İslam tarixində Şiəlik yalnız siyasi bir ayrılığın nəticəsi kimi başa düşülə bilməz. Zaman keçdikcə bu cərəyan özünəməxsus etiqadi prinsiplər, fiqh anlayışı və dini-siyasi düşüncə sistemi formalaşdırmışdır. Xüsusilə İmamiyyə-İsnəəşəriyyə ənənəsində imamət məsələsi sırf siyasi rəhbərlik deyil, dinin əsas etiqadi məsələlərindən biri kimi qəbul edilmişdir.
“Şiə” sözü lüğəvi baxımdan tərəfdar, bir şəxsin ətrafında toplaşan dəstə və tərəf mənalarını ifadə edir. Bu anlayışın İslam tarixində xüsusi siyasi məna qazanması isə Hz. Osman’ın (r.a.) şəhid edilməsindən, daha sonra Cəməl və Siffeyn hadisələrindən sonrakı qarışıqlıq dövründən başlayır. İlk dövrlərdə bir tərəfdən Hz. Osman’ın (r.a.) qatillərindən qisas tələb edənlər, digər tərəfdən Hz. Əlinin (r.a.) ətrafında toplaşanlar vardı. Sonrakı mərhələlərdə isə Hz. Əli və onun nəslinə bağlılıq müəyyən qruplarda tədricən siyasi mövqedən çıxaraq etiqadi prinsipə çevrildi. Bu gün şiəlik xüsusilə İran, İraq, Azərbaycan, Livan və Yəmən kimi müxtəlif bölgələrdə geniş yayılmışdır. Müasir dövrdə İran İslam Respublikasının şiəliklə bağlı dini-siyasi siyasəti də bu məzhəbin yalnız dini deyil, siyasi və dövlətçilik baxımından da mühüm bir amilə çevrilməsinə səbəb olmuşdur.
Şiəliyin formalaşması və Abdullah ibn Səbə məsələsi
Şiəliyin tarixi kökləri haqqında danışarkən Abdullah ibn Səbə məsələsinə də toxunmaq lazımdır. Klassik İslam tarixində Abdullah ibn Səbə fitnə dövründə adı çəkilən ən mübahisəli şəxslərdən biridir. Bəzi mənbələr onu Yəmən mənşəli yəhudi əsilli biri kimi təqdim edir və Hz. Osman dövründə müsəlmanlar arasında ixtilafların dərinləşməsində onun rolundan bəhs edirlər. Rəvayətlərdə onun Hz. Əliyə (r.a.) həddindən artıq münasibət göstərərək, hətta ilahi xüsusiyyətlər nisbət etdiyi bildirilir. Hz. Əlinin (r.a.) isə bu cür fikirləri qəbul etmədiyi və buna qarşı sərt mövqe göstərdiyi nəql olunur. Bununla belə, Abdullah ibn Səbə məsələsinə yanaşarkən bir məqamı da nəzərə almaq lazımdır: onun tarixi rolu və hətta bəzi rəvayətlərdə haqqında deyilənlərin nə dərəcədə etibarlı olduğu həm sünni, həm də şiə tədqiqatlarında mübahisə mövzusudur. Buna görə də Şiəliyin bütün tarixini yalnız bir şəxsin fəaliyyəti ilə izah etmək düzgün olmaz. Burada əsas məsələ həmin şəxsin kimliyindən daha çox, sonrakı dövrlərdə formalaşan imamət və dini rəhbərlik anlayışlarının necə sistemləşdiyidir.
İmamət inancı və Qədir-Xum məsələsi
İmamiyyə şiəliyinin ən əsas xüsusiyyətlərindən biri imamət inancıdır. Əhli-Sünnə anlayışında xəlifəlik və rəhbərlik məsələsi ilə İmamiyyə anlayışındakı imamət eyni məna daşımır. İmamiyyə etiqadına görə imamlar Allah tərəfindən müəyyən edilmiş şəxslərdir. Onların təyin olunması insanların seçimindən asılı deyil və imamların məsum olduqları qəbul edilir. Buna görə də imamət məsələsi sadəcə dövlət rəhbərliyi deyil, etiqadın əsaslarından biri hesab olunur. Bu məsələdə ən çox istinad edilən hadisələrdən biri Qədir-Xum hadisəsidir. Şiə ənənəsində Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) Hz. Əlini (r.a.) özündən sonra rəhbər və imam təyin etdiyi iddia olunur. Əhli-Sünnə alimləri isə Qədir-Xum hədisini qəbul etsələr də, oradakı “mövla” ifadəsinin Hz. Əlinin (r.a.) Peyğəmbərdən sonra siyasi və ilahi təyin olunmuş xəlifə olması mənasında başa düşülməsinə etiraz etmişlər. Burada əsas fikir ayrılığı hadisənin özünün mövcud olub-olmamasından daha çox, onun necə şərh edilməsidir. Əhli-Sünnə Qədir-Xum hadisəsini Hz. Əlinin (r.a.) fəzilətini və ona olan sevgini göstərən mühüm hadisə kimi qəbul edir, lakin bunu açıq şəkildə xəlifəlik təyinatı kimi qiymətləndirmir. Bizim üçün burada əsas məsələ budur ki, Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) vəfatından sonra səhabələrin böyük əksəriyyətinin imamət məsələsini İmamiyyənin sonrakı formasında anlamaması tarixi baxımdan ciddi şəkildə nəzərə alınmalıdır.
On iki imam anlayışı və Kərbəla
İmamiyyə şiəliyində imamət Hz. Əlidən (r.a.) başlayaraq onun nəslindən gələn on iki imamla davam edir. Bu silsilədə xüsusilə Hz. Hüseynin (r.a.) nəslinə böyük əhəmiyyət verilir. Kərbəla hadisəsi isə şiə kimliyinin formalaşmasında xüsusi yer tutur. Hz. Hüseynin (r.a.) Kərbəlada şəhid edilməsi İslam tarixinin ən ağrılı hadisələrindən biridir. Əhli-Sünnə də Hz. Hüseynin (r.a.) şəhadətini böyük bir müsibət və zülm kimi qəbul edir. Lakin sonrakı əsrlərdə Kərbəla hadisəsinin şiə dini kimliyində çox daha mərkəzi mövqeyə gətirilməsi diqqət çəkir. Matəm mərasimləri, aşura mərasimləri və Kərbəla hadisəsinin xüsusi dini-siyasi simvola çevrilməsi bunun göstəricisidir. Burada diqqət edilməli olan məsələ Hz. Hüseynə (r.a.) olan məhəbbətin özünün deyil, bu hadisənin sonrakı dövrlərdə digər səhabələrə münasibəti müəyyən edən əsas siyasi və etiqadi çərçivəyə çevrilməsidir.
Bəda məsələsi
Şiə teologiyasında müzakirə edilən mühüm məsələlərdən biri də “bəda” anlayışıdır. Bu məsələ xüsusilə imamət silsiləsinin tarixində müəyyən problemlərin ortaya çıxması ilə əlaqəlidir. İmam Cəfər əs-Sadiqin böyük oğlu İsmayılın atasından əvvəl vəfat etməsi imamət məsələsində ciddi problem yaratmışdı. Çünki bəzi qruplar İsmayılın imam olacağını gözləyirdilər. Daha sonra imamət Musa Kazıma keçdi. Bəzi şiə izahlarında bu dəyişiklik “bəda” anlayışı ilə açıqlanır. Əhli-Sünnə baxımından isə burada ciddi etiqadi problem ortaya çıxır. Çünki Allahın elmində əvvəlcədən məlum olan bir şeyin sonradan dəyişməsi və ya Allah üçün yeni bir məlumatın ortaya çıxması düşüncəsi Allahın əzəli və kamil elmi ilə uyğun gəlmir. Əlbəttə, şiə alimləri “bəda” anlayışını Allahın elmində dəyişiklik kimi başa düşmədiklərini bildirirlər. Onların izahında dəyişən Allahın elmi deyil, insanlara hadisənin necə görünməsidir. Lakin bu anlayışın tarix boyunca müxtəlif formalarda izah edilməsi məsələnin nə qədər problemli olduğunu göstərir.
Qeyb və Mehdi inancı
İmamiyyə şiəliyində on ikinci imam Məhəmməd ibn Həsən əl-Mehdi xüsusi mövqeyə malikdir. Şiə etiqadına görə o, kiçik yaşında qeybə çəkilmiş və qiyamətə yaxın zühur edəcək. Əhli-Sünnə ilə əsas fərqlərdən biri məhz burada ortaya çıxır. Əhli-Sünnə mənbələrində Mehdi gələcəkdə ortaya çıxacaq saleh və ədalətli rəhbər kimi təsvir edilir. İmamiyyə inancında isə Mehdi artıq dünyaya gəlmiş, lakin uzun müddətdir qeybətdə olan on ikinci imamdır. Şiə mənbələrində Mehdi zühur etdikdən sonra ədaləti bərpa edəcək və zülmü aradan qaldıracaq şəxs kimi təqdim edilir. Bununla yanaşı, bəzi radikal rəvayətlərdə səhabələrə və Əhli-Sünnəyə qarşı çox sərt məzmunlu ifadələrə də rast gəlinir. Bu cür rəvayətlər şiə ənənəsinin bütün nümayəndələrini eyni şəkildə xarakterizə etmək üçün istifadə edilməməlidir, lakin onların mövcudluğu da görməzlikdən gəlinməməlidir.
Səhabələrə münasibət və Hz. Aişə məsələsi
Əhli-Sünnə ilə İmamiyyə arasındakı ən ciddi fikir ayrılıqlarından biri səhabələrə münasibət məsələsidir. Əhli-Sünnə səhabələri ümumi olaraq ədalətli və etibarlı nəsil kimi qəbul edir, xüsusilə də Əbu Bəkr, Ömər, Osman və Əlinin (r.a.) xilafətini haqlı hesab edir. İmamiyyə şiəliyində isə ilk üç xəlifənin xilafəti qəbul edilmir və bəzi səhabələrə qarşı çox sərt münasibət mövcuddur. Bəzi şiə rəvayətlərində səhabələrin bir hissəsi haqqında təhqiramiz və ağır ifadələrə rast gəlinir. Hz. Aişəyə (r.a.) münasibət də bu fikir ayrılığının mühüm hissəsidir. Əhli-Sünnə Hz. Aişənin (r.a.) iffətinin Qurani-Kərimdə müdafiə olunduğuna inanır və Nur surəsindəki bəraət ayələrinin onunla bağlı nazil olduğunu qəbul edir. Bəzi şiə mənbələrində isə bu ayələrin Hz. Aişə ilə əlaqəsi fərqli şəkildə izah edilir. Burada ən mühüm məsələ Qurani-Kərimin Hz. Aişənin (r.a.) iffətini müdafiə edən ayələrinin açıq kontekstidir. Bu məsələdə Əhli-Sünnənin mövqeyi həm Quranın zahiri mənası, həm də klassik təfsir ənənəsi ilə doğru gəlir.
Quranın qorunması məsələsi
Şiə və Əhli-Sünnə arasında digər ciddi müzakirə mövzusu Quranın təhrif olunması məsələsidir. Əhli-Sünnənin etiqadına görə Qurani-Kərim Allah tərəfindən qorunmuşdur və bu gün əlimizdə olan Quran Hz. Peyğəmbərə (s.ə.s.) nazil olan Qurandır. Qurandan hər hansı bir ayənin çıxarıldığı və ya əlavə edildiyi iddiası qəbul edilmir. Şiə tarixində isə Quranın təhrif edilməsi ilə bağlı bəzi rəvayətlərin mövcud olduğu məlumdur. Xüsusilə bəzi qədim mənbələrdə Quranın əslində daha çox ayədən ibarət olduğu barədə rəvayətlərə rast gəlinir. Digər tərəfdən, müasir İmamiyyə alimlərinin böyük əksəriyyəti Quranın təhrif olunmadığını açıq şəkildə müdafiə edir. Bu səbəbdən burada diqqətli olmaq lazımdır. Bəzi qədim rəvayətləri bütün müasir şiələrin etiqadı kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Bununla belə, həmin rəvayətlərin şiə ədəbiyyatında tarixən mövcud olması da ayrıca diqqətəalınması lazım olan məsələdir.
Fars təsiri, Səfəvilər və şiəliyin siyasi formalaşması
Şiəliyin tarixində Səfəvilər dövrü xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Səfəvilərin hakimiyyətə gəlməsindən sonra On iki İmam şiəliyi İranda dövlət məzhəbinə çevrildi və bu, bölgənin dini və siyasi quruluşunu köklü şəkildə dəyişdirdi. Bu proses nəticəsində İranın dini kimliyi əvvəlki sünni dominantlığından ciddi şəkildə uzaqlaşdı. Şiəlik artıq yalnız müəyyən dini qrupların etiqadı deyil, dövlət siyasətinin də əsas dayaqlarından biri oldu. Bəzi şiə ənənələrində İranın qədim Sasani keçmişi ilə imamət silsiləsi arasında əlaqə qurmağa çalışan rəvayətlər də mövcuddur. Məsələn, Hz. Hüseynin (r.a.) Sasani şahzadəsi Şəhribanu ilə evliliyi haqqında rəvayətlər buna nümunədir. Bu rəvayətlər üzərindən şiə imamlarının həm Sasani sülaləsi ilə bağının olduğu təsəvvürü yaradılır. Bundan başqa, Əbu Lü’lüə kimi şəxslərin bəzi İran mədəni çevrələrində xüsusi şəkildə yad edilməsi də tarix boyu dini və milli kimliklərin bir-birinə necə qarışa bildiyini göstərən maraqlı nümunədir.
Təqiyyə və Vəlayəti-Fəqih
Şiə etiqadında “təqiyyə” anlayışı da mühüm yer tutur. Təqiyyə insanın öz inancını təhlükə qarşısında gizlətməsi və özünü qoruması mənasında izah olunur. Əhli-Sünnədə də zərurət halında insanın canını qorumaq üçün inancını gizlətməsi müəyyən çərçivədə qəbul edilir. Fərq onun şiə hüquq və etiqad sistemində daha sistemli şəkildə işlənməsidir. Müasir İran siyasi sistemi baxımından isə “Vəlayəti-Fəqih” nəzəriyyəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ayətullah Ruhullah Xomeyni bu nəzəriyyə əsasında fəqihin dövlət hakimiyyətinə rəhbərlik etməsini müdafiə etmiş və 1979-cu il İran İslam İnqilabından sonra bu prinsip dövlət sisteminin əsaslarından birinə çevrilmişdir. Burada maraqlı məqam odur ki, şiə fiqhində qeyb dövründə siyasi hakimiyyət məsələsinə tarix boyu müxtəlif yanaşmalar olmuşdur. Müasir İran modeli isə bu məsələyə daha aktiv siyasi yanaşma gətirmişdir.
Nəticə
Şiəlik və Əhli-Sünnə arasındakı fərqlər yalnız bəzi fiqhi məsələlərdən ibarət deyil. Xüsusilə İmamiyyə şiəliyində imamət, imamların məsumluğu, Qədir-Xum hadisəsinin şərhi, səhabələrə münasibət, Quranın qorunması, qeyb və Mehdi inancı kimi məsələlər iki düşüncə sistemi arasındakı əsas etiqadi fərqləri təşkil edir. Bu məsələləri müzakirə edərkən emosional yanaşmadan çox, hər iki tərəfin öz mənbələrinə və tarix boyu formalaşmış düşüncəsinə baxmaq lazımdır. Şiəliyi də yalnız siyasi hadisə kimi, yaxud yalnız bir neçə tarixi şəxsiyyətin fəaliyyəti ilə izah etmək kifayət etmir. Onun əsrlər ərzində formalaşmış geniş bir etiqadi, fiqhi və siyasi sistemi vardır. Əhli-Sünnə baxımından isə əsas məsələ Qurani-Kərimin, Peyğəmbər sünnəsinin, səhabə nəslinin və İslamın ilk nəsillərindən gələn etiqadi mirasın qorunmasıdır. Buna görə də şiəliklə Əhli-Sünnə arasındakı fikir ayrılıqlarını düzgün başa düşmək üçün yalnız siyasi tarixə deyil, həm də hər iki tərəfin etiqadının əsaslarına baxmaq lazımdır. Bu mövzuda ən sağlam yanaşma hər hansı bir qrupu ümumi şəkildə ittiham etmək deyil, konkret etiqadları, mənbələri və tarixi inkişafı ayrı-ayrılıqda araşdırmaqdır. Çünki əsrlər ərzində formalaşmış böyük bir dini ənənəni yalnız bir neçə rəvayət və ya siyasi hadisə üzərindən qiymətləndirmək həm tarixi, həm də elmi baxımdan kifayət qədər düzgün yanaşma olmaz.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder