İslamda Qadının Mənəvi Yeri və İbadətdə Rıza Anlayışı

İslam düşüncəsində qadının mənəviyyatdakı rolu və ibadətə yanaşma tərzi daim dərin müzakirə mövzusu olmuşdur. Bu çərçivədə, ilk dönəm zahid qadınlardan biri kimi tanınan Rabiətül-Ədəviyyənin ibadətdə şükür və istək məsələsinə gətirdiyi yanaşma, ibadətin mahiyyətinə dair çox orijinal və düşündürücü bir baxış bucağı təqdim edir.

İslamda Qadının Mənəvi Bərabərliyi və Məsuliyyəti

Tarix boyunca qadın sufilərin adlarının az xatırlanması, məsələn, Fəridəddin Əttar kimi düşünürlər tərəfindən sorğulanmışdır. Bəzi dinlərdə mənəviyyatın və metafizikanın qadınlara qapalı olduğu iddia olunsa da, İslamın əsas təməl prinsiplərindən biri olan tövhid təkcə Allahın birliyini deyil, həm də həyatın müxtəlif sahələrində ayrılıqları aradan qaldırmağı ehtiva edir. İslam ruhla bədəni, maddə ilə mənanı, dünya ilə axirəti ziddiyyətli qütblər kimi təqdim etmir; müqəddəs olanla olmayan arasında sərhəd çəkmir. Bu tövhid təfəkkürü çərçivəsində bəzi funksional fərqliliklər mövcuddur, lakin mənəviyyat baxımından qadınla kişi arasında ayrı-seçkilik edilmir. Yəni kişilərin çata biləcəyi kamillik mərtəbələrinə qadınlar da çata bilər. Hətta bəzi kəlam məktəblərində qadının da peyğəmbər ola biləcəyi fikri müdafiə olunmuşdur.

İslamda məsuliyyət və kamillik baxımından bərabərlik prinsipi olduqca mühümdür. Müasir dövrdə bu mövzunun müsəlman ziyalıları tərəfindən daha dərindən müzakirə olunması zəruridir. İbadətlərlə qazanılan mənəvi məqamlarda qadınla kişi arasında heç bir fərq qoyulmaz. Qadınlar da kişilər kimi ən uca cənnət dərəcələrinə çatmaq potensialına malikdirlər.

Fəridəddin Əttar qadın sufilərin tarix səhnəsində az görünməsini izah edərkən bəzi mühüm məqamlara toxunur:

• “Rical” anlayışının genişliyi: Ərəb dilində “rical” sözü zahirən kişi mənasını versə də, mənəvi kontekstdə bu, Allah adamlarını ifadə edir və cinsiyyətlə yox, əxlaqi və mənəvi dəyərlə bağlıdır. Bu səbəblə “ricalullah” və ya “ricalül-ğayb” kimi anlayışlara qadınlar da daxil ola bilər.

• Gizlənmiş şəxsiyyətlər: Təkcə qadınlar yox, bəzi kişi sufilər də tanınmaq istəməmiş, özlərini ictimaiyyət qarşısında ifşa etməyi seçməmişlər.

Rabiətül-Ədəviyyənin Rıza və İstək Tənqidi

Rabiətül-Ədəviyyə ilk dövr sufiləri arasında Şəqiqi Bəlxi, Mərufi Kərxi və Zünnun əl-Misri ilə bir sırada qeyd olunan, öz dövründə və sonrakı dövrlərdə dərin təsir buraxan böyük bir sufi şəxsiyyət kimi tanınır. Onun dilindən nəql olunan hikmətli sözlər və rəvayətlər vasitəsilə bir məktəb formalaşmışdır.

Rabiənin ibadətə gətirdiyi əsas tənqid, ibadətdə hər hansı bir dünyəvi və ya axirəvi qarşılıq gözləmə halının mənəviyyatla uyğun gəlmədiyi düşüncəsinə dayanır. Gündəlik dilimizdə sıx işlənən “Allah rızası üçün” ifadəsinin mənasında bir qeyri-müəyyənlik var: bu, “Allahı razı salmaq” mənasındadırmı, yoxsa “Biz Allahdan razıyıq” deməkdirmi?

• Fiqh ənənəsi adətən “Allahı razı salmaq” anlayışını əsas götürür;

• Lakin təsəvvüf bu məsələni fərqli istiqamətdən şərh edir: burada məqsəd insanın Allahdan razı olduğunu göstərməsi və bu razılıqla ibadət etməsidir.

Əslində, təsəvvüfə görə problem Allahda deyil, insandadır – çünki insanın razılığı yoxdur. Ona dünya verilsə də, doymur. Daim daha artığını istəyir. Deməli, çətin olan Allahın razılığı yox, insanın razılığıdır.

Rabiə, insanların ibadət əsnasında belə gözləntilərlə hərəkət etməsini tənqid edir. O, ibadətin şükür və rıza ilə icra olunmasının tərəfdarıdır. Amma görür ki, insanlar ibadətdə Allahdan bir şeylər istəməyə meyillidirlər. Rabiənin məşhur bənzətməsi bu halı belə ifadə edir: Bir padşah sizi ziyafətə dəvət edib, siz isə onun hüzuruna çıxıb onu tərif etdikdən sonra “indi isə mənə bunu, bir də onu ver” deməyə başlayırsınız. Bu davranış əslində ibadətin dəyərini müəyyənləşdirib, onun qarşılığında bir şeylər gözləmək deməkdir. Rabiə məhz bu mövqeyi sərt şəkildə tənqid edir – çünki bu, ixlası kölgələyən əsas maneələrdən biridir.

Onun bu yanaşması, əslində, Mötəzilə məktəbinin mükafat və cəza üzərində qurduğu “vəd və vaid” prinsiplərinə də dolayı bir tənqiddir. İnsan nə edirsə-etsin, içində bir haqq iddiası daşıyır və özünü haqlı görür. İbadətlərini belə bir “əvəz” gözləntisi ilə həyata keçirir. Rabiətül-Ədəviyyə isə ibadətin yalnız ixlasla, təmənnasız rıza və şükürlə yerinə yetirilməli olduğunu söyləyir və bütün dünyəvi və axirəvi maraqlardan təmizlənməsini tövsiyə edir.