Təhanəvi və Kəşşaf: İslam Düşüncəsinin Ensiklopedik Aynası

Təhanəvi haqqında tarixi mənbələrdə geniş məlumat yoxdur. Onun əsərlərinin böyüklüyü ilə müqayisədə həyat hekayəsi olduqca sadə görünür. Hindistanın Delhi şəhərindən təxminən 170 km aralıda yerləşən Təhanə kəndində dünyaya gəlmiş və burada böyümüşdür. XVII əsrin alimlərindən sayılan Təhanəvinin əsərinin qaralaması 1658-ci ildə tamamlandığı üçün ölümünün bu tarixdən sonra baş verdiyi ehtimal olunur.

Alim köklü bir ailədən gəlirdi – atası və babaları həm qadı, həm də elm adamı olmuşdular. Şəriət elmlərini (təfsir, hədis, fiqh) və ərəb dilinə dair bilgiləri (sərf, nəhv, bəlağət) atasından öyrənmişdi. Ancaq fəlsəfi və əqli elmləri öyrənmək üçün ətrafında yetkin müəllim tapmadığından, bu bilikləri qısa mətnlərdən faydalanaraq öz təşəbbüsü ilə mənimsəmişdir. Təhanəvi bu təcrübədən çıxış edərək belə bir nəticəyə gəlmişdi ki, bir elmin əsas anlayışlarını dərk edən şəxs, ustaya bağlı qalmadan da o elmi öyrənə bilər. Bu səbəbdən də, başqalarının özbaşına öyrənməsinə kömək edəcək bir əsər hazırlamağı qarşısına məqsəd qoymuşdu. Əvvəlcə əqli elmlərin terminlərini toplamış, daha sonra şəri və ərəb elmlərinin anlayışlarını da bu işə daxil etmişdir.

Təhanəvinin başqa əsərləri arasında “Əhkamül-Ərazi” və “Səbkül-Ayət fi Nəşhil-Ayət” adlı risalələr də var. Birincisi Baburilər dövründə torpaq hüququ ilə bağlı yazılmış və günümüzə qədər gəlib çatmışdır. İkincisi isə ayələr arasındakı münasibəti araşdırır və Əbu Suud Əfəndinin təfsirindən təsirlənərək qələmə alınmışdır. Bunlar “Kəşşaf” qədər böyük olmasa da, öz sahəsində dəyərli risalələr hesab olunur. Təhanəvi həm də bir müddət ata-baba peşəsi olan qadılıqla məşğul olmuşdur. Qəbri doğulduğu kənddə yerləşir və yerli camaat tərəfindən ziyarətgah kimi qəbul edilir.

“Kəşşaf”ın Yazıldığı Dövr və Xüsusiyyətləri
Təhanəvinin ən mühüm əsəri olan “Kəşşaf” İslam düşüncə tarixində “təhqiq dövrü” adlanan mərhələnin məhsuludur. Bu dövr, Fəxrəddin Razidən başlayıb qərbləşmə prosesinə qədər davam edən bir mərhələdir. Qəzali ilə başlayan, Razi ilə zirvəyə çıxan bu prosesdə dini və fəlsəfi biliklər bir-birinə daha sıx bağlanmağa başlamışdı.

Bu dövrün əsas cəhətləri:

1. Tənqidi düşüncənin güclənməsi – hər bir fikrin, metodun və arqumentin diqqətlə yoxlanması, anlayışların qarışdırılmasının və yanlış fərziyyələrin aradan qaldırılması.
2. Elmlərarası əlaqə – fəlsəfi nəzəriyyələrin fiqh, təfsir, hədis və kəlam kimi dini sahələrə daşınması. Razi ilə birlikdə fəlsəfə və kəlamın eyni əsərdə birləşməsi ən yüksək nöqtəsinə çatmışdı.
3. Çoxşaxəli alimlərin yetişməsi – Təftəzani, Cürcani, Tusi kimi həm fəlsəfi, həm dini, həm də təsəvvüfi biliklərə hakim alimlər ortaya çıxmışdı.

“Kəşşaf” məhz bu dövrün ensiklopediyasıdır. O, dövrün əsas qaynaqlarını, müəlliflərini və mədrəsələrdə işlənən mətnləri əks etdirir. Təhanəvini, Razi sonrası dövrün düşüncə mirasını ensiklopedik formata çevirən bir əsər kimi düşünmək olar.

“Kəşşaf” və Termin Ədəbiyyatındakı Yeri
İslam elm tarixində terminoloji əsərlər çox qədimdir. Hicri II əsrdən başlayaraq Qurandakı sözlərin izahı üçün yazılan əsərlər, Kindinin “Kitabül-Hudud”u, Fərabinin “İhsaül-Ulüm”u buna nümunədir.

“Kəşşaf”ın ən yaxın müqayisə edilə biləcəyi əsər Seyyid Şərif Cürcaninin “Tərifat”ıdır. Amma Təhanəvinin işi bir neçə cəhətdən fərqlənir:

• Cürcani anlayışları özü tərif edir.
• Təhanəvi isə anlayışı izah edən ən yaxşı mətnləri tapır, onlardan sitatlar gətirir və qaynaqları qeyd edir.

Bunun nəticəsində “Kəşşaf” çox geniş sahələri əhatə edir: fəlsəfə, kəlam, fiqh, hədis, təsəvvüf, həmçinin sehr, astroloji, riyaziyyat, tibb, botanika, heyvanat, hətta yuxu yozumları kimi mövzular. Əlavə olaraq, ərəb mətnləri ilə yanaşı farsça mənbələrdən də faydalanmış, xüsusilə təsəvvüf terminlərini farsça şərhlərlə izah etmişdir.

“Kəşşaf”ın Güclü və Zəif Cəhətləri

Güclü tərəfləri:

• Dövrün elm mənzərəsini əks etdirməsi.
• Mədrəsə ənənəsinin güclü sahələrində (fəlsəfə, məntiq, kəlam, fiqh) dərinliklə işlənməsi.
• Sitat gətirilən mənbələrin açıq şəkildə göstərilməsi.
• Türk dilindəki tərcümələrdə mətnin daha anlaşılan hala gətirilməsi.

Çətinlikləri və zəif tərəfləri:

• Bəzi terminlərdə sitatların kontekstdən qopuq görünməsi.
• Xüsusən təsəvvüf və bəzi xüsusi sahələrdə mənbə müxtəlifliyinin az olması.
• Əsərin çoxlu şərh və haşiyələrə söykənməsi səbəbindən elmi tədqiqin çətinliyi.

Nəticə
“Kəşşafü İstılahatil-fünun vəl-ulüm” İslam düşüncəsinə marağı olan hər kəs üçün əvəzsiz bir qaynaqdır. O, yalnız müəyyən bir sahəyə deyil, ümumilikdə İslam mədəniyyətində formalaşmış bilik xəzinəsinə işıq tutur.