21 Kasım 2026 Cumartesi

İnsan özünü tanımadan nə istədiyini bilə bilərmi?

Bəzən insan elə bir vəziyyətə düşür ki, özünə çox sadə görünən bir sual verir: “Mən əslində nə istəyirəm?” Maraqlıdır ki, bu suala cavab vermək heç də həmişə asan olmur. Hətta bəzən insan uzun müddət düşünür, müxtəlif yollar sınayır, fərqli məqsədlər müəyyənləşdirir, amma yenə də daxilində bir boşluq hiss edir. Nə istədiyini, hara getdiyini və nəyə görə yaşadığını tam olaraq müəyyənləşdirə bilmir. Məncə, bunun əsas səbəblərindən biri insanın özünü kifayət qədər tanımamasıdır. Çünki insan özünü tanımadığı halda nə istədiyini necə müəyyən edə bilər? Öz qabiliyyətlərini, zəifliklərini, xarakterini, nəyə dəyər verdiyini və nədən qorxduğunu bilməyən biri həyatını hansı əsaslar üzərində quracaq? Əslində, özünü tanımaq dediyimiz məsələ düşündüyümüzdən daha dərindir. Bu, sadəcə insanın hansı işi sevdiyini, nəyə marağının olduğunu və yaxud hansı sahədə uğurlu ola biləcəyini bilməsi deyil. Özünü tanımaq insanın həm daxili dünyasını, həm də həyatla münasibətini anlamağa çalışmasıdır.

Özünü tanımaq nə üçün vacibdir?

İslam düşüncə ənənəsində çox mənalı bir ifadə var: “Mən ərəfə nəfsəhu fəqəd ərəfə Rabbəhu”, yəni “Kim özünü tanıyarsa, Rəbbini də tanıyar”. Bu ifadə üzərində bir qədər düşündükdə insanın özünü tanımasının nə qədər geniş məna daşıdığını görmək mümkündür. İnsan özünə diqqətlə baxdıqda həm gücünü, həm də acizliyini görür. Nələrə qadir olduğunu, nələrə isə gücünün çatmadığını anlayır. Öz ehtiyaclarını, qorxularını, istəklərini və məhdudiyyətlərini dərk etməyə başlayır. Bütün bunlar insanı yalnız özü haqqında deyil, həm də onu yaradan Allah haqqında düşünməyə sövq edir.

Burada diqqətimi çəkən əsas məqamlardan biri budur ki, insanın özünü tanıması təkcə onun şəxsi həyatına təsir etmir. Özünü düzgün tanıyan insanın başqa insanlarla münasibəti də dəyişir. O, özündə olan qüsurları gördükcə başqalarının qüsurlarına daha anlayışla yanaşa bilir. Öz zəifliklərini qəbul etdikcə başqalarından da qeyri-mümkün şeylər gözləmir. Eyni zamanda, insanın Allahla münasibəti də daha şüurlu hala gəlir. Nə üçün yaradıldığını, hansı məsuliyyətləri daşıdığını və həyatını hansı dəyərlər üzərində qurmalı olduğunu düşünməyə başlayır. Hətta ətraf aləmə münasibətimiz də bundan təsirlənir. İnsan özünün bu böyük yaradılışın bir hissəsi olduğunu dərk etdikcə təbiətə, yaşadığı mühitə və digər canlılara qarşı məsuliyyətini daha yaxşı başa düşür. Deməli, özünü tanımaq yalnız insanın daxilində baş verən bir proses deyil, onun həyatının demək olar ki, bütün sahələrinə təsir edən bir məsələdir.

İnsan özünü necə tanıya bilər?

Məncə, burada çox maraqlı bir məqam var: insan bəzən özündə olan bir qabiliyyəti özü görə bilmir. Məsələn, bir uşağı düşünək. O, müəyyən bir sahədə xüsusi istedada sahib ola bilər, amma nə özü, nə də ailəsi bundan xəbərdardır. Günlərin birində müəllimi onun həmin qabiliyyətini görür, onu istiqamətləndirir və bəlkə də bütün həyatının dəyişməsinə səbəb olur. Əslində, belə nümunələr həyatımızda az deyil. Bəzən bir insanın bizə söylədiyi söz, verdiyi məsləhət və yaxud haqqımızda etdiyi müşahidə özümüzdə indiyə qədər fərq etmədiyimiz bir xüsusiyyəti üzə çıxarır. Bu baxımdan düşünürəm ki, insanların bir-birini tanımağa və anlamağa çalışması da çox qiymətlidir. Çünki bəzən insanın həyatında ən böyük dəyişiklik onun özündə görə bilmədiyi bir qabiliyyəti başqasının görməsi ilə başlayır. Amma burada başqa bir sual yaranır: Bəs həyatımızda bizi düzgün istiqamətləndirən, qabiliyyətlərimizi görən və bizə yol göstərən biri yoxdursa, nə etməliyik? Məncə, bu halda insan özünün kəşfiyyatçısına çevrilməlidir. Yəni başqasının gəlib bizi tanımasını, imkanlarımızı üzə çıxarmasını və həyatımıza istiqamət verməsini gözləməməliyik. Özümüz özümüzü araşdırmalı, xarakterimizi, qabiliyyətlərimizi, zəif tərəflərimizi və daxili dünyamızı anlamağa çalışmalıyıq. Əslində, insanın özünü tanıması bir dəfə baş verib tamamlanan hadisə deyil. Bu, həyat boyu davam edən bir prosesdir. Çünki yaşadığımız hadisələr, verdiyimiz qərarlar, qarşılaşdığımız çətinliklər və qazandığımız təcrübələr bizə özümüz haqqında yeni şeylər öyrədir. Bəzən hansısa hadisə ilə qarşılaşana qədər nə qədər səbirli olduğumuzu bilmirik. Bəzən müəyyən məsuliyyəti üzərimizə götürməyənə qədər nələrə qadir olduğumuzun fərqinə varmırıq. Bəzən də itki yaşamadan hansı şeylərə həddindən artıq bağlandığımızı anlamırıq. Deməli, insanın özünü tanıması üçün yalnız düşünməsi deyil, yaşadıqlarından nəticə çıxarması da vacibdir.

Özümüzə verməkdən çəkindiyimiz suallar

Mənə görə, insanın özünü tanımasının ən təsirli yollarından biri özünə doğru suallar verməsidir. Burada əsas məsələ sual verməkdən daha çox, həmin suallara səmimi cavab verə bilməkdir. Çünki insan başqalarına qarşı nə qədər açıq danışsa da, bəzən özünə qarşı dürüst olmaqda çətinlik çəkir.

Məsələn, özümüzə belə bir sual verə bilərik: “Mənim üçün həyatda həqiqətən vazkeçilməz olan nədir?” Biz çox vaxt həyatımızda bir çox şeyin vacib olduğunu deyirik. Ailə, iş, pul, hörmət, mənəviyyat, rahatlıq və sair. Amma bunların hamısı eyni dərəcədə vacib ola bilməz. Əsas məsələ hansını birinci yerə qoyduğumuzu müəyyənləşdirməkdir. Çünki insanın əsl dəyərləri çox vaxt dediklərində deyil, seçimlərində özünü göstərir.

Başqa bir sual isə budur: “Digər insanların fikirləri və gözləntiləri olmasaydı, necə bir həyat yaşamaq istəyərdim?” Məncə, bu, insanın özünə verməli olduğu ən mühüm suallardan biridir. Çünki biz bəzən öz istəklərimizlə deyil, başqalarının bizdən gözlədikləri ilə yaşayırıq. İnsanların nə deyəcəyini, bizi necə qiymətləndirəcəyini və haqqımızda nə düşünəcəyini o qədər nəzərə alırıq ki, bir müddətdən sonra öz istəklərimizlə onların gözləntilərini bir-birindən ayırmaqda çətinlik çəkirik. Burada məqsəd başqalarının fikirlərinə ümumiyyətlə əhəmiyyət verməmək deyil. Sadəcə, insan öz həyatı ilə bağlı qərarlarının hansı hissəsinin həqiqətən özünə, hansı hissəsinin isə başqalarının təsirinə aid olduğunu anlamalıdır.

İnsanın özünə verməli olduğu digər suallardan biri də “Mən ən çox nəyi itirməkdən qorxuram?” sualıdır. İnsanın qorxuları onun haqqında çox şey deyir. Kimisi maddi imkanlarını, kimisi sevdiyi insanları itirməkdən, kimisi hörmətdən düşməkdən, kimisi isə uğursuz olmaqdan qorxur. Bu qorxuların səbəbləri üzərində düşündükdə nələrə bağlı olduğumuzu və həyatımızda nələri həddindən artıq böyütdüyümüzü daha yaxşı görə bilərik.

Eyni zamanda, insan özündən soruşmalıdır: “Hansı davranışlarım məni özümdən uzaqlaşdırır?” Bəzən insan elə hərəkətlər edir ki, sonradan özü də həmin davranışından narahat olur. Məsələn, doğru hesab etmədiyimiz bir işi yalnız başqalarını razı salmaq üçün edə bilərik. Yaxud öz prinsiplərimizə zidd qərar qəbul edib sonra bunu müxtəlif bəhanələrlə əsaslandırmağa çalışarıq. Məncə, insan məhz belə anlarda dayanıb düşünməlidir: Niyə belə etdim? Bu davranış mənim həqiqətən olmaq istədiyim insana uyğundurmu?

“Hansı insanların yanında özümü olduğum kimi hiss edirəm?” sualı da az əhəmiyyət daşımır. Çünki hər insanın yanında eyni cür davranmırıq. Bəzilərinin yanında rahat olur, fikirlərimizi çəkinmədən ifadə edirik. Bəzilərinin yanında isə özümüzü olduğumuzdan fərqli göstərməyə çalışırıq. Bu fərqin səbəbini anlamaq həm özümüzü, həm də münasibətlərimizi daha yaxşı tanımağa kömək edə bilər. Bununla yanaşı, “Hansı vəziyyətlərdə özümü başqalarına sübut etməyə ehtiyac duyuram?” sualı üzərində də düşünməyə dəyər. Bəzən insanın etdiyi müəyyən hərəkətlərin arxasında həqiqi istək yox, kiməsə nəyisə sübut etmək arzusu dayanır. Uğur qazanmaq, diqqət çəkmək, başqalarından üstün görünmək və ya kiminsə təsdiqini almaq ehtiyacı qərarlarımıza təsir edə bilər. Belə vəziyyətlərdə özümüzdən soruşmalıyıq: Mən bunu həqiqətən istədiyim üçün edirəm, yoxsa başqalarının məni necə görməsini istədiyim üçün?

Digər mühüm məsələ uğur anlayışıdır. “Uğur mənim üçün nə deməkdir?” Çoxumuz uğurlu olmaq istəyirik, amma uğurun nə olduğunu hər zaman özümüz üçün müəyyənləşdirmirik. Bir insan üçün uğur yüksək vəzifədir, digəri üçün maddi imkan, başqası üçün ailə həyatı və ya cəmiyyətə faydalı olmaqdır. Məncə, əsas məsələ cəmiyyətin bizə təqdim etdiyi uğur anlayışını düşünmədən qəbul etməməkdir. İnsan özü üçün uğurun nə demək olduğunu bilmirsə, bütün ömrünü başqalarının uğur hesab etdiyi şeylərin arxasınca qaçaraq keçirə bilər.

İnsanın həyatına daha geniş baxmasına səbəb olan suallardan biri də “Mən necə xatırlanmaq istəyirəm?” sualıdır. Görəsən, bir gün bu dünyadan köçdüyümüzdə insanların yaddaşında necə qalmaq istəyərik? Yalnız qazandığımız pulla, tutduğumuz vəzifə ilə, yoxsa davranışlarımız, insanlara münasibətimiz və qoyduğumuz müsbət izlərlə? Əslində, bu sualın cavabı bu gün necə yaşamalı olduğumuza da müəyyən qədər aydınlıq gətirir.

Bütün bu suallar arasında insanı ən çox düşündürənlərdən biri isə budur: “Mənim yaşadığım həyat inandığım dəyərlərə uyğundurmu?” Çünki bir şeyə inanmaqla ona uyğun yaşamaq həmişə eyni olmur. Biz ədalətli olmağın vacibliyindən danışa bilərik, amma öz maraqlarımıza toxunduqda ədalətsiz davrana bilərik. Dürüstlüyü yüksək qiymətləndirə bilərik, amma çətin vəziyyətə düşəndə həqiqəti gizlədə bilərik. Burada əsas məsələ insanın özündə belə ziddiyyətlərin olduğunu qəbul etməsidir. Özünü tanımaq həm də düşündüklərimizlə etdiklərimiz arasındakı fərqi görə bilməkdir.

Niyə insan öz həqiqətləri ilə üzləşməkdən qaçır?

Bütün bu suallara nəzər salanda bir məqam diqqətimi çəkir: əslində, onların heç biri mürəkkəb deyil. Hər birimiz bu sualları başa düşə bilirik. Amma cavab vermək məsələsinə gəldikdə vəziyyət dəyişir. Çünki insan bəzən özü haqqında xoşuna gəlməyən həqiqətlərlə qarşılaşmaq istəmir. Özümüzü müəyyən xüsusiyyətlərə sahib biri kimi təsəvvür edirik. Məsələn, səbirli, dürüst, mərhəmətli, cəsarətli və ya ədalətli olduğumuzu düşünürük. Ancaq həyatımızdakı hadisələrə diqqətlə baxdıqda bəzən bu təsəvvürlə gerçəklik arasında fərqlər olduğunu görürük. Bu fərqi qəbul etmək isə asan deyil.

İnsan öz qüsurlarını etiraf etdikdə müəyyən mənada özü haqqında formalaşdırdığı təsəvvürü də yenidən nəzərdən keçirməli olur. Ona görə də çox vaxt özümüzü sorğu-sual etmək əvəzinə müxtəlif bəhanələr tapırıq. Davranışlarımızı şəraitlə, başqa insanlarla və ya məcburiyyətlərlə izah etməyə çalışırıq. Bəzən həqiqətən də şəraitin təsiri olur, amma bu, öz məsuliyyətimizi tamamilə aradan qaldırmır. Məncə, insanın özünü tanıması üçün ən vacib şərtlərdən biri özünə qarşı dürüst olmağı bacarmasıdır. Bu dürüstlük bəzən narahatlıq yaradır. Hətta insanın indiyə qədər doğru hesab etdiyi bəzi fikirlərindən imtina etməsinə səbəb ola bilər. Lakin insan özündə olan problemləri görmədən onları dəyişə bilməz. Necə ki, bir xəstəliyin müalicəsi üçün əvvəlcə onun mövcudluğunu qəbul etmək lazımdır, insanın mənəvi və xarakter baxımından inkişafı da öz qüsurlarını görməkdən başlayır.

İnsan yalnız güclü tərəflərindən ibarət deyil

Özünü tanımaq haqqında danışarkən başqa bir məsələni də unutmamaq lazımdır. İnsan yalnız qabiliyyətlərindən, müsbət xüsusiyyətlərindən və uğurlarından ibarət deyil. Onun zəiflikləri, qorxuları, nöqsanları və məhdudiyyətləri də var. Əslində, insanın təbiətində fərqli tərəflər bir arada mövcuddur. Bir tərəfdən maddi ehtiyaclarımız, digər tərəfdən mənəvi dəyərlərimiz var. Bədənimizin tələbatları olduğu kimi, ruhumuzun da ehtiyacları var. Güclü olduğumuz sahələrlə yanaşı, çətinlik çəkdiyimiz və inkişaf etdirməli olduğumuz tərəflərimiz də mövcuddur.

Məncə, insanın özünü tanıması bütün bunlar arasında düzgün tarazlıq qurmağı bacarmasıdır. Bəzən insanlar yalnız güclü tərəflərinə diqqət yetirir, zəifliklərini görmək istəmirlər. Bəzən də əksinə, öz qüsurlarını o qədər böyüdürlər ki, sahib olduqları qabiliyyətləri və imkanları qiymətləndirə bilmirlər. Halbuki hər iki yanaşma insanın özünü düzgün tanımasına mane olur. Özünü tanıyan insan nə özünü olduğundan böyük görməli, nə də öz dəyərini həddindən artıq kiçiltməlidir. İnsan öz imkanlarını bilməli, eyni zamanda məhdudiyyətlərini də qəbul etməlidir. Çünki yalnız bu halda hansı sahədə inkişaf edə biləcəyini, hansı məsələlərdə daha çox çalışmalı olduğunu və həyatını necə istiqamətləndirəcəyini müəyyən edə bilər.

Həyatda məqsədimizi necə müəyyənləşdiririk?

Yazının əvvəlində bir sualdan danışmışdım: “Mən əslində nə istəyirəm?” İndi həmin suala yenidən qayıtmaq istəyirəm. Düşünürəm ki, insanın həyatda nə istədiyini bilməməsi çox vaxt onun özünü kifayət qədər tanımaması ilə əlaqəlidir. Çünki özünü tanımayan insan nəyə qadir olduğunu, hansı dəyərlərə sahib olduğunu və həyatını hansı istiqamətdə qurmalı olduğunu müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkir. Amma insan tədricən öz xarakterini, qabiliyyətlərini, zəifliklərini və dəyərlərini anladıqca həyatda tutmaq istədiyi mövqe də aydınlaşmağa başlayır. Bu zaman məqsədlər də daha şüurlu şəkildə formalaşır. Artıq insan sadəcə başqaları nəyəsə nail olduğu üçün həmin şeyə can atmır. Nəyi, nə üçün istədiyini daha yaxşı anlayır.

Əlbəttə, bu o demək deyil ki, özünü tanıyan insan bütün suallarına dərhal cavab tapacaq və bir daha tərəddüd yaşamayacaq. Həyat dəyişir, insanın düşüncələri dəyişir, qarşısına yeni imkanlar və çətinliklər çıxır. Amma özünü tanıyan insanın bir üstünlüyü olur: o, qərar verərkən özünü daha yaxşı anlayır və hansı dəyərlərə əsaslanmalı olduğunu bilir.

Nəticə

Bütün bunların sonunda gəldiyim qənaət budur ki, insanın həyatdakı ən mühüm vəzifələrindən biri özünü tanımağa çalışmasıdır. Biz ətrafımızdakı dünyanı anlamağa, müxtəlif sahələrdə bilik qazanmağa, başqa insanların düşüncələrini öyrənməyə çox vaxt ayırırıq. Amma bəzən bütün bunları edən insan öz daxili dünyasına kifayət qədər diqqət yetirmir. Halbuki özümüzü tanımadan həyatımızın istiqamətini müəyyənləşdirmək də çətinləşir.

Məncə, hər bir insan zaman-zaman özünə sual verməlidir: Mən kiməm? Nəyə inanıram? Nə üçün yaşayıram? Hansı dəyərlərə sahibəm? Nələri dəyişməliyəm? Həyatımın sonunda geriyə baxdıqda necə bir ömür yaşamış olduğumu görmək istəyirəm? Bu sualların hamısına dərhal cavab tapmaq vacib deyil. Əsas məsələ onları özümüzə verməkdən qaçmamaqdır. Çünki insan özünü anlamağa başladıqca yalnız nə istədiyini deyil, nə üçün istədiyini də düşünməyə başlayır. Öz gücünü və acizliyini görür, sahib olduğu nemətləri daha yaxşı dərk edir, Rəbbi ilə münasibətinə, digər insanlara və bütövlükdə həyata daha şüurlu yanaşır.

Nəticə etibarilə, mənim üçün özünü tanımaq sadəcə şəxsi inkişaf məsələsi deyil. Bu, insanın həyatına məna qazandırmaq, öz yerini müəyyənləşdirmək və yaradılışının məqsədi üzərində düşünmək yoludur. Və düşünürəm ki, insanın bu yolda atacağı ilk addım çox sadə, amma bir o qədər də əhəmiyyətli bir sualdan başlayır: “Mən özümü həqiqətən nə qədər tanıyıram?”

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder

İnsan özünü tanımadan nə istədiyini bilə bilərmi?

Bəzən insan elə bir vəziyyətə düşür ki, özünə çox sadə görünən bir sual verir: “Mən əslində nə istəyirəm?” Maraqlıdır ki, bu suala cavab ver...