İslam və Modernizm

Qərb Düşüncəsində Qırılmalar və Modernizmin Qloballaşması

İnsanlıq tarixinə baxdıqda görürük ki, böyük ictimai və fikri dəyişikliklər adətən özündən sonrakı dövrlərə də ciddi təsir göstərən müəyyən qırılma nöqtələri ilə başlayır. Qərb tarixində belə mühüm qırılmalardan biri Katolik kilsəsinin dini və ictimai sahədəki hakimiyyətinə qarşı meydana çıxan protestantlıq hərəkatı olmuşdur. Protestantlıqla birlikdə kilsənin din üzərindəki mütləq nüfuzu zəifləməyə başladı. Lakin proses bununla bitmədi. Bir müddət sonra kilsəyə qarşı başlayan tənqid getdikcə dinin özünün də sorğulanmasına gətirib çıxardı və nəticədə Avropada Maarifçilik düşüncəsi gücləndi. Maarifçilik dövründə ağıl, elm və fərd anlayışı ön plana çıxarıldı. Bununla yanaşı, mənəviyyat, ruhaniyyət və axirət düşüncəsi ictimai həyatın mərkəzindən tədricən uzaqlaşdırıldı. Beləliklə, insanın və dünyanın daha çox maddi və dünyəvi əsaslarla izah edildiyi sekulyar bir dünyagörüşü meydana gəldi. Əslində bu düşüncə Qərbin öz tarixi, dini və ictimai problemləri nəticəsində formalaşmışdı. Lakin zaman keçdikcə yalnız Qərblə məhdudlaşmadı. Qərb dövlətlərinin hərbi, siyasi və iqtisadi gücünün artması nəticəsində bu düşüncə Misirdən Hindistana qədər çox geniş bir coğrafiyaya, o cümlədən İslam dünyasına yayıldı. Bu baxımdan müasir dövrdə “qloballaşma” adlandırdığımız prosesə yalnız iqtisadi və texnoloji yaxınlaşma kimi baxmaq kifayət etmir. Qloballaşma eyni zamanda Qərbdə formalaşmış müasir dəyərlərin və həyat anlayışının dünyanın müxtəlif bölgələrində yayılması deməkdir. Bunun nəticəsində müsəlman cəmiyyətləri birbaşa işğala məruz qalıb-qalmamalarından asılı olmayaraq rasionalizm, elmçilik, fərdiyyətçilik, sekulyarizm və müasir insan hüquqları kimi anlayışların güclü təsiri altına düşdülər. İslamın bəzi hökmləri və ənənəvi dini anlayışları bu yeni düşüncə ilə ziddiyyət təşkil etdikdə isə onların yenidən şərh edilməsi, dəyişdirilməsi və ya ictimai həyatdan uzaqlaşdırılması istiqamətində meyillər meydana çıxdı.

İslam Dünyasında Modernizmlə Hesablaşma

İslam dünyasında modernləşmə prosesinə cavab olaraq ilk növbədə islahat və təcdid anlayışları ətrafında müxtəlif fikirlər meydana çıxdı. Bəzi ziyalılar Qərbin inkişafını onun klassik və sxolastik düşüncə ilə mübarizəsi ilə əlaqələndirirdilər. Buna görə də onlar müsəlmanların da öz klassik elmi irslərini ciddi şəkildə yenidən nəzərdən keçirməli olduqlarını düşünürdülər. Beləliklə, Qərbdə kilsənin qarşılaşdığı münasibətin müəyyən mənada İslam dünyasında məscidə, mədrəsəyə və klassik dini elmlərə tətbiq edildiyini görürük. Əsrlərlə formalaşmış elmi irsin müasir dövrün şərtlərinə uyğun şəkildə yenidən izah edilməsi və dəyişdirilməsi təklif olunmağa başladı. Bu düşüncənin Türkiyədə də müxtəlif nümunələri ortaya çıxdı. Bunlardan biri “ictimai elmi-kəlam” anlayışı idi. Emil Dürkheymin sosioloji düşüncəsindən təsirlənən Ziya Gökalp və onun təsiri altında olan bəzi ziyalılar cəmiyyətin mövcud sosial vəziyyətini əsas götürən yeni bir kəlam anlayışı irəli sürürdülər. Yəni dini və etiqadi məsələlərin cəmiyyətin dəyişən sosial quruluşu nəzərə alınaraq yenidən formalaşdırılması düşünülürdü. Digər istiqamət isə fiqh üsulu ilə bağlı idi. Hüseyn Naci və sonralar Diyanət İşləri başqanı olmuş Şəmsəddin Günaltay kimi şəxslər ənənəvi üsuli-fiqhin müasir sosiologiyanın məlumatları əsasında yenidən qurulmasını müzakirə edirdilər. Hətta bu yanaşma bəzi mənbələrdə “laik” və ya “ictimai üsuli-fiqh” şəklində ifadə edilmişdir. Bu təşəbbüslər cəmiyyət daxilində tam və davamlı şəkildə qəbul olunmasa da, İslamın fiqhi və etiqadi əsaslarının daha geniş şəkildə müzakirəyə açılmasına səbəb oldu. Fiqh sahəsində ictihad anlayışı daha çox ön plana çıxarıldı, təqlid isə mənfi şəkildə təqdim edilməyə başladı. Bununla paralel olaraq İslamda dəyişməyən əsaslarla zamana və şəraitə görə dəyişə bilən məsələlər arasındakı sərhədlər haqqında mübahisələr çoxaldı. Klassik İslam irsinin bir hissəsi “ənənəvi” adlandırılaraq yalnız keçmiş dövrə aid bir düşüncə kimi təqdim edildi. Beləliklə, “dəyişməyən yeganə şey dəyişimin özüdür” kimi yanaşmalar dini düşüncəyə də təsir göstərməyə başladı.

Məqasidçi Fiqh və Tarixsəlçi Yanaşma

Xüsusilə 1980–1990-cı illərdən etibarən İslam dünyasında modernizm müzakirələrində iki yanaşma daha çox ön plana çıxdı. Bunlardan biri məqasidçi fiqh anlayışı, digəri isə hermenevtik və tarixsəlçi yanaşma idi. Ənənəvi fiqh anlayışında Quran, sünnə və icma kimi əsaslar mühüm yer tutur və dini hökmlərin arxasında insanın bütün dövrlərdə tam şəkildə dərk edə bilməyəcəyi ilahi hikmətin mövcud olduğu qəbul edilir. Məqasidçi yanaşmada isə hökmlər əsasən məqsəd və vasitə baxımından fərqləndirilir. Tarixsəlçi yanaşma isə müəyyən dini hökmlərin nazil olduğu tarixi və sosial şəraiti daha çox ön plana çıxarır.

Məqasidçi yanaşma

Məqasidçi düşüncədə dini hökmlər bəzən “məqsəd” və “vasitə” şəklində iki hissəyə ayrılır. Bu baxışa görə əsas məqsəd dəyişməz qala bilər, lakin həmin məqsədə çatmaq üçün istifadə edilən vasitə dövrə uyğun olaraq dəyişə bilər. Məsələn, qisas hökmünə bu baxışla yanaşıldıqda onun əsas məqsədinin insan həyatını qorumaq və haqsız yerə adam öldürməyin qarşısını almaq olduğu bildirilir. Qisasın özü isə bu məqsədə çatmaq üçün müəyyən tarixi şəraitdə istifadə olunan vasitə kimi qiymətləndirilir. Buna görə də bəzi modernist yanaşmalarda müasir dövrdə onun yerinə həbs və ya başqa cəzaların tətbiq edilə biləcəyi müdafiə olunur. Lakin burada ciddi bir problem ortaya çıxır. Əgər Allahın müəyyən məqsədə çatmaq üçün vəhy vasitəsilə müəyyən etdiyi hökm zaman keçdikdən sonra yararsız vasitə kimi qəbul edilirsə, bu halda həmin hökmün yalnız müəyyən tarixi dövr üçün uyğun olduğu düşüncəsi meydana gəlir. Bu məsələ yalnız fiqhi mübahisə olaraq qalmır, etiqadi müstəviyə də keçir. Çünki İslam etiqadına görə Allah zamandan və məkandan münəzzəhdir, əzəli və əbədi elm sahibidir, ədalət və hikməti mütləqdir. Buna görə də ilahi hökmlərin yalnız VII əsr Ərəbistanının şəraitinə uyğun olduğunu söyləmək Allahın elmi və hikməti ilə bağlı daha böyük suallar ortaya çıxara bilər.

Burada bir başqa mühüm məsələ də məqasid elminin klassik alimlərdə necə başa düşüldüyüdür. Şatibinin “əl-Muvafəqat” əsərinə və Tahir ibn Aşurun məqasidlə bağlı əsərlərinə baxdıqda görürük ki, onların məqsədi klassik üsuli-fiqhi tamamilə ləğv edib onun əvəzinə yeni bir sistem qurmaq deyildi. Əksinə, məqasid mövcud üsul daxilində şəriətin hikmət və məqsədlərinin daha yaxşı anlaşılmasına xidmət edirdi.

Tarixsəlçilik və Hermenevtika

Modern dövrdə Quranın anlaşılması ilə bağlı ortaya çıxan digər mühüm istiqamət tarixsəlçilik və hermenevtikadır. Bəzi Qərb şərqşünasları, o cümlədən Montqomeri Vatt kimi tədqiqatçılar xristian akademik dünyasında Bibliyaya tətbiq edilən tarixi və ədəbi tənqid metodlarının Quranın araşdırılmasında da istifadə edilməsini təklif ediblər. Hermenevtikada mətnin müəllifindən, yazıldığı dövrdən və tarixi şəraitdən çıxış edərək onun mənasını müəyyən etmək mühüm yer tutur. Bəzi hermenevtik nəzəriyyələrdə hətta bir mətni müəllifindən daha yaxşı anlamağın mümkün olduğu iddia edilir.

Burada Quranla digər tarixi mətnlər arasında əsaslı fərq olduğunu nəzərə almaq lazımdır. İslam etiqadına görə Quran insan tərəfindən yazılmış tarixi bir mətn deyil. Quran Allahın vəhyidir və Fatihədən Nasa qədər onun bütün mətni vəhy olaraq qəbul edilir. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) vəhyin təbliğçisidir, Quran mətninin müəllifi deyil. Bu səbəbdən insan tərəfindən meydana gətirilmiş mətnlər üçün hazırlanmış bəzi tənqid və şərh metodlarının eyni şəkildə Qurana tətbiq edilməsi metodoloji baxımdan ciddi problemlər yarada bilər. Çünki burada mətnin mahiyyəti və müəllif anlayışı tamamilə fərqlidir.

Postmodern Dövr və Dünyəviləşmə

Müasir dövrdə klassik modernizmin sərt rasionalist yanaşmasının müəyyən mənada postmodern düşüncə ilə əvəz olunduğunu görürük. Lakin bu, dünyəviləşmənin sona çatması demək deyil. Əksinə, bir çox dini və mənəvi anlayışlar yeni formada sekulyar həyatın daxilinə uyğunlaşdırılır. Modern dövrlə postmodern dövr arasında burada maraqlı bir fərq meydana çıxır. Modern dövrdə dinə qarşı tənqid daha çox açıq şəkildə sekulyar və dindar olmayan şəxslər tərəfindən aparılırdı. Postmodern dövrdə isə dini hökmlərin yenidən şərh olunması və bəzi hallarda təsirsiz hala gətirilməsi özünü dindar və ya mühafizəkar hesab edən şəxslərin daxilində də baş verə bilir.

Bu səbəbdən yalnız “müasir” və “ənənəvi” anlayışlarından istifadə etməyin kifayət etmədiyini düşünürük. Çünki bir fikrin qədim olması onun yanlış olduğunu göstərmədiyi kimi, yeni olması da onun avtomatik olaraq doğru olduğunu göstərmir. Modernist düşüncədə klassik İslam irsi çox zaman “ənənəvi” adlandırılır və bununla da həmin irsin keçmiş dövrə aid olduğu təəssüratı yaradılır. Bəzi ərəb mütəfəkkirləri isə məsələyə başqa terminlərlə yanaşaraq köksüz və sonradan meydana çıxan düşüncələr üçün “əl-hədasi”, köklü və əsli olan düşüncə üçün isə “əl-əsalə” anlayışından istifadə etmişlər. Burada daha əsaslı bölgü “fitri olan” və “fitrətə zidd olan” arasında aparıla bilər. İslama görə Allah insanı və bütün varlığı müəyyən fitrət və nizam üzərində yaratmışdır. Buna görə insanın vəzifəsi hər şeyi öz təbii və fitri yerində saxlamaqdır. Problem insanın öz fitrətindən uzaqlaşaraq yaradılışın təbii nizamını dəyişdirməyə çalışdığı zaman başlayır.

Dünya Həyatı və Modernizm

Modernizm və dünyəviləşmə məsələsini anlamaq üçün Quranın dünya həyatına münasibətini də düzgün anlamaq lazımdır. Quranda tez-tez “əl-həyatud-dünya” ifadəsi işlədilir. Bu ifadəni sadəcə “dünya həyatı” kimi başa düşdükdə onun mənasının bir hissəsi itə bilər. Ərəb dilində “dünya” sözü burada həyatın xüsusiyyəti kimi işlənir. Yəni məna yalnız bu planetdə yaşadığımız həyat deyil, eyni zamanda daha aşağı, yaxın, keçici və məhdud olan həyatdır. Buna görə Quranın tənqid etdiyi şey insanın dünyada yaşaması deyil. Əsas problem dünyanın insanın həyatında son məqsədə çevrilməsidir. İnsan bütün həyatını yalnız maddi rahatlıq, qazanc, zövq və dünyəvi uğur üzərində qurduqca dünya onun üçün bir vasitə olmaqdan çıxıb məqsədə çevrilir. Bu zaman insan tədricən axirət düşüncəsindən və öz fitrətindən uzaqlaşır. Əksinə, dünyanı müvəqqəti bir həyat, insanın imtahan yeri və axirət üçün hazırlıq mərhələsi kimi gördükdə insan maddi dünyanın hakimiyyətindən müəyyən qədər azad ola bilir.

Nəticə etibarilə modernizm məsələsi yalnız texnologiya, elm və ya yenilik məsələsi deyil. Əsas məsələ insanın dünyaya, özünə, Allaha və axirətə hansı nöqtədən baxmasıdır. İnsan dünyanı həyatın son məqsədi hesab etdiyi ölçüdə dünyəviləşir. Dünyanı keçici bir mərhələ və axirətə aparan yol kimi gördüyü ölçüdə isə öz fitrətini və yaradılış məqsədini qorumağa daha yaxın olur.