Dindarlıq Bir Narahatlıq Halıdır

Cəmiyyətdə dindarlıq anlayışı çox zaman yanlış anlaşılır və natamam şəkildə tətbiq olunur. İnsanlar dini həyatı sanki yaşlılıq dövrünə, həyat işlərinin və məsuliyyətlərinin bitdiyi bir "təqaüd" mərhələsinə saxlayır. Belə düşünülür ki, yalnız ağıl yorulub, bədən zəiflədikdən sonra dinə yönəlmək mümkündür. Bu anlayış, dindarlığı yalnız sükunət və rahatlıq axtarışına endirir və nəticə etibarilə insanın dini axtarışını təxirə salmasına səbəb olur. Halbuki bu cür təxirəsalma dindarlığın mahiyyətinə ziddir, əksinə, belə yanaşma dindarlığı boşaldıb formaya çevirir.

Yanlış Qavrayışlar və Təhrif Olunmuş Anlayışlar

• Dini Təqaüdçülük və Rahatlıq Arzusu: Dini həyatın "ağıl yorulanda" və ya "bütün işlər bitəndən sonra" başlayacağı fikri böyük bir yanlışlıqdır. Bəzən insanlar dini məkanlara və ya icmalara bir növ sakitlik və sosial rahatlıq məkanı kimi baxaraq, orada psixoloji sığınacaq axtarırlar. Lakin bu yanaşma nə gerçək din, nə də həqiqi təsəvvüfdür. Əslində, gerçək təsəvvüf insanı "yoxuş çıxmağa" vadar edir, yəni onu daxili mübarizəyə, yüksəlişə və çətin suallarla qarşılaşmağa sövq edir.

• Sükunət, Hüzur və İtminan Anlayışlarının Təhrif Edilməsi: Din anlayışında tez-tez işlədilən "sükunət", "itminan" və "hüzur" kimi anlayışlar bəzən hərəkətsizlik və durğunluqla eyniləşdirilir. Məsələn, Qurani-Kərimdəki “Nəfs-i Mutmainnə” ifadəsi çox vaxt səhv başa düşülür. Halbuki bu ayədə keçən “Ey mutmain olmuş nəfs! Rəbbinə dön!” əmrində əslində, həyatın keçiciliyini dərk etdikdən sonra yenidən bir yola çıxmaq, bir hədəfə yönəlmək, hərəkətə keçmək çağırışı var. Bu, durğunluq deyil, dinamik bir dəvətdir. Eynilə "təslimiyyət" anlayışı da passiv bir təslim olma deyil, fəal şəkildə Allah'a yönəlmə və Ona doğru yol alma mənasındadır. İman da təkcə bir "təhlükəsizlik" deyil, bu təhlükəsizliyə aparan bir səfərin nəticəsidir.

Dindarlığın Həqiqi Mahiyyəti: Narahatlıq, Maraq və Tənqid

Dindarlığın zehni aləmdə oyatmalı olduğu əsas hallar bunlardır:

• Narahatlıq: Peyğəmbərimizin (s.a.s) belə son anlara qədər içində bir narahatlıq daşıdığı rəvayət edilir. Bu, dindarlığın qəlbdə və ağıl dünyasında əsas təzahürünün narahatlıq və məsuliyyət hissi olduğunu göstərir.

• Maraq və Axtarış: Gerçək dindarlıq maraq və daim bir həqiqəti axtarma halını ehtiva edir.

• Heyrət: Dini həyatın dərinliyində heyrət və təəccüb hissi dayanır. Bu heyrət, yaradılışın və insanın anlamının sonsuz dərinliklərini dərk etməyə doğru bir çağırışdır.

• Səfər və Davamlı Hərəkət: Dini həyat insana bir yola çıxma əmridir. Bu, zehni təqaüd və ya mənəvi durğunluq deyil, daim hərəkət, axtarış və dəyişməyə açıq bir şüur halıdır.

Bu kontekstdə xüsusilə təsəvvüf də bəzən yanlış anlaşılır. Təsəvvüf, tez-tez “nəfs tərbiyəsi” kimi təqdim olunsa da, əslində "zehni tənqid" və "ağıl ayıqlığı"dır. İnsan doğulduğu andan etibarən adlar, ünvanlar və kimliklər vasitəsilə formalaşdırılır və bu, ona hazır bir düşüncə şablonu təqdim edir. Dini həyat isə məhz bu düşüncə qəliblərini, vərdişləri və məcburi kimlikləri sorğulamağı, yəni kritik mövqe tutmağı tələb edir.

Şeyx Sənan Hekayəsi

Fəridüddin Attarın məşhur "Şeyx Sənan" hekayəsi, dindarlığın təkcə bir ibadətlər toplusu olmadığını, əksinə, bir anlayışın, bir kimliyin dağılması və yenidən qurulması olduğunu göstərən simvolik bir örnəkdir. Şeyx Sənan, görkəmli bir şəxsiyyət, öz dövrünün sayılıb-seçilən adamıdır və "mutmain" olduğunu zənn edir. Lakin içində bir sual peyda olur: “Bəs biz əslində nə ilə məşğuluq? Bəlkə, oynayırıq?”. Gördüyü yuxudan sonra səfərə çıxır və bu yolçuluq onun bütün ibadətlərini, düşüncələrini, alışqanlıqlarını sorğulamasına səbəb olur.

Bu səfər, sadəcə bir coğrafi hərəkət deyil, həm də daxili bir inqilabdır. Şeyx, təkəbbürdən, statusdan, sığındığı mağaradan çıxaraq, "piyada" və "nəfər" olur. Əzablar yaşayır, amma bu, onun üçün bir təmizlənmə, bir yenidən doğuluş prosesidir. Bu hekayə göstərir ki, dini həyat, sadəcə itaət deyil — eyni zamanda bir azadlıq, sorğu və çevrilmə prosesidir.