Pul, Zənginlik və Din Münasibəti

Dinə yönəlişin maddi şərtlərə bağlı olub-olmaması məsələsi, həm fərdi, həm də ictimai səviyyədə ətraflı müzakirə olunmalı bir mövzudur. “Həccə getmək, zəkat və ya sədəqə vermək üçün maddi imkana sahib olmaq lazım deyilmi?” kimi suallar, təqvanın pul ilə əlaqəli olub-olmadığı mövzusunu gündəmə gətirir.

Fərdi İstiqamət və İctimai Rifah Arasındakı Fərq
İbadətlərin və dini həyatın ictimai səviyyədə davam etdirilməsi müəyyən maddi şərtlər tələb edir. İnsanların zəruri ehtiyaclarını qarşılayabildiyi, iqtisadi və sosial baxımdan nizamlı bir quruluş, dinin cəmiyyət səviyyəsində qorunması üçün vacibdir. Bu, hər dövr üçün keçərlidir və həmin dövrün “yaxşı həyat” üçün tələb etdiyi əsas şərtlərin təmin olunmasını ifadə edir. Lakin fərdi dindarlıq — yəni insanın Allaha yönəlişi — maddi göstəricilərlə ölçülə biləcək bir hal deyil. Namaz, oruc, həcc kimi ibadətlər, əslində, insanın qəlbən Allaha bağlılığını əks etdirir və bunun maddi dəyəri yoxdur.

Veren Əlin Üstünlüyü və İslamda Comərdlik Anlayışı
İslamda “verən əl alan əldən üstündür” ifadəsi, insanlardan tələbat içində olmamağı və Allahın comərd sifətinə bənzəməyi təşviq edir. Əslində, dini həqiqətdə verən də, alan da Allahdır; O, əməllərini vasitələrlə həyata keçirir. Comərdlik, insanın Allahın sifətlərinə ən çox yaxınlaşdığı davranışlardandır. Əksinə, mülkə ifrat dərəcədə bağlanmaq və özünü sahiblikdə müstəqil görmək, dinin mahiyyətinə ziddir. Bu baxımdan “verən əl” anlayışı, Allahın “Külli” isimlərinə yaxınlaşma təşviqidir. Vermək və almaq əslində Allaha məxsus olduğunu dərk edən insan, bu fellərin fövqünə qalxaraq Yaradanla bağlılığını gücləndirir.
Sədəqə vermək mövzusunda isə Quranda qeyd olunduğu kimi, onu aşkar şəkildə vermək yaxşıdır, amma gizli şəkildə vermək daha fəzilətlidir. Çünki bu, riyakarlıq və minnət kimi nəfsani zəifliklərdən qoruyur. Bu, mütləq bir qayda deyil, insanın zəifliklərinə qarşı bir tövsiyədir.

Zənginlik Anlayışının İki Tərəfi: Müsbət və Mənfi
“Pulum qədər danış” kimi ifadələr fərdi əxlaq baxımından uyğun sayılmasa da, zənginlik həm müsbət, həm də mənfi tərəfləri olan bir anlayışdır.

Zənginliyin müsbət tərəfi:

• İctimai zənginlik, bir cəmiyyətin istehsal gücünü, istehsal etdiyini paylaşma bacarığını və bunu davamlı edə bilmə qabiliyyətini əks etdirir.

• Bu, istehsalı mümkün edəcək elm və bilik səviyyəsini, həmin bilikdən faydalanma bacarığını, güclü hüquqi sistemi və davamlı siyasi nizamı tələb edir.

• Maddi rifah, dövrün elmi-texniki potensialına uyğun infrastruktur, işlək istehsal mexanizmləri və nizamlı iqtisadi-siyasi quruluşla əlaqədardır.

• Bu rifah, həm hərbi gücü, həm də digər ölkələrə təsir edəcək iqtisadi nüfuzu artırır, ictimai qərarvermə prosesini möhkəmləndirir.

• Maddi rifaha sahib olan cəmiyyət, əgər yüksək mənəvi hədəflərini itirməzsə, bu rifahı qoruyub saxlaya bilər. Belə zənginliyin müsbət tərəfi qüdrətdir.

Zənginliyin mənfi tərəfi:

• İnsan, ehtiyacları artdıqca zəif vəziyyətə düşən bir varlıqdır. Artan ehtiyaclar onun ali məqsədlərinə çatmasına mane ola bilər.

• Fəlsəfi, mistik və dini ənənələr, insanın əbədi səadətə və Allaha qulluq məqsədinə çatmaq üçün ehtiyaclardan azad olmasını tövsiyə edirlər.

• Tarixən bu anlayış, fərdi əxlaqdan ictimai əxlaqa çevrilmişdir. Məsələn, qənaətkarlıq, israfdan çəkinmək və sadə həyat həm fərdi, həm də ictimai dəyərlər kimi qəbul olunmuşdur.

• İctimai qənaətkarlıq, cəmiyyətin ehtiyac duymadığı şeylərə vəsait xərcləməməsi və istehsalı istehlakdan üstün tutması deməkdir. Lakin müasir dövrdə, xüsusilə Sənaye İnqilabından sonra bu balans pozulmuş, iqtisadi həyat daha çox istehlaka əsaslanmışdır.