Məsuliyyət və Kamalda Kişi-Qadın Bərabərliyi

Bərabərlik məsələsi çox zaman qadın və kişi arasındakı münasibətlər kontekstində müzakirə edilir. Halbuki bu məsələnin kökləri daha dərinə – insanlığın təməl dəyərlərinə və tarixin gedişinə uzanır. Əslində, qədim mədəniyyətlərdə və fəlsəfi məktəblərdə hətta kişilər arasında belə bərabərlikdən söz açmaq çətindir. Tarix boyunca insan cəmiyyəti "olmazsa olmazlar" və "olmasa da olarlar" kimi süni kateqoriyalara ayrılmış, bu ayrı-seçkilik isə insan təbiətinə qarşı böyük bir ziddiyyət kimi yaşanmışdır.

Qədim Ədalətsizliyin Kökü və İnsanlıq Təcrübəsi

Qədim Hind fəlsəfəsindən tutmuş Yaxın Şərq ənənələrinə qədər müxtəlif düşüncə sistemlərində insanların bir qismi daha çox "insan", digər qismi isə "yarı insan, yarı heyvan" kimi dəyərləndirilmişdir. Elmə və əxlaqa qabiliyyətsiz hesab edilənlər az qala "insanlıqdan kənar varlıqlar" kimi görülmüşdür. Hər kəs eyni insan ailəsində doğulduğu halda, bəzilərinin olmazsa olmaz, digərlərinin isə əhəmiyyətsiz sayılması, tarix boyunca vicdanları yaralamışdır.

Cəmiyyətlərin bir qismini tanrılaşmış siniflər kimi qəbul edən zehniyyət, digərlərini isə sadəcə bu "üstün varlıqlar" üçün yaşayan vasitələrə çevirmişdir. "Əl-avam kəl-həvam" (avam camaat sanki haşəratdır) ifadəsi, bu təfəkkürün dərinliyini açıq şəkildə nümayiş etdirir. Bu baxışa görə sadə insanlar, öz mənliyindən məhrum, sadəcə ətrafında fırlanan və əmrə tabe olan qarışqalar kimi düşünülmüşdür.

Nağıllar və İtirilmiş Bərabərliyin Axtarışı

İnsanlıq bu itirilmiş bərabərliyi arzuladığı üçün nağıllara yönəlib. Nağıllar, oxuyub dəyər verdiyimiz mətnlər olaraq bu bərabərliyi xatırladan və onu təzədən bərpa etməyə çalışan bir vasitədir. Nağıl aləmində bu günün yoxsulu sabahın şahı ola bilər. Ən aşağıdakı ilə ən yuxarıdakı arasında, bəzən sevgi, bəzən cəsarət vasitəsilə bağ qurula bilər. Bu isə insanlığın hər şeyin mümkün ola biləcəyi bir dünyaya olan arzusunu və bərabərliyi yenidən inşa etmə cəhdini əks etdirir.

İslamın Bərabərlik İnqilabı: Fərdiyyət və Kamal Yolu

Tarixin bu köklü ədalətsizliklərini ilk silkələyən xristianlıq olsa da, iyerarxiyanı kökündən sarsıdan əsas güc İslam olmuşdur. İslam, "əvəzolunmazlar"ı taxtından endirib, "əhəmiyyətsizlər"i insanlıq kürsüsündə oturtmuş, insanlar arasında insan olma şərikliyini və ortaq məsuliyyətləri təsis etmişdir.

İslamın ən mühüm inqilablarından biri, insan anlayışını kökündən dəyişdirməsidir. Əvvəllər cəmiyyətdə aşağıda görünən kişilər belə bir sıra "nacizliklərlə" dəyərləndirilirdisə, qadın bu dairəyə daxil olduqda, insanlıq meyarları yenidən düşünülmüşdür. Artıq insanın biologiyası, fiziki görünüşü, mədəni mənsubiyyəti, coğrafiyası və ya qabiliyyəti müəyyənedici olmur. İslam insanı yalnız maddi və genetik xüsusiyyətlərinə görə deyil, ruhani məsuliyyətinə və mənəvi inkişaf potensialına görə dəyərləndirir.

Bu yeni anlayışa əsasən:

• Hər bir insan – istər Bakılı, istər Məkkəli, istər Londralı, istər Qureyşli, istərsə də Romalı olsun – eyni dərəcədə məsuliyyət daşıyır.

• Hər bir insan, kamala çatmaq – yəni mənəvi və əxlaqi cəhətdən yetkinləşmək – imkanına sahibdir.

• İslam, yalnız məsuliyyətlərdə deyil, kamalda da bərabərlik gətirmişdir. Həvvanın çata biləcəyi kamal, Adəmin çata biləcəyi kamalla eynidir. Rabiə əl-Ədəviyyənin çatdığı səviyyə, Əbdülqədir Geylaninin çatdığı səviyyə qədər dəyərlidir – nə az, nə çox.

Bu, dinin fərd üzərində qurduğu böyük bir inqilabdır. Qurani-Kərimdə qarışqa ilə bir peyğəmbərin dialoq misalı bizə onu göstərir ki, hər bir canlı, hər bir insan özünəməxsus bir fərdiyyət daşıyır. İnsan olaraq bu fərdiyyəti qəbul etmək və ona uyğun yaşamaq isə ağır məsuliyyətdir. Çox zaman bəşəriyyət bu məsuliyyətdən qaçmağa çalışmışdır. Lakin İslam bu fərdiyyəti ciddiyə alaraq, Allahın yaratmasını və təqdirini qiymətləndirən bir təfəkkürlə, kişilər arasında və qadın-kişi münasibətlərində həm məsuliyyət, həm də kamillik baxımından bərabərlik gətirən bir din olmuşdur.