Hədislərin dindəki yeri və yaranan şübhələrin mahiyyəti
Hədisi-şəriflər Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) ilə müsəlmanlar arasında əlaqə yaradan və Onun sünnəsini sonrakı nəsillərə çatdıran ən mühüm vasitələrdən biridir. Buna görə də hədislər dini həyatın əsas dayaqlarından hesab olunur. Bu gün hədislərin din baxımından mənbə dəyəri, bizə necə çatması və nə dərəcədə etibarlı olması ilə bağlı müxtəlif müzakirələr aparılır. Əslində isə bu məsələyə düzgün yanaşmaq üçün əvvəlcə hədislərin necə qorunduğunu və hansı mərhələlərdən keçərək günümüzə gəlib çatdığını bilmək lazımdır. Çünki Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) sözlərini, əməllərini və təsdiqlərini öyrənmək üçün hədislər əsas mənbələrdən biridir. Bu səbəbdən hədislərə qarşı əsassız şübhələrin yayılması nəticədə insanın Qurani-Kərimə və ümumilikdə dini məlumatlara olan etimadına da təsir edə bilər. İnsan hər hansı bir məlumatı qəbul edərkən həmin məlumatın mənbəyinə və onun necə qorunduğuna güvənmək istəyir. Dini məsələlərdə də eyni prinsip keçərlidir.
Hədislərin nəql edilməsi, yazılması və yazı qadağasının səbəbi
Hədislərin qorunması məsələsini araşdırarkən iki məsələni bir-birindən ayırmaq lazımdır: hədislərin şifahi şəkildə nəql edilməsi və onların yazıya alınaraq kitablaşdırılması. Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) səhabələrə söylədiyi sözlər onların yaddaşında qorunur, əzbərlənir və bəzi səhabələr tərəfindən yazıya da keçirilirdi. Yəni hədislərin şifahi şəkildə nəql edilməsi və yayılması ümumi olaraq qadağan edilməmişdi. İlk dövrlərdə hədislərin yazılması ilə bağlı müəyyən məhdudiyyətin olmasının isə bir sıra səbəbləri var idi. Əsas səbəbləri belə qeyd etmək olar:
Birincisi, yazı bilən insanların azlığı idi. Həmin dövrdə ərəb cəmiyyətində oxuyub-yazmağı bacaran insanların sayı çox deyildi.
İkincisi, yazı materiallarının məhdud olması idi. O dövrdə kağız bugünkü kimi geniş yayılmamışdı. Dəri parçaları, ağac lövhələri, xurma budaqları və sümüklər kimi müxtəlif materiallardan istifadə edilirdi.
Üçüncüsü isə Qurani-Kərim ayələri ilə hədislərin qarışdırılması ehtimalı idi. Çünki vəhy hələ davam edirdi və Quran ayələri nazil olmaqda idi. Bu səbəbdən Quran mətninin başqa sözlərlə qarışdırılması ehtimalının qarşısını almaq mühüm idi.
Sonrakı mərhələdə bu təhlükə aradan qalxdıqca və yazı imkanları genişləndikcə hədislərin yazılmasına münasibət də dəyişdi. Məsələn, Abdullah ibn Amr ibn əl-As (r.a.) Hz. Peyğəmbərdən (s.ə.s.) eşitdiklərini yazıb-yaza bilməyəcəyini soruşmuş, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) də ona yazmağa icazə vermişdir. Abdullah ibn Amrın yazdığı və əs-Səhifətüs-Sadiqə adı ilə tanınan qeydlər hədislərin erkən dövrdə yazıya alınmasının mühüm nümunələrindən biridir. Eyni şəkildə Əbu Hureyrənin (r.a.) tələbəsi Həmmam ibn Münəbbih vasitəsilə bizə gəlib çatan Səhifətü Həmmam ibn Münəbbih də erkən hədis yazılı ənənəsinin mühüm nümunələrindəndir.
Beləliklə, hədislərin əvvəlcə yalnız şifahi şəkildə qorunduğunu və sonradan yazıya alındığını düşünmək düzgün deyil. Şifahi rəvayət əsas üsullardan biri olsa da, erkən dövrdən etibarən hədislərin yazılı şəkildə də qorunduğunu göstərən nümunələr mövcuddur.
Şifahi rəvayət, tədvin və təsnif mərhələləri
Səhabə dövründə hədislərin şifahi şəkildə nəql edilməsinin geniş yayılmasının əsas səbəblərindən biri ərəb cəmiyyətində güclü hafizə ənənəsinin olması idi. Ərəblər əzbərləməyə böyük əhəmiyyət verir və məlumatları yadda saxlamaq qabiliyyətləri ilə seçilirdilər. Lakin zaman keçdikcə İslam coğrafiyası genişləndi, səhabələr vəfat etməyə başladı və sonrakı nəsillər meydana gəldi. Bununla yanaşı, İslami elmlərin sistemləşdirilməsinə də ehtiyac yarandı. Xüsusilə Ömər ibn Əbdüləzizin (r.h) xilafəti dövründə hədislərin toplanması və qorunması istiqamətində daha sistemli işlər görülməyə başladı. Bu məqsədlə alimlərdən hədisləri toplamaq və bir yerə gətirmək tələb edildi. İbn Şihab əz-Zühri kimi alimlər bu prosesdə mühüm rol oynadılar. Hədislərin müxtəlif bölgələrdə yayılmış rəvayətlərinin toplanaraq bir araya gətirilməsinə tədvin deyilir. Daha sonrakı mərhələdə toplanmış bu materialların müəyyən prinsiplər əsasında mövzu və metodlara görə kitablar şəklində sistemləşdirilməsinə isə təsnif deyilir. Beləliklə, hədislərin qorunması birdən-birə kitabların ortaya çıxması ilə başlamamışdır. Bu proses şifahi rəvayət, yazılı qeydlər, tədvin və nəhayət, təsnif mərhələlərindən keçərək inkişaf etmişdir.
“700 min və ya 1 milyon hədis” məsələsi
Hədis alimlərinin əsərlərində bəzən 100 min, 700 min, hətta 1 milyon kimi çox böyük hədis rəqəmlərinə rast gəlirik. İlk baxışda bu rəqəmlər insanı təəccübləndirə bilər. Lakin burada “hədis” anlayışının necə istifadə edildiyini başa düşmək lazımdır. Hədis əsasən sənəd və mətn olmaqla iki hissədən ibarətdir. Sənəd həmin hədisi kimlərin kimdən nəql etdiyini göstərən ravilər zənciridir. Məsələn, eyni mətn 20 müxtəlif səhabə və ya ravi zənciri ilə nəql olunubsa, hədis alimləri bunları müxtəlif rəvayətlər kimi qeyd edə bilərlər. Eyni şəkildə sənəddə bir ravi dəyişdikdə və ya mətnin ifadəsində müəyyən fərq olduqda da həmin rəvayət ayrıca hesab oluna bilər. Bundan əlavə, klassik hədis alimlərinin istifadə etdiyi “hədis” anlayışı yalnız Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) söz, əməl və təsdiqlərini əhatə etmirdi. Səhabələrin sözləri və əməlləri (məvquf), həmçinin tabiinlərin sözləri (məqtu) də bəzi hallarda bu geniş rəvayət dairəsinə daxil edilirdi. Ona görə də yüz minlərlə rəqəm deyildikdə bunu yüz minlərlə tamamilə fərqli Peyğəmbər sözü kimi başa düşmək düzgün olmaz. Burada müxtəlif sənədlər, təkrar rəvayətlər, mətn fərqləri və rəvayət növləri birlikdə hesablanır.
Çoxlu hədis rəvayət edən səhabələr və Əbu Hureyrə (r.a.)
Hədis elmində min və daha çox rəvayət nəql edən səhabələrə Muksirun deyilir. Bu səhabələr arasında Əbu Hureyrə (r.a.), Abdullah ibn Ömər, Ənəs ibn Malik, Hz. Aişə, Abdullah ibn Abbas, Abdullah ibn Amr ibn əl-As və Əbu Səid əl-Hudri (r.anhum) xüsusi yer tutur.
Bəzən belə bir sual ortaya çıxır: Nə üçün Hz. Əbu Bəkr, Hz. Ömər və Hz. Osman kimi böyük səhabələrin rəvayət etdiyi hədislərin sayı Əbu Hureyrə və bəzi digər səhabələrlə müqayisədə daha azdır? Bunun bir neçə səbəbi var. Onların bir qismi Hz. Peyğəmbərdən (s.ə.s.) sonra uzun müddət yaşamamış, bir qismi isə xilafət və dövlət idarəçiliyi kimi böyük məsuliyyətlər daşıyırdı. Buna qarşılıq Əbu Hureyrə (r.a.) daha uzun ömür sürmüş və həyatının böyük hissəsini hədis və elm öyrətməyə həsr etmişdir. Əbu Hureyrənin (r.a.) Hz. Peyğəmbərlə (s.ə.s.) təxminən üç il birlikdə olmasına baxmayaraq çoxlu hədis rəvayət etməsi də buna görə diqqət çəkir. O, eşitdiyi hədisləri yadda saxlamağa xüsusi əhəmiyyət verirdi və sonrakı illərdə çoxsaylı tələbələrə hədis öyrədirdi. Digər mühüm məqam isə budur ki, Əbu Hureyrənin (r.a.) nəql etdiyi bütün rəvayətlər yalnız onun özündən gələn rəvayətlər deyildi. Əksinə, həmin rəvayətlərin böyük hissəsi digər səhabələr tərəfindən də nəql edilmişdir. Yəni rəvayətlərin çox olması onların hamısının yalnız bir şəxsin şahidliyinə əsaslandığı mənasına gəlmir.
Hədislərin təsnifatı: mütəvatir, əhəd və hədisi-qudsi
Hədislər müxtəlif meyarlara əsasən təsnif edilir. Bu meyarlardan biri də ravilərin sayıdır.
Mütəvatir xəbər dedikdə yalan üzərində birləşmələri ağlabatan şəkildə mümkün olmayan çoxsaylı insanların nəql etdiyi xəbər nəzərdə tutulur. Burada əsas məsələ sadəcə rəqəm deyil, rəvayətin etibarlılığını təmin edən çoxsaylı və müstəqil nəql yollarının olmasıdır. Mütəvatir rəvayətlər də öz daxilində müxtəlif növlərə ayrılır. Əgər eyni məna və ifadə müxtəlif ravilər tərəfindən eyni formada nəql edilirsə, buna ləfzi mütəvatir deyilir. Məsələn, Hz. Peyğəmbərə (s.ə.s.) yalan isnad etməyi ciddi şəkildə qadağan edən məşhur hədis bu baxımdan ən çox tanınan nümunələrdəndir. Bəzən isə müxtəlif rəvayətlər sözbəsöz eyni olmur, lakin onların hamısında eyni əsas məna və məzmun təkrar olunur. Bu halda mənəvi mütəvatir anlayışından istifadə edilir. Bundan başqa, əhəd və ya xəbər-i vahid rəvayətlər də vardır. Bunlar mütəvatir səviyyəsinə çatmayan rəvayətlərdir. Əhəd rəvayətlərin də öz daxilində müxtəlif növləri və dərəcələri vardır. Buna görə “əhəd” sözünü avtomatik olaraq “zəif” mənasında başa düşmək doğru deyil. Əhəd bir rəvayətin say baxımından təsnifatıdır, səhihlik dərəcəsi isə ayrıca araşdırılır.
Hədisi-qudsi nədir?
Hədisi-qudsi Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) Allah-Təaladan xəbər verərək nəql etdiyi rəvayətlərə deyilir. Bu rəvayətlərdə məna Allah-Təalaya aid edilir və Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) bunu “Allah-Təala belə buyurdu…” şəklində nəql edir. Lakin hədisi-qudsini Qurani-Kərimlə eyniləşdirmək olmaz. Quran həm məna, həm də ləfz baxımından Allahın kəlamıdır və ibadət olaraq oxunur. Hədisi-qudsi isə Quranın bir hissəsi deyil və Quranın özünəməxsus hökmlərinə malik deyil.
Cərh və tədil elmi və hədislərə münasibətdə orta yol
Hədislərin qorunmasında ən mühüm məsələlərdən biri də ravilərin araşdırılmasıdır. Bu məqsədlə İslam alimləri cərh və tədil adlanan xüsusi bir elm sahəsi formalaşdırmışlar. Bu elmdə ravilərin kim olduğu, kimlərdən elm aldığı, kimlərə hədis nəql etdiyi, yaddaşının gücü, dürüstlüyü, əxlaqı və rəvayətində nə dərəcədə dəqiq olduğu araşdırılırdı. Alimlər bir ravinin vəziyyətini öyrənmək üçün bəzən uzun səfərlərə çıxırdılar. Hətta bir hədisi əldə etmək və ya ravinin etibarlılığını yoxlamaq üçün aylarla yol gedən alimlər olmuşdur. Bu da hədis alimlərinin rəvayət məsələsinə nə qədər ciddi yanaşdıqlarını göstərir. Məsələn, İmam Buxarinin bir ravidən hədis almaq üçün onun yanına getdiyi və həmin şəxsin öz heyvanını aldatmaq üçün yem varmış kimi davranmasını gördükdən sonra onun rəvayətini qəbul etmədiyi haqqında məşhur bir hadisə nəql edilir. Bu nümunə göstərir ki, alimlər ravinin yalnız hafizəsinə deyil, dürüstlüyünə və əxlaqi xüsusiyyətlərinə də diqqət yetirirdilər.
Bütün bunlardan sonra hədislərə münasibətdə iki ifrat yanaşmadan uzaq durmaq lazımdır. Bir tərəfdən bütün hədisləri heç bir araşdırma aparmadan rədd etmək düzgün deyil. Digər tərəfdən isə qarşıya çıxan hər rəvayəti araşdırmadan qəbul etmək də doğru yanaşma sayıla bilməz. Ən sağlam yol hədisləri öz elmi metodları və mütəxəssisləri çərçivəsində araşdırmaqdır. Necə ki, hər elm öz mütəxəssisindən öyrənilir, hədis elmi də bu sahənin qaydalarını və metodlarını bilən alimlərdən öyrənilməlidir. Burada əsas məsələ hədisləri nə kor-koranə qəbul etmək, nə də əvvəlcədən rədd etməkdir. Əsas məsələ onların hansı yollarla bizə çatdığını, ravilərinin kim olduğunu və alimlərin həmin rəvayətləri hansı meyarlarla qiymətləndirdiyini bilməkdir. Məhz bu yanaşma hədis elminin mahiyyətini daha düzgün anlamağa imkan verir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder