Hədis və sünnənin mahiyyəti
Hədis Hz. Peyğəmbəri ﷺ bizə müxtəlif tərəfləri ilə tanıdan və Onun ilahi rəhbərliyini həyatımıza daşıyan ən mühüm mənbələrdən biridir. Hədis dedikdə ilk növbədə Peyğəmbərimizin ﷺ mübarək sözləri yada düşsə də, hədis və sünnə anlayışları yalnız sözlərdən ibarət deyil. Hz. Peyğəmbərin ﷺ söylədiyi sözlər (qövlü), etdiyi əməllər və tətbiqlər (feili), yanında baş verən hər hansı bir işi təsdiq etməsi (təqriri), geyimi, əxlaqi xüsusiyyətləri, səhabələrin Onun haqqında müşahidələri və hətta etməyi düşündüyü və niyyət etdiyi bəzi işlər belə sünnə və hədis anlayışının əhatəsinə daxil edilir. Böyük hədis alimi İbn Həcər əl-Əsqalani də Fəthül-Bəri əsərində Peyğəmbərin ﷺ etməyi niyyət etdiyi bəzi xüsusiyyətlərin sünnə çərçivəsində nəzərdən keçirildiyini qeyd edir. Hz. Aişənin (r.anha) Peyğəmbərimiz ﷺ haqqında söylədiyi məşhur “Onun əxlaqı Quran idi” ifadəsi də bu baxımdan çox əhəmiyyətlidir. Çünki Peyğəmbərimizin ﷺ həyatı ilahi vəhyin canlı şəkildə təcəssüm etdiyi bir həyat idi. Quran-Kərim dinin əsaslarını, ümumi prinsipləri və ilahi əmrləri müəyyən edir. Lakin namazın, orucun, zəkatın, həccin və digər ibadətlərin necə yerinə yetirilməsinin təfərrüatlarını, eləcə də Peyğəmbərimizin ﷺ həyatı boyunca İslamı necə yaşadığını bizə çatdıran əsas mənbələrdən biri hədis, siyrət (siyər) və səhabə rəvayətləridir. Bu səbəbdən səhabələrin gördüklərini, eşitdiklərini və müşahidə etdiklərini sonrakı nəsillərə çatdırmasını ifadə edən “rəvayət” anlayışı olduqca geniş məna daşıyır. Mədəni və elmi ənənəmizdə Hz. Peyğəmbərə ﷺ, ayələrə və müqəddəs məkanlara olan ehtiramın ifadəsi olaraq “hədisi-şərif”, “ayəyi-kərimə”, “Məkkəyi-Mükərrəmə”, “Mədineyi-Münəvvərə” kimi hörmət və ədəb ifadələrindən də istifadə edilmişdir.
Quran və sünnənin bütövlüyü və qorunması
Sünnənin və hədis irsinin qorunması məsələsindən danışarkən bəzən müxtəlif anlayışların bir-birinə qarışdırıldığını görürük. Xüsusilə “Quran ayələri arasında zəif və ya uydurma deyə bir şey yoxdur, bəs hədislərdə niyə səhih, zəif və uydurma rəvayətlər var?” kimi sualların ortaya atılması məsələnin hədis elminin metodologiyası bilinmədən qiymətləndirilməsindən irəli gəlir. Əslində Quran elmləri ilə bağlı məsələlərə nəzər saldıqda görürük ki, qiraətlər mövzusunda da müxtəlif kateqoriyalar mövcuddur. Mütəvatir qiraətlərlə yanaşı, əhəd və şaz qiraətlərdən də bəhs edilmiş, tarix boyu bəzi şəxslər və qruplar tərəfindən Quranın mətninə və surələrinə dair əsassız iddialar da irəli sürülmüşdür. Lakin bütün bunlar bu gün əlimizdə olan Quran mətninin etibarlılığına xələl gətirmir. Eyni şəkildə, tarixdə müxtəlif səbəblərlə uydurma hədislərin meydana çıxması da səhih sünnə irsinin etibarlılığını aradan qaldırmır. Əksinə, məhz hədis alimlərinin uydurma və zəif rəvayətləri müəyyənləşdirmək üçün ortaya qoyduqları ciddi metodologiya sünnə irsinin qorunmasında mühüm rol oynamışdır. Allah-Təalanın Öz dinini və Kitabını qoruyacağına dair vədi, eyni zamanda Quranın izahı və praktiki şəkildə yaşanması baxımından Peyğəmbər (sav) sünnəsinin də qorunmasının zəruriliyini göstərir. Çünki Quranın əmrlərinin necə tətbiq ediləcəyini bizə göstərən əsas nümunə Hz. Peyğəmbərin ﷺ həyatıdır.
Hədislərin toplanması və “250 illik boşluq” iddiası
Sünnə irsinin etibarlılığını şübhə altına almaq üçün tez-tez səsləndirilən iddialardan biri hədislərin Hz. Peyğəmbərin ﷺ vəfatından təxminən 250 il sonra yazıya keçirildiyi və bu müddət ərzində hədislərlə bağlı böyük bir boşluğun olduğu fikridir. Bu iddia elmi baxımdan doğru deyil. İmam Buxarinin (vəf. 256 h.) vəfat tarixindən çıxış edərək hədislərin ilk dəfə onun dövründə yazıya alındığını düşünmək düzgün olmaz. Çünki Buxaridən xeyli əvvəl həm hədislərin yazıya alınması, həm də müstəqil hədis əsərlərinin meydana gəlməsi ilə bağlı çoxsaylı nümunələr mövcuddur. Məsələn, İmam Malikin əl-Muvatta əsəri, Əbdürrəzzaq əs-Sənaninin əl-Müsənnəf əsəri və İbn Əbu Şeybənin əl-Müsənnəf əsəri Buxaridən əvvəl meydana gəlmiş mühüm hədis mənbələrindəndir. Bundan əlavə, daha erkən dövrlərə aid müxtəlif hədis səhifələri və cüzləri də mövcuddur. Fuat Sezgin Buxarinin Mənbələri adlı tədqiqatında bu məsələyə geniş şəkildə toxunaraq İmam Buxarinin öz əsərini hazırlayarkən ondan əvvəlki yazılı mənbələrdən və sənədlə nəql edilən şifahi rəvayət ənənəsindən istifadə etdiyini ətraflı şəkildə göstərmişdir. Deməli, hədislərin Buxaridən əvvəl yazıya alınmadığını və ya ilk dəfə 250 il sonra toplanmağa başlandığını söyləmək tarixi faktlarla uyğun gəlmir. Hədis elminin formalaşması bir anda baş verməmiş, Peyğəmbər ﷺ dövründən başlayaraq səhabələr, tabiin və sonrakı nəsillər vasitəsilə mərhələli şəkildə inkişaf etmişdir.
Hədis üsulu: rəvayətlərin səhihlik meyarları
Hədis elminin ən mühüm sahələrindən biri hədis üsuludur. Hədis alimləri rəvayətlərin Peyğəmbərimizə ﷺ nə dərəcədə etibarlı şəkildə aid edilə biləcəyini müəyyənləşdirmək üçün çox ciddi meyarlar müəyyən etmişlər. Bir rəvayətin səhih hədis hesab edilməsi üçün əsasən beş şərtin mövcud olması tələb olunur:
- Sənədin fasiləsiz olması: Rəvayətin raviləri arasında sənədi qıran və ya naməlum edən bir hal olmamalıdır.
- Ravinin ədaləti: Rəvayəti nəql edən şəxsin dürüst, etibarlı və dini baxımdan etibara layiq olması nəzərə alınır.
- Ravinin zəbt xüsusiyyəti: Ravi eşitdiyi və ya yazdığı rəvayəti qoruyub saxlaya bilməli, onu unutma və qarışdırma ehtimalı mümkün qədər aşağı olmalıdır. Bu, güclü hafizə və ya etibarlı yazılı mənbə vasitəsilə ola bilər.
- Şaz olmaması: Etibarlı bir ravinin özündən daha etibarlı ravilərin nəql etdiyi rəvayətə zidd bir məlumat nəql etməməsi tələb olunur.
- İllət və gizli qüsurun olmaması: Rəvayətdə onun səhihliyinə xələl gətirən gizli və ya aşkar bir qüsur olmamalıdır.
Həsən hədis
Həsən hədis əsas etibarilə səhih hədisə yaxın xüsusiyyətlər daşıyan, lakin ravilərdən birinin zəbt səviyyəsinin səhih hədis ravilərindəki qədər yüksək olmadığı rəvayətdir. Yəni ravi etibarlı hesab olunur, lakin onun yaddaş və dəqiqlik baxımından səviyyəsi səhih hədis ravilərindən bir qədər aşağı ola bilər.
Zəif hədis
Səhih və ya həsən hədis üçün tələb olunan şərtlərdən birini və ya bir neçəsini daşımayan rəvayət zəif hədis adlandırılır. Zəif hədislər də öz daxilində müxtəlif növlərə ayrılır və bütün zəif rəvayətləri eyni səviyyədə qiymətləndirmək düzgün deyil. Bəzi zəif rəvayətlər başqa sənədlərlə dəstəkləndikdə həsən li-ğayrihi səviyyəsinə yüksələ bilər. Zəif hədislərlə əməl məsələsində alimlər müəyyən şərtlər irəli sürmüşlər. İbn Həcər əl-Əsqalaninin qeyd etdiyi şərtlərə əsasən, rəvayətin zəifliyi çox ağır olmamalı, dinin əsaslarına zidd yeni bir hökm ortaya qoymamalı və həmin rəvayətlə əməl edilərkən onun qəti şəkildə Hz. Peyğəmbərə ﷺ aid olduğu düşünülməməlidir. Bununla yanaşı, etiqad və əsas hüquqi hökmlər məsələsində zəif hədislər əsaslandırıcı dəlil kimi qəbul edilmir. Bu cür rəvayətlər daha çox fəzaili-əməl, yəni saleh əməllərin fəzilətləri mövzusunda müəyyən şərtlərlə nəzərə alınmışdır.
Məzhəblərdə hədis üsulu və metodoloji fərqlər
İslam hüquq məzhəbləri arasındakı bəzi fərqli hökmlərin səbəblərindən biri də onların dəlilləri qiymətləndirmək və hədislərdən hökm çıxarmaq metodlarının eyni olmamasıdır. Məsələn, mürsəl hədis məsələsində məzhəblər arasında fərqli yanaşmalar mövcuddur. Mürsəl hədis tabiin nəslindən olan bir ravinin səhabəni qeyd etmədən birbaşa Hz. Peyğəmbərdən ﷺ rəvayət etdiyi hədisdir. Hənəfi və Maliki alimləri müəyyən şərtlər daxilində mürsəl rəvayətləri qəbul etmişlər. Hənbəli məktəbində də bu mövzuya dair müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. İmam Şafii isə mürsəl rəvayətləri qəbul etmək məsələsində daha ciddi şərtlər irəli sürmüş və müəyyən etibarlı tabiinlərin mürsəl rəvayətlərinə xüsusi yanaşmışdır. Buradan göründüyü kimi, məzhəblər arasındakı bəzi fiqhi fərqlər onların hədisləri qəbul etməməsindən deyil, əksinə, hədis və digər şəri dəlillərin necə qiymətləndirilməsi ilə bağlı metodoloji fərqlərdən meydana gəlir. Bu səbəbdən bir məzhəbin müəyyən hədislə fərqli hökm çıxarmasını dərhal “bu məzhəb hədisi qəbul etmir” şəklində izah etmək elmi baxımdan düzgün yanaşma deyil.
Hədisləri oxumaq və anlamaq üsulu
Hədisləri oxuyarkən diqqət edilməli mühüm məsələlərdən biri də hər bir hədisi təkcə mətninə baxaraq qiymətləndirməməkdir. Hədislərin hansı şəraitdə deyildiyini, kim tərəfindən nəql edildiyini, sənədinin necə olduğunu, alimlərin həmin rəvayətə münasibətini və hədisin hansı kitabda hansı məqsədlə yer aldığını bilmək lazımdır. Xüsusilə Kütübi-Sittə, müsnədlər və digər əsas hədis mənbələri müəyyən elmi hazırlıq tələb edən ixtisas əsərləridir. Bu kitabları hədis üsulunu bilmədən yalnız ayrı-ayrı cümlələr əsasında oxumaq bəzən yanlış nəticələrə gətirib çıxara bilər. Elə buna görə də alimlər insanların gündəlik həyatda hədislərdən daha asan və düzgün şəkildə faydalana bilməsi üçün müxtəlif toplu və seçmə əsərlər hazırlamışlar. İmam Nəvəvinin Riyazus-Salihin əsəri, Xətib ət-Təbrizinin Mişkatül-Məsabih əsəri, İbnül-Əsirin Camiul-Üsul əsəri və Mənsur Əli Nasifin ət-Tac əsəri bu istiqamətdə tanınan mühüm mənbələrdəndir. Bu əsərlərin əsas xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif mövzulardakı hədislərin bir yerə toplanaraq oxucunun istifadəsinə daha əlverişli şəkildə təqdim edilməsidir.
Nəhayət, hədis alimlərinin yüz minlərlə hədis əzbərləməsi ilə əsas hədis kitablarında olan hədislərin sayının daha az görünməsi arasında da əslində ziddiyyət yoxdur. Çünki hədis alimləri eyni mətnin müxtəlif ravilər və müxtəlif sənədlər vasitəsilə gələn yollarını ayrıca rəvayət kimi nəzərə almışlar. Bəzən mətnin özündə kiçik bir fərq olduqda belə həmin rəvayət ayrıca qeyd edilmişdir. Buna görə də ravilərin və sənədlərin sayı artdıqca rəqəmlər də təbii olaraq çoxalır.
Beləliklə, hədis elminin məqsədi sadəcə çoxlu sayda rəvayət toplamaq deyil. Əsas məqsəd Peyğəmbərimizə ﷺ aid edilən rəvayətləri mümkün qədər dəqiq şəkildə müəyyənləşdirmək, onların etibarlılıq dərəcəsini araşdırmaq və sünnə irsini gələcək nəsillərə sağlam şəkildə çatdırmaq olmuşdur. Bu baxımdan hədis elmi İslam tarixində formalaşmış ən ciddi nəzarət və yoxlama sistemlərindən birini ortaya qoymuşdur.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder