Tarixi dərinlik və İslam anlayışının əsasları
İslamın yayılmasından etibarən əsrlər boyu Əhli-Sünnə ənənəsi əsas dini xətt kimi formalaşmışdır. Bu ənənə etiqadda əsasən Əşəri və ya Maturidi, fiqhdə isə Hənəfi, Şafii Maliki və Hənbəli məzhəbləri ilə təmsil olunmuşdur. Bununla yanaşı, cəmiyyətin böyük bir hissəsi təsəvvüf mədəniyyəti ilə də yaxın münasibətdə olmuşdur. Beləliklə, İslam tarixi və mədəni kimliyinin əsas sütunlarını Əhli-Sünnə etiqadı, məzhəb ənənəsi və təsəvvüf mədəniyyəti təşkil etmişdir. Lakin müasir dövrdə bu tarixi ənənənin yanında fərqli dini istiqamətlər də meydana çıxmışdır. Bunlardan biri modernist və islahatçı İslam yanaşmaları, digəri isə xüsusilə son dövrlərdə daha çox yayılan Sələfilik iddiasıdır. Burada diqqət edilməli məqam budur ki, bugünkü mənada Sələfilik adı ilə tanınan bəzi dini cərəyanların bu coğrafiyadakı tarixi mövcudluğu çox qədim dövrlərə gedib çıxmır. Bu düşüncə daha çox İslam dünyasının başqa bölgələrində meydana gəlmiş tarixi proseslərdən təsirlənərək sonrakı dövrlərdə yerli müsəlman cəmiyyətinə daxil olmuşdur.
“Sələf əqidəsi” ilə “Vəhhabilik” anlayışının qarışdırılması
Bu mövzuda ən çox diqqət çəkən məsələlərdən biri terminlərin bir-birinə qarışdırılmasıdır. Tarixi baxımdan müasir Vəhhabilik hərəkatının əsas başlanğıcı XVIII əsrdə Məhəmməd ibn Əbdül-Vəhhabın Səud ailəsi ilə qurduğu ittifaqla əlaqəlidir. Bu hərəkatın meydana gəldiyi mühitdə həm dini, həm də siyasi baxımdan ciddi qarşıdurmalar baş vermişdir. “Vəhhabilik” ifadəsi konkret olaraq XVIII əsrdə yaşamış Məhəmməd ibn Əbdül-Vəhhabla əlaqəlidir. “Sələfilik” ifadəsi isə daha geniş və tarixi baxımdan daha qədim olan “Sələf-i salihin” anlayışına istinad edir. Məhz buna görə terminoloji baxımdan belə bir fərq yaranır: “Vəhhabilik” dedikdə müəyyən tarixi şəxsə və müəyyən dövrə bağlı konkret hərəkat nəzərdə tutulur, “Sələfilik” deyildikdə isə insanlarda təbii olaraq səhabə, tabiin və onlardan sonrakı ilk nəsillərə bağlılıq təsəvvürü yaranır. Burada isə mühüm bir elmi məsələ ortaya çıxır. İlk nəsillərin əqidəsinə bağlı olmaq iddiası ilə sonrakı dövrdə meydana gəlmiş müəyyən bir dini cərəyanı avtomatik şəkildə “Sələfin əqidəsi” ilə eyniləşdirmək eyni şey deyil. Tarixə baxdıqda Hicri VIII əsrə, xüsusilə İbn Teymiyyə dövrünə qədər “Sələfilik” adı ilə ayrıca, sistemləşmiş və müstəqil məzhəb quruluşunun mövcud olduğunu demək çətindir. Əvvəlki əsrlərdə müxtəlif alimlər müəyyən etiqadi məsələlərdə Sələfin mövqeyini müdafiə etdiklərini bildirirdilər. Lakin bu, bugünkü mənada vahid və sistemli “Sələfilik məzhəbi” demək deyildi. Ona görə də Sələf-i salihin anlayışı ilə müasir Sələfilik hərəkatını birbaşa eyniləşdirmək elmi baxımdan ayrıca əsaslandırılmalı məsələdir.
Əməldə mənsubluğun əqidəni avtomatik müəyyən etməməsi
İslam tarixində bir insanın hansı fiqh məzhəbinə mənsub olması və ya hansı elmi sahədə məşhur olması onun bütün etiqadi görüşlərinin avtomatik olaraq Əhli-Sünnə əqidəsinə uyğun olduğunu göstərmir. Məsələn, bir insan Hənəfi və ya Şafii fiqh məktəbinə bağlı ola bilər, amma bəzi etiqadi məsələlərdə Əhli-Sünnənin ümumi prinsiplərindən fərqli düşünə bilər. Eyni şeyi hədis və təsəvvüf üçün də demək mümkündür. Bir şəxsin mühəddis olması və ya təsəvvüf sahəsində tanınması onun bütün etiqadi görüşlərinin mütləq şəkildə doğru olduğu mənasına gəlmir. Tarixdə buna nümunə kimi İbn Xuzeymə, İbn Məndə, Osman ibn Səid əd-Darimi və Lələkai kimi alimlərin bəzi etiqadi məsələlərdə Əhli-Sünnənin sonrakı sistemləşmiş mövqeyindən fərqli yanaşmalarını göstərmək olar. Eyni zamanda Hərəvi kimi təsəvvüf sahəsində tanınmış şəxslərin əsərlərində də müəyyən təşbehə yaxın ifadələrə rast gəlmək mümkündür. Digər tərəfdən, Məhəmməd ibn Kərram tərəfindən formalaşdırılan Kərramiyyə məktəbi də bu məsələyə nümunədir. Bu məktəbin nümayəndələri fiqhdə müəyyən məzhəblərlə və təsəvvüf mühiti ilə əlaqəli olsalar da, etiqadi məsələlərdə təcsim və təşbehə yaxın mövqelərinə görə Əhli-Sünnə alimləri tərəfindən tənqid edilmişlər. Bütün bunlardan çıxan əsas nəticə budur:
İnsanın əməldəki məzhəbi və ya məşğul olduğu elm sahəsi onun etiqadını avtomatik olaraq müəyyən etmir. Əsas məsələ əvvəlcə etiqadi prinsiplərin düzgün olmasıdır.
Tənzih və təşbih məsələsində Quran və sünnə mətnlərinin anlaşılması
Əhli-Sünnə etiqadının ən mühüm əsaslarından biri Allah-Təalanı məxluqata bənzətməkdən uzaq tutmaq, yəni tənzih prinsipidir. Allah-Təala zatında, sifətlərində, feillərində və adlarında yaradılmışlara bənzəmir. Quranda bu prinsip çox açıq şəkildə ifadə olunmuşdur:
“Onun heç bir bənzəri yoxdur.”
Şura surəsindəki bu məna və İxlas surəsindəki tövhid bəyanı Allah haqqında təsəvvürün əsas çərçivəsini müəyyən edir. İxlas surəsindəki “Əhəd” ifadəsi sadəcə say baxımından “bir” demək deyil. Burada Allahın bənzərsiz, misilsiz və heç bir şəriki və tayı olmayan yeganə varlıq olması ifadə edilir.
Möhkəm və mütəşabih ayələr
Quranda məna baxımından açıq olan və dinin əsas prinsiplərini müəyyən edən möhkəm ayələr vardır. Bununla yanaşı, insanın ilk baxışda cismani və maddi məna verə biləcəyi bəzi mütəşabih ifadələr də mövcuddur. Məsələn, Quranda:
“Allahın əli onların əllərinin üzərindədir.” buyurulur. Buradakı “əl” ifadəsini insanın əli kimi başa düşmək doğru deyil. Çünki Allah-Təalanın məxluqata məxsus orqan və cismani xüsusiyyətlərdən uzaq olması Əhli-Sünnənin əsas prinsipidir. Burada iki təhlükəli yanaşma ortaya çıxa bilər. Birincisi, Allahın sifətlərini məxluqatın sifətlərinə bənzətməkdir. Buna təşbih deyilir. İkincisi isə Allah-Təalanı cisim və maddi varlıq kimi təsəvvür etməkdir ki, buna təcsim deyilir. Deməli, mütəşabih mətnlərə münasibətdə əsas məqsəd hər şeydən əvvəl tənzih prinsipini qorumaqdır.
Mütəşabih mətnlər qarşısında Sələf və sonrakı alimlərin yanaşması
Əhli-Sünnə alimləri tarix boyunca mütəşabih mətnlərlə bağlı tamamilə eyni üsulu tətbiq etməmişlər. Lakin müxtəlif metodların arxasında dayanan əsas məqsəd eyni olmuşdur: Allahı məxluqata bənzətməmək.
Sələfin yanaşması
Səhabə, tabiin və onlardan sonrakı ilk nəsillər mütəşabih ifadələr qarşısında geniş təvilə çox vaxt müraciət etməmişlər. Onlar bu ifadələri qəbul edir, lakin Allahın sifətlərini məxluqatın sifətlərinə bənzətməkdən qəti şəkildə uzaq dayanırdılar. Yəni onların mövqeyi belə ümumiləşdirilə bilər: Mətni qəbul etmək, lakin onun Allah haqqında cismani və məxluqa xas bir məna ifadə etdiyini düşünməmək.
Sonrakı alimlərin yanaşması
Sonrakı əsrlərdə isə vəziyyət müəyyən mənada dəyişmişdir. Müxtəlif fəlsəfi və etiqadi cərəyanların meydana çıxması, həmçinin bəzi insanların mütəşabih ifadələri zahiri və cismani mənada başa düşməsi səbəbindən alimlər tənzihi qorumaq üçün təvil metodundan istifadə etmişlər. Məsələn, “yəd” ifadəsinin müəyyən kontekstlərdə “qüdrət” kimi izah edilməsi bu yanaşmaya nümunə göstərilə bilər. Burada mühüm məqam budur ki, Sələfin təvil etməməsi ilə sonrakı alimlərin təvil etməsi arasında məqsəd fərqi yaratmaq doğru deyil. Hər iki yanaşmanın əsas məqsədi Allahı məxluqata bənzətməməkdir. Problem, mütəşabih ifadəni insan orqanı və ya cismani xüsusiyyət kimi təsəvvür etməyə başladıqda meydana çıxır.
Təkfir, məzhəbə qarşı çıxmaq və Xəvaric düşüncəsinin təsiri
Müasir dövrdə bəzi radikal Sələfi-Vəhhabi qrupları ilə bağlı ən çox müzakirə edilən məsələlərdən biri də təkfir anlayışıdır. Əhli-Sünnə prinsiplərinə görə böyük günah işləyən və ya əməldə ciddi qüsura yol verən müsəlman, etdiyi günahı halal hesab etmədiyi müddətcə sırf həmin günaha görə İslamdan çıxmış sayılmır. Bu prinsip tarix boyunca Əhli-Sünnə ilə Xəvaric arasında əsas fərqlərdən biri olmuşdur. Vəhhabilik tarixində isə bəzi alimlərin əvvəlki müsəlman cəmiyyətlərinin etiqadını və əməllərini çox sərt şəkildə qiymətləndirməsi ciddi mübahisələrə səbəb olmuşdur. Xüsusilə qəbir ziyarəti, ölülərə salam vermək, təvəssül etmək və ölüyə savab bağışlamaq kimi məsələlərdə bütün bu əməlləri şirk və küfr çərçivəsinə daxil edən yanaşmalar Əhli-Sünnə alimlərinin mühüm bir hissəsi tərəfindən qəbul edilməmişdir.
Məzhəb məsələsi
Digər mühüm məsələ fiqh məzhəblərinə münasibətdir. Əhli-Sünnə tarixində Hənəfi, Maliki, Şafii və Hənbəli məzhəbləri əsrlər boyu İslam hüququnun əsas məktəbləri kimi fəaliyyət göstərmişdir. Bu məzhəblərin alimləri Qurana və sünnəyə əsaslanaraq hüquqi hökmləri sistemləşdirmişlər. Buna görə də sıravi müsəlmanın bütün hökmləri birbaşa mənbələrdən özü çıxarması real və praktik yanaşma deyil. İctimai və elmi həyatın müxtəlif sahələrində ixtisaslaşma olduğu kimi, fiqhdə də ixtisaslaşma mövcuddur. Bu baxımdan məzhəbə tabe olmaqla kor-koranə dini fanatizmi bir-birindən ayırmaq lazımdır.
İbn Teymiyyə məsələsi
Müasir Sələfi çevrələrində İbn Teymiyyənin fikirlərinə xüsusi əhəmiyyət verilir. Lakin onun bütün görüşlərinin müasir Sələfi-Vəhhabi yanaşması ilə eyniləşdirilməsi də düzgün deyil. Məsələn, İbn Teymiyyənin sıravi insanın müəyyən bir fiqh məzhəbinə tabe olmasını qəbul edən fikirləri mövcuddur. Həmçinin onun təsəvvüf və təriqət məsələləri ilə bağlı mövqeyi də müasir radikal yanaşmalarda təqdim edildiyindən daha mürəkkəbdir. Buna görə bir alimin müəyyən fikirlərini götürüb onun bütün düşüncə sistemini həmin fikrə endirmək elmi baxımdan düzgün metod deyil.
Təkfir zənciri və xəvaric məntiqi
Ən təhlükəli mərhələlərdən biri təkfirin zəncirvari hala gəlməsidir. Yəni bir şəxs müəyyən əmələ görə kafir elan edilir. Sonra həmin şəxsi kafir hesab etməyən başqa bir insan da kafir sayılır. Daha sonra ikinci şəxsin hökmünü qəbul etməyən üçüncü şəxs də eyni şəkildə ittiham edilir. Beləliklə, təkfir dairəsi getdikcə genişlənir və sonda cəmiyyətin böyük hissəsini əhatə edə bilir. Bu məntiq İslam tarixində Xəvaric düşüncəsinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri olmuşdur. Müasir dövrdə də siyasi və ictimai məsələlərdə “səs vermək şirkdir”, “seçkidə iştirak edən kafirdir”, “ona səs verən kafirdir”, “bunları kafir saymayan da kafirdir” kimi ardıcıl hökm mexanizmlərinin ortaya çıxması eyni təfəkkür modelini xatırladır. Burada məsələ konkret bir siyasi hadisənin özü deyil. Əsas problem dini hökmlərin bu şəkildə zəncirvari təkfir mexanizminə çevrilməsidir.
Elm iyerarxiyası, təqlidin zərurəti və şüarçılıq problemi
İslam elmləri çox geniş və dərin bir sahədir. Bir insanın yalnız Qurandan və hədislərdən istifadə etməklə bütün fiqhi hökmləri müstəqil şəkildə müəyyən etməsi üçün uzun illər ciddi elmi hazırlıq keçməsi lazımdır. Hətta böyük alimlər belə özlərini müəyyən mənada əvvəlki alimlərin elmi irsinə bağlı hesab etmişlər. Hənəfi fiqhinin böyük alimlərindən İbn Abidin də özünü “məhz müqəllid” kimi təqdim etmişdir. Burada təqlid anlayışını düzgün başa düşmək lazımdır. Təqlid hər hansı şəxsin sözünü düşünmədən və səbəbini bilmədən qəbul etmək demək deyil. Fiqh sahəsində mütəxəssis olmayan insanın etibar etdiyi elm adamlarının və formalaşmış fiqh məktəblərinin metoduna əsaslanması nəzərdə tutulur. Çünki hər kəsin müstəqil şəkildə bütün Quran və hədis mətnlərindən hökm çıxarması nə praktik, nə də elmi baxımdan mümkündür. Müasir dövrdə isə bəzi radikal dini cərəyanların xüsusilə gənclər arasında yayılmasında sadə və sərt şüarların müəyyən rolu görünür. “Hamı səhv edir, biz doğrunu bilirik”, “məzhəb şirkdir”, “səs vermək küfrdür” kimi qısa və kəskin ifadələr mürəkkəb dini məsələləri çox sadə göstərir. Halbuki əsrlər boyu formalaşmış İslam elmləri bu məsələlərin bundan daha mürəkkəb olduğunu göstərir. İslam elmlərində əsas məqsəd insanlara sadəcə şüar vermək deyil, onları düzgün düşünmə metoduna, elmi ənənəyə və sağlam etiqada yönəltmək olmalıdır.
Nəticə
Bu mövzuda ən mühüm məsələ müxtəlif dini qrupları sadəcə adlarına görə qiymətləndirmək deyil, onların etiqadi prinsiplərinə, dini mətnləri anlama metoduna və müsəlman cəmiyyətinə münasibətinə baxmaqdır. Əhli-Sünnə ənənəsinin əsas xüsusiyyətlərindən biri Allah-Təalanı məxluqata bənzətməmək, yəni tənzih prinsipini qorumaqdır. Digər tərəfdən, əməldəki məzhəb, hədis və ya təsəvvüf kimi mənsubiyyətlərin insanın etiqadını avtomatik olaraq müəyyən etmədiyi də nəzərə alınmalıdır. Mütəşabih ayələrə münasibətdə Sələfin təfviz və təvilə müraciət etməyən yanaşması ilə sonrakı alimlərin müəyyən hallarda təvilə getməsi arasında əsas məqsəd baxımından ziddiyyət yaratmaq doğru deyil. Hər iki yanaşmada Allahın məxluqata bənzədilməməsi əsas prinsipdir. Eyni zamanda dini məsələlərdə həddindən artıq asan şəkildə insanları şirk və küfrdə ittiham etmək, məzhəbləri bütövlükdə rədd etmək və mürəkkəb dini məsələləri bir neçə sərt şüara endirmək ciddi problemlər doğura bilər. Bizim üçün Əhli-Sünnə ənənəsinin əsas gücü məhz buradadır: etiqadda tənzih, elmdə sistemlilik, fiqhdə məzhəb ənənəsi, dini məsələlərdə ölçü və müsəlmanlara münasibətdə genişlik. Bu baxımdan dini məsələlərə yalnız şüarlar üzərindən deyil, İslamın əsrlərlə formalaşmış elmi ənənəsini, alimlərin metodlarını və etiqadi prinsipləri birlikdə nəzərə alaraq yanaşmaq daha sağlamdır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder