İnsan nəfsi haqqında danışarkən çox zaman səthi və yanlış yanaşmalara rast gəlirik. Məsələn, Qurani-Kərimdə keçən "Nəfs, insana pisliyi əmr edər" ifadəsi (Yusuf, 53) bəzi çevrələrdə nəfsin büsbütün pis bir varlıq kimi təqdim olunmasına səbəb olub. Xüsusilə "nəfs-i əmmarə" ifadəsi ilə nəfsin ilk mərhələsi daim şər istəklərlə dolu bir düşmən kimi görülür. Halbuki bu, ayənin ruhuna və İslamın nəfsə baxışına uyğun olmayan bir şərhdir.
Əgər nəfs yalnız və daim pisliyi əmr edirsə, bu onu bütünlüklə pis bir varlıq halına gətirərdi. Amma Qurani-Kərim və İslam düşüncəsi nəfsi bu şəkildə qara-bəyaz kateqoriyalara sığışdırmaz. Əksinə, nəfs insanın varlığının ayrılmaz hissəsidir və onun mahiyyəti daha mürəkkəbdir.
Pisliyin Mənşəyi və Nəfsin Qatlar Halında Quruluşu
Pislik birbaşa nəfsin özündən qaynaqlanmır. Əslində pislik, insan ağlının nəfsin istək və ehtiraslarına tabe olması ilə meydana gəlir. Yəni nəfsin işi istəməkdir – o sadəcə arzulayır, tələb edir. Nəfsin məqsədi nə yaxşılıq etməkdir, nə də pislik. O, məqsədsiz istəyin mənbəyidir. Pisliyi əmələ gətirən isə, ağlın bu istəklərə qeydsiz-şərtsiz boyun əyməsidir.
Əgər bizdə ağıl olmasa, bu zaman ehtiraslarımızın da pisliklə əlaqəsi olmazdı, çünki onlar onsuz da yaşamaq üçün vacib olan mexanizmlərdir. Bu baxımdan, İslamı insan təbiətinə zidd bir sistem kimi qavramaq böyük yanlış olar. Qurandakı ayə geniş çərçivədə dəyərləndirilsə, orada tənqid edilən nəfsin arzusu yox, insanın bu arzuya sərhədsiz tabe olmasıdır.
Varlıqda nəfsin müxtəlif səviyyələri və mərhələləri var:
-
Cəmadat (Mineral səviyyə): Bədənimizdəki minerallar kimi, onlar da davranışlarımıza təsir edən müəyyən xüsusiyyətlərə malikdir.
-
Nəbatat (Bitki səviyyəsi): Bitkilər kimi böyümə və inkişaf xüsusiyyətimiz buraya aiddir. Bir ağac necə inkişaf edirsə, insan da bu mərhələdə fiziki və bioloji cəhətdən böyüyür.
-
Heyvaniyyət (Heyvani səviyyə): Burada hərəkət və yaşamaq ehtiyacı ön plana çıxır. Əsas məqsəd varlığı qorumaq və əsas tələbatları ödəməkdir (məsələn, yemək). Bu mərhələdə yaxşılıq və pislik anlayışı yoxdur. Məsələn, aslanın ceyranı yeməsi pislik deyil – bu, sadəcə təbiidir.
-
Natiq nəfs (Ağıl və düşüncə səviyyəsi): Məhz bu mərhələdə yaxşılıq və pislik kimi anlayışlar ortaya çıxır. İnsan ancaq düşünə biləndə əxlaqdan danışmaq mümkündür.
İnsan Əxlaqı ilə Təbiətin Dəyişdirilməsi
İnsan qəribə varlıqdır. O, öz əxlaqi meyarlarını təkcə insanlar üçün deyil, heyvanlara da tətbiq edir. Məsələn:
-
İtə "sadiq" deməyimiz, əslində onun deyil, bizim insani dəyərlərimizdən irəli gələn bir etiketdir. İt sadəcə davranışlarını instinktlə həyata keçirir.
-
Pişiyə "nankor" deməyimiz də eyni xətalı yanaşmadır. Heyvanda nankorluq və ya minnətdarlıq olmaz – bu, bizim öz baxış bucağımızdır.
Bu, əslində təbiətin neytral sahəsini öz əxlaqi kodlarımızla rəngləmək kimi bir yanılmadır. Halbuki heyvan, heyvandır. Onun səsi nə gözəldir, nə də çirkin; nə yaxşıdır, nə də pis. O, sadəcə mövcuddur.
“Eşşəyin Səsi” Ayəsi və Faydacılıq Tənqidi
Qurani-Kərimdə "Səslərin ən çirkini eşşəyin səsidir" (Loğman, 19) ayəsi də bu kontekstdə dəyərləndirilməlidir. Eşşəyin səsi, çox vaxt aclıq, cütləşmə istəyi kimi fiziki tələbatlardan qaynaqlanır. Ayə bizi təbiətimizə qarşı çıxmağa deyil, həyatın yalnız bu cür instinktlər üzərində qurulmasının mənasızlığına yönəldir.
Əgər insanın bütün həyatı yalnız qazanmaq, ehtiyacları ödəmək, fayda əldə etmək üzərində qurulursa – yəni bir növ “24 saatlıq buğda hesabatı”na çevrilibsə – bu, bəşərə yaraşan bir həyat tərzi deyil. Halbuki heyvanlar üçün bu tamamilə normal və kifayət qədərdir. Onlar ehtiyacları qədər yeyər, doyduqdan sonra artıq istəməzlər.
İnsana yaraşan isə bu deyil. İnsan ağlı və mənəviyyatı olan bir varlıqdır. İslam da məhz bu səbəbdən ehtirasları yox, bu ehtiraslara münasibətdə ağlın tutumunu və ölçüsünü əsas götürür. Yəni İslam insan təbiətini inkar etmir – onu tənzimləməyi və daha yüksək bir əxlaqi çərçivəyə yerləşdirməyi söyləyir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder