Gözəllik və Mənası

Gözəllik təkcə bir əşyanın ya hadisənin xarici görünüşündən ibarət deyil. Bu anlayış, varlığın dərin qatlarını, şeylərin bir-biri ilə olan münasibətlərini və kainatdakı nizamı dərk etməyə yönəlmiş çoxşaxəli bir anlayışdır. Ən əsas səviyyədə gözəllik, bir şeyin olduğu kimi mövcud olmasıdır. Daha geniş baxdıqda isə, gözəllik, əşyaların öz yerini düzgün tutduğu və bir nizam içində var olduğu bir vəziyyətdir. Ən ali anlamda gözəllik özünü bizə ölçü və tarazlıq kimi göstərir.

İlahi mənşəli gözəllik

Gözəllik yalnız estetik deyil, həm də varlıq və yaxşılıqla qırılmaz bir əlaqəyə malikdir. Hər bir şeyin əvvəlcə öz mahiyyəti ilə mövcud olması, onun gözəl olmasının ilk addımıdır. Daha sonra, o şeyin daxil olduğu münasibətlər şəbəkəsi – hadisələr, anlayışlar və proseslər – gözəlliyin dərinləşməsinə səbəb olur. Ən sonda isə gözəllik ya bütöv kainatdakı nizamda, ya hadisələr arasındakı ahəngdə, ya da bir varlığın öz daxilindəki vəhdətdə üzə çıxır. Bu mənada, bir insanın, bir pişiyin və ya sadə bir stulun belə var olması – sadəcə varlığı – gözəldir. Çünki gözəllik, əşyanın "öz olmasını" ifadə edir.

Çirkinlik nədir?

Gerçək mənada "çirkin" deyə bir şey yoxdur. Çirkinlik – gözəlliyin natamam halıdır. Yəni biz gözəllikdəki nisbət və harmoniyanı qavraya bilməyəndə, həmin şeyi çirkin hesab edirik. Bəzən isə dilimiz, mədəniyyətimiz və alışdığımız vizual qaydalar səbəbilə bəzi şeyləri sevməyə başlayırıq, digərlərini isə qəbul etmirik. Məsələn, dad hissimizin zamanla formalaşması kimi, fərqli mədəniyyətlərdə gözəl sayılan bir şey bizə yaddır və bu səbəbdən biz onu gözəl hesab etmirik. Amma ilahi baxışda çirkinlik yoxdur – o, sadəcə bizim baxışımızdakı nöqsan ola bilər.

Gözəllik ölçüləri dəyişirmi?

Gözəlliyin meyarları insandan insana, cəmiyyətdən cəmiyyətə və dövrdən dövrə dəyişə bilər. Bir zamanlar fərqinə varılmayan bir nizam, başqa bir zamanda sevilə bilər. Amma gözəlliyin təməlində dayanan o nisbət və harmoniya dəyişmir. İnsan təbiətən nizamdan, ölçüdən və tarazlıqdan zövq alır. Bu, dəyişməz bir həqiqətdir.

Hz. Yusifin (ə.s) gözəlliyi

Quranda Hz. Yusifin gözəlliyi təsvir edilərkən, qadınların əllərini kəsməsi hadisəsi yalnız zahiri gözəlliklə izah edilə bilməz. Bu hadisə daha dərin bir təsiri ifadə edir. İnsan bədəni müəyyən bir formaya malikdir və sonsuz fiziki gözəllikdən danışmaq qeyri-mümkündür. Yəni o gözəllik, təkcə simada deyil, bütöv bir cazibə və təsir halıdır. Allahın bir milçəyin gözəlliyini belə tərif etməsi, onun yaratdığı hər şeydəki tarazlıq və ahəngi görməsindən irəli gəlir.

Gözəllik və dəyər anlayışı

"Gözəllik bahalıdırmı?" sualına cavab olaraq: Gözəlliyin dəyəri onun özü qədərdir. Amma onun nəticələri çox zaman hesablanmayan, hətta gözlənilməyən təsirlər doğura bilər. Gözəlliyə yalnız bir şəxsin üstünlüyü kimi yox, ona verilmiş bütün nemətlərin bütövlüyü və onların başqaları ilə nisbəti kontekstində baxmaq daha doğrudur.

Gözəllik yalnız zahiridirmi?

Əksər hallarda gözəllik dedikdə yalnız fiziki görünüş nəzərdə tutulur. Amma gözəllik bununla məhdudlaşmır. Bir insanın səsinin, danışığının, əməyinin, düşüncəsinin gözəlliyi – bütün bunlar estetik dəyərləndirməyə daxildir. Gözəllik, bir çox hallarda maddi olandan daha çox mənəvi və əxlaqi keyfiyyətlərlə bağlıdır.

Gözəllik bir bütövlükdür

Gözəllik tək bir element deyil – o, bir çox hissələrin ahəng içində birləşməsindən doğur. Biz gözəlliyi bəzən çox sadə qəbul etsək də, əslində onu bu qədər cazibədar edən, içindəki nisbət və tərkibin bütövlüyüdür. Məhz bu səbəbdən, gözəlliyi izah etmək çətin, amma hiss etmək asandır. İki insan eyni səslə danışa bilər, amma birinin daha çox diqqət çəkməsi, həmin səsin necə və hansı ruhi hal ilə təqdim olunduğuna bağlıdır.

Baxış və gözəllik əlaqəsi

Aşiq Veysəlin “Gözəlliyin beş para etməz bu məndəki eşq olmasa” misrası bu düşüncəni gücləndirir: əslində gözəl olan baxdığımız şey deyil, o şeyə necə baxdığımızdır. Bir varlığı gözəl görməyimiz, onun xarici görünüşündən çox, bizdə oyatdığı mənaya və münasibətə bağlıdır. Əgər biri bizim dünyaya və ya insana baxışımızı dəyişirsə, həmin varlığın gözəlliyi də bizim nəzərimizdə dəyişir. Və bu dəyişiklik, təkcə bir sözlə deyil, düşüncə tərzimizin və mənəvi baxış bucağımızın yenilənməsi ilə mümkündür.