mərhələli — dünyəvi və axirəvi — ilahi yaxınlığın ifadəsi kimi izah edilə bilər.
İman özü bir vətəndir, bir yurd yeridir. İslam isə yalnız gələcək Cənnətin deyil, artıq bu dünyadakı Cənnət təcrübəsinin adıdır. Həqiqi dini həyat — Allahla birlikdə yaşanan, qorxu və ümidin ötəsinə keçən bir haldır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder