İslamın insana baxışında qəlb xüsusi və mərkəzi mövqeyə malikdir. Bu, yalnız insan bədənindəki maddi qəlbə deyil, onun mənəvi varlığının mərkəzi hesab edilən qəlbə də aiddir. Alimlər maddi qəlblə mənəvi qəlb arasında müəyyən bir əlaqənin olduğunu bildirmişlər. Qəlbin sağlamlığı insanın bütün həyatına təsir etdiyi kimi, onun mənəvi vəziyyəti də davranışlarına və əməllərinə istiqamət verir. İnsanı sadəcə düşünən və danışan bir canlı olmaqdan çıxarıb Allah qarşısında məsuliyyət daşıyan bir varlığa çevirən əsas xüsusiyyət onun mənəvi tərəfidir. Bu mənəvi aləmin mərkəzində isə qəlb dayanır. Müasir həyat insanın mənəviyyatla əlaqəsini zəiflətməyə çalışsa da, müsəlmanın əsas vəzifəsi günün hər anında qəlbini Allahla bağlılıq və qulluq şüuru içərisində qorumaqdır. Bu nöqtədə niyyət qəlbin ən mühüm əməllərindən biri kimi qarşımıza çıxır. Niyyət yalnız dillə deyilən müəyyən sözlərdən ibarət deyil. Onun həqiqi yeri qəlbdir. İnsan bir işi yerinə yetirərkən onun zahiri görünüşündən daha çox, daxilində daşıdığı məqsəd və niyyət əhəmiyyətlidir. İslam hüququnda da əməllərin və müqavilələrin qiymətləndirilməsi zamanı sözlərin zahirindən çox, onların arxasındakı həqiqi məqsəd və məna əsas götürülür.
Adətdən ibadətə: niyyətin dəyişdirici gücü
Niyyətin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri adi və gündəlik bir işi ibadətə çevirə bilməsidir. Məsələn, bir insan həyat yoldaşına verdiyi bir tikəni belə Allahın razılığını qazanmaq niyyəti ilə etdikdə savab əldə edə bilər. Deməli, ibadət yalnız namaz, oruc və digər xüsusi əməllərlə məhdudlaşmır. Hz. Əlidən (r.a) nəql edilən “Biz günümüzün hamısını ibadətlə keçiririk” ifadəsinin mənası da bununla bağlıdır. Yemək, içmək, işləmək və yatmaq kimi gündəlik fəaliyyətlər Allahın razılığı və qulluq şüuru ilə həyata keçirildikdə ibadət dəyəri qazana bilər. Məsələn, bir müsəlman yatarkən “Dincəlim ki, sabah Allahın əmrlərini daha yaxşı yerinə yetirim və üzərimdəki vəzifələri layiqincə icra edim” deyə niyyət edərsə, onun yuxusu belə savaba çevrilə bilər. Eyni şəkildə insan bədənini qorumaq, sağlam olmaq və ibadətlərini daha gözəl yerinə yetirmək niyyəti ilə yemək yeyərsə, bu adi əməl də ibadət hökmü qazana bilər. Lakin niyyət olmadıqda əməllər yalnız mexaniki hərəkətlərə çevrilir. Məsələn, insan orucu Allah üçün deyil, sadəcə arıqlamaq məqsədilə tutarsa, bu əməl pəhriz xüsusiyyəti daşıyar. İbadəti ibadət edən əsas amillərdən biri məhz niyyətdir. Buna görə də hədislərdə möminin niyyətinin onun əməlindən daha xeyirli olduğu bildirilmişdir.
Allahdan razı olmaq
Qurani-Kərimdə Allahın bəzi qullarından razı olduğu və onların da Allahdan razı qaldıqları bildirilir. Bu hal qulluğun ən yüksək mərtəbələrindən birini ifadə edir. Allahın insandan razı qalmasına aparan yol insanın da Allahı öz Rəbbi olaraq qəbul etməsindən və Ondan razı qalmasından keçir. Allahdan razı olmaq Onun əmr və qadağalarını səmimiyyətlə qəbul etmək, İslamın hökmlərinə qarşı etiraz etməmək və Hz. Peyğəmbəri (sav) özünə nümunə götürmək deməkdir. Müsəlman dini yalnız öz nəfsinə uyğun gələn tərəfləri ilə deyil, bütöv şəkildə qəbul etməlidir. Allahın hökmü qarşısında təslimiyyət göstərmək həqiqi imanın əsas əlamətlərindəndir. İnsanın qarşılaşdığı çətinliklərə münasibəti də Allahdan razı olmağın bir hissəsidir. Həyatda sağlamlıq da, xəstəlik də, zənginlik də, yoxsulluq da bir imtahandır. İnsan başına gələn hər hadisənin səbəbini düzgün qiymətləndirməlidir. Əgər yaşanan çətinlik onun öz səhlənkarlığından və ya yanlış davranışından qaynaqlanmırsa, bunu bir imtahan olaraq qəbul etməli və Allaha təslimiyyət göstərməlidir. Bu təslimiyyət heç bir tədbir görməmək demək deyil. İnsan xəstələndikdə müalicə olunmalı, çətinliyə düşdükdə çıxış yolu axtarmalıdır. Lakin bütün tədbirlərlə yanaşı, nəticənin Allahın iradəsində olduğunu bilməli və qəlbində narazılığa yer verməməlidir.
Dünyəviləşməyə qarşı əmanət şüuru
Müasir dövrdə dünyəviləşmə insan həyatının demək olar ki, bütün sahələrinə təsir edir. Bu təsirdən özünü dindar hesab edən insanlar belə tamamilə qoruna bilmirlər. İnsan getdikcə dünyaya yalnız maddi mənfəət əldə etmək vasitəsi kimi baxmağa başlayır. Təbiət, heyvanlar, zaman və hətta insanın özü belə istifadə ediləcək bir əşya kimi qiymətləndirilir. Halbuki müsəlmanın dünyaya baxışı əmanət düşüncəsinə əsaslanır. İnsan ətrafındakı təbiətin, sahib olduğu malın, ailəsinin, sağlamlığının və hətta öz həyatının ona Allah tərəfindən əmanət verildiyini bilməlidir. Buna görə də insan öz bədəni və həyatı üzərində mütləq sahiblik haqqına malik deyil. İslamda intiharın və insan həyatını qəsdən sona çatdırmağın qadağan olunmasının səbəblərindən biri də budur. Müsəlman əsl mülk sahibinin Allah olduğunu qəbul edir. Keçmişdə bəzi binaların üzərində yazılan “Mülk Allahındır” ifadəsi də bunu göstərirdi. Bu söz insanın heç bir şeyə həqiqi mənada sahib olmadığını, sadəcə ona verilən nemətlərin qoruyucusu və əmanətçisi olduğunu xatırladırdı. Əmanət şüuru yalnız şəxsi həyata aid deyil. Bu düşüncə ailə münasibətlərindən iş həyatına, təbiətin qorunmasından heyvanlara münasibətə qədər həyatın bütün sahələrini əhatə edir. İnsan işlədiyi yerdə, ailəsində və cəmiyyət içərisində üzərinə düşən məsuliyyətləri əmanət şüuru ilə yerinə yetirməlidir. Çünki müsəlmanın həyatı yalnız fərdi ibadətlərdən ibarət deyil; onun insanlarla, ətraf mühitlə və digər canlılarla münasibəti də dini məsuliyyət daşıyır.
Nəticə: elmihalı yenidən öyrənmək
Müasir dövrdə dünyəviləşmənin təsiri altında yaşayan müsəlmanın öz dini biliklərini yenidən nəzərdən keçirməsinə böyük ehtiyac vardır. Bəzən insan bildiyini düşündüyü məsələlərdə belə yanlış və ya natamam anlayışlara sahib ola bilər. Buna görə də elmihalı və fiqhi sanki əvvəldən başlayırmış kimi yenidən öyrənmək lazımdır. Elmihal yalnız namazın, orucun və digər ibadətlərin hökmlərini öyrənməkdən ibarət deyil. O, insanın bütün həyatını Allahın razılığına uyğun şəkildə necə yaşamalı olduğunu göstərən bir yol xəritəsidir. İnsanın inancı, niyyəti, ailə münasibətləri, qazancı, ticarəti, ətraf mühitə münasibəti və gündəlik davranışları bu anlayışın daxilindədir. Qəlbin əməllərini, xüsusilə iman, təsdiq, ixlas və niyyəti həyatın mərkəzinə yerləşdirmək vacibdir. İnsan hər işində Allahın razılığını əsas götürməli, sahib olduğu hər şeyə əmanət kimi yanaşmalıdır. Belə bir şüur müasir dövrün insanı mənəvi baxımdan istiqamətsizləşdirən və yalnız maddiyyata yönəldən təsirlərinə qarşı ən güclü müdafiə vasitələrindən biridir. Bu anlayış yalnız müsəlmanların deyil, bütün insanlığın ehtiyac duyduğu bir yanaşmadır. Çünki insan özünü mütləq sahib deyil, əmanətçi kimi gördükdə həm digər insanlarla, həm təbiətlə, həm də özü ilə daha ədalətli və məsuliyyətli münasibət qurmağa başlayır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder