Dini həyat sadəcə müəyyən mərasimlər və rituallardan ibarət bir dövr deyil, əksinə, davamlı bir səfərdir. Bu yolçuluğun arxasında dayanan iki əsas səbəb var: Allahın sonsuzluğu və insan ruhunun bitib-tükənməyən axtarış ehtiyacı.
Allahın Sonsuzluğu
Allahın isimləri, sifətləri və elmi sonsuzdur. Buna görə də Onu tanımaq, Ona yaxınlaşmaq heç vaxt “tamamlandı” deyiləcək bir mərhələyə gəlmir. “Seyri filləh” — yəni “Allahda seyr” anlayışı bu həqiqəti bizə xatırladır. İnsanın mənəvi yolçuluğu heç vaxt sona çatmaz, çünki qarşısında sonsuz bir Zat vardır. Bu mənada, "getdim və tapdım" demək əslində mümkün deyil — çünki axtarılanın sonu yoxdur.
Ruhun Sonsuzluğa Açıq Təbii Meyili
İnsanın ruhunda əbədi olanı axtarmaq kimi fitri bir meyil var. Bu meyil onu daim hərəkətdə saxlayır. Bu günümüzdə isbatı çətin olsa da, insanın durmadan yeni üfüqlərə yönəlməsi, sabitlikdən çox dəyişkənliyə açıq olması, bu fikri təsdiqləyən əlamətlərdəndir. Qurani-Kərimdə insan hekayəsi ölüm, hesab və axirətlə bitmir; bu hekayənin sonrası qeyri-müəyyəndir (yəni əbədidir, əbədi yaşam), açıqdır. Bu qeyri-müəyyənlik isə yolun sonsuzluğuna işarə edir. Hətta Peyğəmbərimizə (sav) dua etməyimizin səbəbi də budur: çünki Onun belə Allah qatındakı seyr və tərəqqisi davam edir. Axı sonsuz olan yalnız Allahdır.
“Tapmaq Bitirməkdirmi?” Sualına Bir Cavab
Dini həyatı "tapdım və bitirdim" deyə bir mərhələ ilə yekunlaşdırmaq mümkün deyil. Belə bir yanaşma — dini həyatı zehni bir təqaüd, bir rahatlanma və durğunluq mərhələsi kimi görmək — əslində bir illüziyadır. Bu, nəinki reallıqdan uzaqdır, hətta insanın şəxsi tənbəlliyini və bacarıqsızlığını ilahiləşdirməsidir.
“Kamil İnsan” Xətası
Ədəbiyyatda və kinematoqrafiyada biz tez-tez "kamil insan" obrazı ilə qarşılaşırıq — dəyişməyən üz ifadələri, sabit baxışlar və hərəkətsiz bir duruş. Ancaq bu, reallıqla uzlaşmır. Peyğəmbərin (s.ə.s) həyatı belə sabit deyil, əksinə "haldən hala" keçən, bəzən sıxıcı (qabz), bəzən genişlənən (bast) mərhələlərlə doludur, yəni dinamikdir. Həqiqi kamillik sabitlikdə deyil, davam edən dəyişiklik və inkişafdadır.
İbadətlərin Dinamizmi
Həyat özü kimi ibadətlər də dinamiktir. İnsan da bu axına görə formalaşır. Məsələn, oruc ibadəti “imsak” və “iftar” arasında sıxılma və açılma hərəkətləri ilə, kainatın genişlənməsi və daralmasını metafizik olaraq hiss etdirməyi hədəfləyir. İbadətlərin əsas məqsədi insanın həyatla, varlıqla və özlüyü ilə münasibət qurmasıdır.
Mövlana'nın Buğda və Üzüm Analogiyası
Bu ideyanı Mövlana Cəlaləddin Ruminin buğda və üzüm metaforası ilə daha da dərindən başa düşmək olar:
-
Buğda — cismani tələbatı, maddi yönü simvolizə edir. Yalnız buğdaya söykənən bir həyat insanı sıxar, məhdudlaşdırar, azadlığını əlindən alar. Həqiqi insan həyatı təkcə buğdaya — yəni fiziki ehtiyaclara — əsaslana bilməz.
-
Üzüm — ruhun, zehni zövqlərin və dərin mənəvi səfərlərin simvoludur. Rumi həyatın tərəzisini üzümdən yana ağır qoyur; çünki həqiqi azadlıq və genişlik ancaq ruhun ehtiyaclarını önə çəkərək mümkündür.
Müasir Dindarlıq və Gözləntilər
Müasir dövrdə dindarların bu məsələləri ciddi müzakirə etməsi vacibdir. Dindarlıq "mən artıq çatdım" deyə bir vəziyyət ola bilməz. İnsan, dini təcrübəsində sürətli doyuma çatmaq istəyindən imtina etməlidir. İlahiyyatçılar, din adamları və yazıçılar böyük hekayələr danışmaq, böyük ideyalar ortaya atmaq borcundadır. Gözləntilər sıfırdan yuxarıda olmalı deyil, əksinə çox böyük olmalıdır.
Muhəmməd İqbal və Sonsuzluq Fikri
Muhəmməd İqbal, insan ruhunun ölüm sonrası statik olmayacağı və arzularının sonsuz olduğu fikrini irəli sürür. Lakin onun fikri sadəcə arzu olaraq qalır və analitik bir dəlilə dayanmir. Bu sonsuzluq arayışına ən güclü cavabı təqva və təsəvvüf verir — həm Peyğəmbərin (s.ə.s) timsalında, həm də İslam ümmətinin dərin mənəvi təcrübəsi ilə. Bu bizə göstərir ki, din və insan, Allah və bəndə münasibəti — qısa bir qarşılaşma deyil, sonsuz bir səfərdir. Və bu səfər, hətta axirətdə belə davam etməlidir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder