Dua çox vaxt yalnız insanın çətinliyə düşdüyü zaman Allaha yönəlib nəsə istəməsi kimi başa düşülür. Halbuki dua bundan daha dərin məna daşıyır. Dua insanın öz yaradılışını, acizliyini və Rəbbinə olan ehtiyacını dərk etməsinin ən açıq ifadələrindən biridir. Furqan surəsinin 77-ci ayəsində buyurulur: “Duanız olmasa, Rəbbim sizə nə üçün dəyər versin?” Bu ayə göstərir ki, dua sadəcə müəyyən vaxtlarda edilən bir ibadət deyil, insanla Allah arasındakı əsas bağlardan biridir.
“Dua” sözü lüğəvi olaraq çağırmaq və səslənmək mənalarına gəlir. Mənəvi baxımdan isə insanın özünün müstəqil və mütləq bir varlıq olmadığını qəbul etməsidir. İnsan hər an Allaha möhtacdır. Allah isə heç kimə və heç nəyə möhtac deyil. Nəcip Fazılın “Sən mütləqsən, mən isə izafətəm, Allahım, məni bağışla” mənasını ifadə edən məşhur misraları da bu həqiqətə işarə edir. İnsan yaradılmış, naqis və ehtiyac içində olan bir varlıqdır. Onun dəyəri özünü heç kimə möhtac görməməsində deyil, əksinə, öz Rəbbinə möhtac olduğunu anlayaraq qulluq etməsindədir.
İstiğna düşüncəsi və insanın özünü müstəqil görməsi
İnsanın mənəvi həyatındakı ən təhlükəli hallardan biri istiğna, yəni insanın özünü Allaha möhtac deyilmiş kimi görməsidir. İnsan sahib olduğu elmə, mala, vəzifəyə, sağlamlığa və ya gücə arxalanaraq özünü müstəqil hesab etməyə başladığı anda əslində böyük bir yanılmaya düşür.
Əqidə mətnlərində də insanın bir göz qırpımı qədər belə Allahdan müstəqil ola bilməyəcəyi vurğulanır. Çünki insanın varlığından tutmuş nəfəs almasına, sağlamlığından iradəsini istifadə edə bilməsinə qədər hər şey Allahın yaratması və lütfü ilə mümkündür.
İnsanın bu həqiqəti unutması onu mənəvi baxımdan təhlükəli vəziyyətə gətirib çıxara bilər. İslam elmində bununla əlaqəli işlədilən anlayışlardan biri də xizlandır. Xizlan Allahın yardım və inayətindən məhrum qalmaq mənasını ifadə edir. İnsan Allahdan üz çevirdikcə öz nəfsinin, həvəsinin və şeytanın təsirlərinə daha açıq hala gəlir.
Buna görə də dua insanın yalnız müəyyən ehtiyaclarını dilə gətirməsi deyil. Dua hər dəfə insanın özünə xatırlatmasıdır ki, “mən öz-özümə kifayət edən bir varlıq deyiləm. Mən hər an Allahın rəhmətinə və yardımına möhtacam.”
Peyğəmbərimizin həyatında dua
Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) həyatına baxdıqda duanın yalnız namazdan sonra və ya müəyyən xüsusi vaxtlarda edilən bir əməl olmadığını görürük. Onun həyatında dua gündəlik həyatın demək olar ki, hər mərhələsini əhatə edirdi.
Yuxudan qalxarkən, evdən çıxarkən, yeməyə başlayarkən və yeməyi bitirərkən, səfərə çıxarkən, məscidə girərkən, hətta insanın ən adi hesab etdiyi gündəlik işlər zamanı belə Allaha yönəlmək və dua etmək sünnədə öz əksini tapmışdır. Bu mənada dua insanın həyatının ayrıca bir hissəsi deyil, bütün həyatına yayılan bir qulluq şüurudur. İnsan hər işində Allahı xatırladıqca etdiyi gündəlik işlər də mənəvi məna qazanır.
Peyğəmbərimizin (sav) həyatını burada əsas ölçü kimi qəbul etmək xüsusilə əhəmiyyətlidir. Bunu bir açar misalı ilə izah etmək olar. Əsas açar düzgün olduğu müddətdə onunla qapını açmaq mümkündür. Lakin həmin açarın surətindən yenidən surətlər çıxarıldıqca zamanla müəyyən fərqlər meydana gələ bilər. Buna görə də dinimizi, ibadətlərimizi və dua anlayışımızı daim əsas mənbəyə, yəni Hz. Peyğəmbərin nümunəsinə uyğunlaşdırmağa çalışmalıyıq.Belə olduqda dua yalnız əzbərlənmiş sözlərin təkrarından ibarət qalmır. Dua insanın daxili halına, sanki nəfəs alması qədər təbii bir davranışa çevrilir.
Duanın ədəbi
Duanın müəyyən ədəbi vardır. Çünki dua insanın Allahın hüzurunda öz acizliyini etiraf etməsidir. Quranda duanın təzərrü, yəni boyun əyərək və yalvararaq, həmçinin xufyə, yəni gizli və səmimi şəkildə edilməsinə işarə olunur. Burada əsas məsələlərdən biri təzəllül, yəni insanın öz acizliyini həqiqətən hiss etməsidir. Dua edərkən insanın daxilində “versən də olar, verməsən də” kimi laqeyd və özünə arxayın bir münasibət olmamalıdır. Çünki bu hal duanın mahiyyəti ilə ziddiyyət təşkil edir. Dua edən insan bilməlidir ki, qarşısında dayandığı Allah onun hər bir ehtiyacını bilir və bütün imkanlar Onun əlindədir. Buna görə də dua həm ümid, həm qorxu, həm də təvazökarlıq içində edilməlidir.
Duanın ədəblərindən biri də onu gözəl şəkildə başlamaqdır. Ənənədə duaya Bismillah ilə başlamaq, Allaha həmd etmək və Peyğəmbərimizə salavat gətirmək tövsiyə edilmişdir. Daha sonra insan öz istəyini Allaha ərz edir və duanı yenə həmd və salavatla tamamlayır. Bunun mənası yalnız müəyyən bir forma əməl etmək deyil. Əslində insan bununla öz mövqeyini dərk edir: Allah Məbud, insan isə abiddir; Allah Ğani, insan isə fəqirdir. Yəni Allah heç kimə möhtac deyil, insan isə hər şeyi ilə Ona möhtacdır.
“Dua etdim, amma niyə olmadı?”
Dua haqqında insanları ən çox düşündürən məsələlərdən biri budur: “Mən dua etdim, amma istədiyim şey baş vermədi. Deməli, duam qəbul olmadı?” Burada icabət ilə insanın istədiyi şeyin eynilə verilməsi arasında fərq qoymaq lazımdır. Quranda Allah: “Mənə dua edin, sizə icabət edim” buyurur. İcabət duaya cavab verilməsi deməkdir. Lakin bu cavab hər zaman insanın istədiyi şeyin eynilə və dərhal verilməsi formasında olmaya bilər. Bəzən insan istədiyi şeyi əldə edir. Bəzən Allah onun istədiyindən daha xeyirlisini nəsib edir. Bəzən də dua insan üçün daha böyük bir xeyrə çevrilərək axirətə saxlanılır və ya həmin dua səbəbilə insanın başına gələcək bir bəla uzaqlaşdırılır. İnsanın problemi ondadır ki, o, çox vaxt yalnız öz gördüyü tərəfə əsasən qərar verir. Halbuki insan gələcəyi və hadisələrin bütün nəticələrini bilmir. Bəqərə surəsinin 216-cı ayəsində də bildirilir ki, insan bəzən özü üçün xeyirli olan bir şeyi xoşlamaya, zərərli olan bir şeyi isə sevə bilər. Allah bilir, insan isə bilmir. Buna görə də dua edərkən insan həm istəməli, həm də nəticəni Allahın hikmətinə həvalə etməlidir. Möminin münasibəti belə olmalıdır: “Allahım, mən bunu istəyirəm. Amma mənim üçün həqiqətən xeyirli olanı Sən bilirsən.” Bu yanaşma insanı həm ümidsizlikdən, həm də duasının qəbul olub-olmaması haqqında yanlış düşüncələrdən qoruyur.
Allahın Ğani, insanın isə fəqir olması
Duanın mahiyyətini ən yaxşı ifadə edən anlayışlardan biri Allahın Ğani, insanın isə fəqir olmasıdır. Buradakı fəqirlik yalnız maddi kasıblıq demək deyil. İnsan nə qədər varlı, güclü və imkanlı olsa da, yaradılış baxımından yenə Allaha möhtacdır. Allah isə heç kimə möhtac deyil. Əksinə, bütün məxluqat Ona möhtacdır. İnsan bu həqiqəti dərk etdikdə etdiyi ibadətlərə də fərqli gözlə baxmağa başlayır. İnsan ibadət etdiyi üçün Allahın ona borclu olduğunu düşünə bilməz. Etdiyimiz ibadətlər belə Allahın bizə verdiyi imkan və lütf sayəsində mümkündür. Bu səbəbdən insanın nicatı yalnız öz əməlinə güvənməsi ilə deyil, Allahın rəhməti və lütfü ilə mümkündür. Əməl insanın vəzifəsidir, lakin insanın öz əməli ilə Allah qarşısında bir haqq iddia etməsi düzgün olmaz.
Burada şükür ilə həmd arasındakı fərq də əhəmiyyətlidir. Şükür adətən insana verilmiş müəyyən bir nemətə görə edilir. Məsələn, sağlamlığa, ruziyə və ya müəyyən bir yaxşılığa görə şükür edirik. Həmd isə bundan daha genişdir. Həmd insanın hər bir halda Allahın kamalını, hikmətini və böyüklüyünü qəbul edərək Ona yönəlməsidir.
Nəticə etibarilə dua insanın öz həqiqi mövqeyini dərk etməsidir. İnsan dua etdikcə öz acizliyini, ehtiyacını və Allahın qüdrətini daha yaxşı anlayır. Əsl təhlükə insanın özünü heç kimə möhtac olmayan bir varlıq hesab etməsidir. Əsl qulluq isə insanın hər nəfəsində Allahın (c.c) rəhmətinə ehtiyacı olduğunu bilməsidir. Bu səbəbdən dua yalnız bir şey istəmək deyil. Dua eyni zamanda bir etirafdır: “Allahım, Sən Ğanisən, mən isə Sənə möhtacam. Sən qüdrət sahibisən, mən isə acizəm. Mənim sahib olduğum hər şey Sənin lütfündəndir.” Məhz bu şüur duanı sadəcə dil ilə deyilən sözlərdən çıxarıb həqiqi bir qulluq halına çevirir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder