Modern dünyanın ölümə baxışı, göründüyü kimi təkcəhətli deyil. Bununla belə, müasir dünyanın ümumi istiqaməti, insanı həzzlərin içində saxlayaraq onun özündən xəbərsiz qalmasına xidmət edir. Bir insana ölümü unutdurmaq üçün əvvəlcə onun öz varlığına dair ayıqlığının mötərizəyə alınması, bir növ üstündən xətt çəkilməsi lazımdır.
İnsanın özünə dair ayıqlığını unudurmağın ən tez və təsirli yolu onu həzzlərlə məşğul etməkdir. Həzzlər keçicidir, ardıcıl təkrarlanır və hər biri yerini digərlərinə verir. İnsan davamlı olaraq hisslərinin ardınca qaçdıqca ağıl arxa plana keçir və insan idarəedilə bilən bir varlığa çevrilir — başqasının arzularına uyğun yönləndirilə bilən bir varlığa. Kapitalist modernlik, məhz bu idarəolunan insan tipini yaratmağa çalışır. “Dünyaya bir dəfə gəlirik” kimi ifadələrlə dəstəklənən bu anlayış, insanı durmadan istehlak edən bir mexanizmə çevirməyi hədəfləyir. Həzzlər insanı özündən yayındırdıqca, bu fəaliyyət qəribə bir şəkildə onu dəyərli göstərərək dəyərsizləşdirir. Müasir dünyanın parlaq görünən tərəfi, Tanrı və axirət kimi iki böyük həqiqəti mötərizəyə alaraq, ağıldan çox bədəni inkişaf etdirmiş insan tipləri yaratmaq istəyir.
İnsan ağlını tamamilə unuda bilən bir varlıq deyil; bəzi anlarda ağılı yenidən ayılır və həyatla bağlı dərin suallar ortaya çıxır. Modernlik, bu ayıqlıq anlarında insanı sakitləşdirmək üçün ümidini elmin qeyri-müəyyən gələcək uğurlarına bağlayır. Elm, zaman qazanma səyinin içindədir. Transhumanizm kimi sahələrə nəhəng investisiyalar qoyulur. Kainatın sirrini öyrənmək ağıl üçün son dərəcə cazibədar görünür. Elm hər hansı bir sirri açdıqca, onu texnologiyaya çevirir və bu, insanda “fərdi şəkildə gələcəyə doğru irəliləyirik” hissi yaradır. Bu isə, əslində, ölümsüzlüyün arxasınca qaçmaqdır. Heç kim yoxluğu arzulamaz; hər kəs bir şəkildə Ab-ı Həyatın sorağındadır. Sadəcə, bu arayışın forması dəyişir.
İntihar edən bir insan mütləq ölümü arzulayan biri deyil. Səbəblər çox müxtəlifdir: kimisi həyatın mənasını itirib; kimisində isə utanc, qəm, itki və ya məhrumiyyət o qədər şiddətlənib ki, yaşamaq ölüm qədər dəyərsizləşib. İntihar əksər hallarda ağlın deyil, ya dibə çökmüş, ya da pik nöqtəsinə çatmış duyğuların nəticəsidir. Ümid edilir ki, bu duyğuların dərinləşməsində tam məsuliyyət insanın özünə aid olmasın; belə olduqda, insanlar intiharlarına görə hesab olunan subyektlər sayılmazlar.
Tutaq ki, ölümsüzlük mümkün olsaydı — yəni bu dünya həyatı davamlı bir hal alsaydı — insan yenə yaşamağa sarılardı, amma gördüyü işlər və məqsədləri dəyişə bilərdi. Axirət haqqında məlumata sahib olmaq dünyadakı davranışları mənalı edir. Bu dünyada olduqca ehtiyaclarımız davam edir: görmək, eşitmək, susamaq… Hər hissəmiz təcəlli etmək, öz payını almaq istəyir. Bir insanın 10 yaşında, digərinin 90 yaşında dünyadan köçməsi də ədalətsizlik olaraq görünməz; çünki ədalətin ölçüsü, bu hökmü verənin kimliyinə və hansı meyarı əsas götürdüyünə bağlıdır. Əgər biz sonsuz yaşayacağıqsa, dünyadakı keçici zamanın əhəmiyyəti qalmaz. Qulluq isə ölüm ilə bitmir. Allahın hüzuruna çıxıldıqda da zikr, həmd və şükür davam edir. Bu dünyadakı imtahan mötərizəyə bağlanır, ancaq qulluğun özü nə Cənnətdə, nə də Cəhənnəmdə dayanır. Din bizə ölümün son olmadığını, həyatın forma dəyişdirərək davam etdiyini bildirir. Allahın varlığı insanı sakitləşdirir; çünki hesaba çəkilmək, başıboş buraxılmaqdan qat-qat üstündür. Allahla qarşılaşmaq isə Cənnətə girməkdən də, Cəhənnəmə düşməkdən də üstün tutulmuşdur; bu, insanlığın əsrlərlə öz gücü ilə görə bilmədiyi böyük mənzərənin bir anda açılması kimidir. Həyat müddətinin və ya dünya imkanlarının hər kəsə fərqli verilməsi ilə bağlı nəticəni isə insan yox, Allah müəyyənləşdirir. Qulluq, mahiyyət etibarilə insan şüurunun daim Haqq ilə birlikdə olması deməkdir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder