İnsan ve Aləm: Paradoks və Rəhmət

İslam düşüncəsi, tarix boyunca cəmiyyətlərdə formalaşmış bir çox ənənəvi inanc və mifoloji anlayışları tədricən dəyişdirərək, insana və yerdəki həyata yönələn tamamilə yeni bir baxış formalaşdırmışdır. Xüsusilə göy üzü ilə əlaqələndirilən hakimiyyət, gözəllik və mənəviyyat anlayışlarının yerini, insanı və yeri mərkəzə qoyan bir anlayış almışdır. Bu baxış bucağında, insan təkcə yer üzündə var olan bir canlı deyil, eyni zamanda mənəvi anlamda da varlığın mərkəzinə çevrilir.

Göyün Hakimiyyətinin Dağılması və İnsanın Ucaldılması

Ənənəvi mif və dinlərdə gözəllik, yaxşılıq və həqiqət göylərdə axtarılırdı; Günəş, Ay və ulduzlar ideal obrazlar kimi təqdim olunurdu. Bu göy cisimlərinə oxşarlıq gözəllik əlaməti sayılırdı. Lakin İslam düşüncəsi bu qəlibləri sındırır. Məsələn, Hz. Yusif (ə.s) haqqında Quranda danışılan qissədə onun qarşısında göy cisimlərinin səcdə etməsi bu baxımdan dönüş nöqtəsi sayılır. Bu motiv, göyün hökmranlığının insana tabe olduğunu və əslində kainatın insan üçün yaradıldığını simvolizə edir. Hz. Adəmə (ə.s) mələklərin səcdə etməsi ilə başlayan bu metafizik zəncir, Hz. Yusifin timsalında yer üzündəki gözəlliyin və dəyərin insana endiyini göstərir. Bu baxış “Əhsəni-təqvim” – insanın ən gözəl şəkildə yaradıldığı anlayışı ilə də üst-üstə düşür.

İnsan: Yer Üzünün Qibləgahı və İlahi Adların Daşıyıcısı

İslamda insanın yerdəki mövqeyi sadəcə fiziki varlıqla məhdudlaşmır. Hz. Adəmin xəlifə olaraq yaradılması və Allahın ona adları öyrətməsi, insanın elmə, dərkə və yaradılışın mahiyyətinə çatmasına yol açır. İnsana adların öyrədilməsi, onun mənəvi və əqli imkanlarını ortaya qoyur və kainatla bağlı bilik sisteminin əsasını təşkil edir. Beləcə, insanın özü yerin qibləsinə çevrilir – diqqət mərkəzinə. Lakin bu dəyər insana üstünlük iddiası və ya başqa varlıqlar üzərində hökmranlıq haqqı vermir. Əksinə, bu məsuliyyət – yer üzünə qarşı əmanətçilik və bütün varlıqlarla harmoniyada yaşamaq öhdəliyidir.

İnsanlararası Münasibətlər və Əxlaq: "Mömin Möminin Aynasıdır"

İnsan özü-özlüyündə ziddiyyətlərlə dolu bir varlıqdır. Bu ziddiyyətlər ilahi təcəllilərin insan üzərindəki əksidir. Bu mənada insan, Allahın yer üzündəki ən açıq dəlilidir. “Mömin möminin aynasıdır” (Əbu Davud) fikri, burada əsas açarlardan biridir. Ayna təmiz və şəffaf olduqda, orada əks olunan hər şey daha doğru və gözəl görünər. Hər bir insan başqa bir insan üçün aynadır. Əgər bu aynalar arasındakı münasibət sağlamdırsa, dilimiz, düşüncəmiz və əxlaqımız da inkişaf edər. İnsanın əxlaqi formalaşması fərdi deyil, qarşılıqlı münasibətlər çərçivəsində baş verir.

Mərhəmət Anlayışına Yenidən Baxış

Əxlaqi anlayışları daha dərindən dərk etmək üçün, Allahın adlarına və onların mahiyyətinə nəzər salmaq vacibdir. Məsələn, “rəhmət” anlayışı çox zaman sadəcə acımaqla eyniləşdirilir. Halbuki bu, mərhəmətin əsl mənasını kölgədə qoyur. Rəhmət – var etmə, yaşatma və əhatə etmə ilə bağlıdır. Allahın “Rəhman” ismi, Onun yaradıcı və əhatəedici təcəllisini ifadə edir. Hətta Peyğəmbərimizin (sav) “nəfəsi Rəhman” ifadəsi, bütün varlığın bu ilahi nəfəsin bir təzahürü olduğunu göstərir.

Allahın “Rəhman” ismini öz baxış bucağımıza çevirməliyik. Həqiqi mərhəmət, ağlın və ruhun birlikdə dərk etdiyi bir məsuliyyətdir.