Gözəllik Axtarışı və İnsanın Yetkinləşməsi

Gözəllik, bəşəriyyətin tarix boyu diqqətini çəkmiş, arzulanan və izah edilməyə çalışılan bir anlayışdır. Lakin onu sadəcə zahiri və ya fiziki görünüşlə məhdudlaşdırmaq, bu anlayışın dərinliyini və əhatəsini daraltmaqdan başqa bir şey deyil. Gözəllik, təktərəfli deyil, çoxşaxəli və hərəkətli bir mənaya malikdir. Ona yalnız bir aspektdən yanaşmaq, həm gözəlliyin mənasını itirə bilər, həm də dağıdıcı nəticələrə gətirib çıxara bilər.

Gözəlliyin Çoxqatlı Quruluşu və Yetkinliklə Əlaqəsi

Əslində gözəllik, özündə bir çox ünsürü birləşdirən mürəkkəb bir bütövlükdür. İnsana gəldikdə isə, onun əxlaqı, bacarıqları, dünyaya baxışı və zahiri görünüşü birgə şəkildə onun gözəlliyini təşkil edir. Eyni şəkildə, bir heyvanın və ya sadə bir əşyanın – məsələn, bir stulun – gözəlliyi yalnız görünüşü ilə yox, funksionallığı, davamlılığı və istifadə məqsədilə də qiymətləndirilə bilər. Bu səbəbdən gözəllik, son nəticədə kamillik və yetkinlik anlayışı ilə dəyərləndirilməlidir. Əgər diqqət yalnız bədənə və fiziki quruluşa yönəlsə, insanın mənəvi və intellektual imkanları kölgədə qalır, hətta məhv edilir. Tarixdə buna bənzər nümunələr az deyil – məsələn, “üstün irq” ideyasının arxasınca gedən cəhdlər zahiri və genetik “mükəmməllik” iddiası ilə ortaya çıxsa da, nəticədə insanlıq üçün fəlakət gətirmişdir. Çünki kamillik təkcə bədənlə ölçülə bilməz.

İdrak və Münasibət: Gözəlliyin İdrakında Vacib Əsaslar

Gözəllik yalnız bir obyektin özündə deyil, onu idrak edən subyektin vəziyyəti və bu ikisi arasında qurulan münasibətdə gizlidir. Ümumilikdə gözəlliyin idrakı üç əsas mərhələyə bağlıdır:

1. Obyektin özündəki harmoniya, nizam, yaxşılıq və yetkinlik səviyyəsi;

2. Subyektin – yəni idrak edən şəxsin – daxili hazırlığı və qavrayış gücü;

3. Obyektlə subyekt arasında qurulan əlaqə və münasibət.

Bir şey nə qədər gözəl olsa da, onu qavramağa hazır olmayan bir şəxs həmin gözəlliyi hiss edə bilməz. Məsələn, gözəl bir rəsm sənətini bir insana göstərsəniz, amma o sənətə baxmaq üçün həmən insanın gözü yoxdursa və ya rəng hissiyyatı inkişaf etməyibsə, onun üçün o gözəllik mövcud deyil. Gözəllik, ancaq münasibət və qarşılıqlı əlaqə ilə idrak olunur. Necə ki, Cəmal Süreya deyir: “Gözəlsən, sevgilim, amma çox yaxından” – bu sözlər, gözəlliyin idrakının həm məsafə, həm də əlaqə ilə bağlı olduğunu göstərir. Münasibət olmadıqda gözəllik, bizim üçün sadəcə bir potensial olaraq qalır.

Gözəllik Formadan Daha Artıqdır

Gözəllik yalnız forma və görüntü ilə izah edilə bilməz. Məlumatın, hissin, səslərin – hətta görünməyən şeylərin belə gözəl ola biləcəyi bir gerçəklikdir. Biz gözəlliyi, onun təqdim etdiyi bütövlük və ahəng içində hiss edirik. Forma bəyənilə bilər, amma o bəyənmənin içindəki gözəllik, formanın arxasındakı məna və harmoniya ilə əlaqəlidir. Yəni gözəllik, özünü forma vasitəsilə təqdim etsə də, əslində o formanın fövqündə dayanır.

Estetik Axtarışlar və Tarazlıq Ehtiyacı

Estetik, sadəcə “gözəl” olanı axtarmaq deyil; bu, insanın yaxşı və dəyərli olanı axtarma instinktindən qaynaqlanır. Bəzən gözəl olmaq üçün bədənə müdaxilələr edilir, bahalı geyimlər alınır, fərqli görünüşlər yaradılır. Lakin bu axtarışın bizə faydalı olması üçün müəyyən tarazlığın qorunması vacibdir. Bu tarazlıq üçün aşağıdakı üç anlayış həyati əhəmiyyət daşıyır:

• Yaxşı olanın nə olduğu barədə doğru bir anlayış;

• Doğru və gerçək biliyə sahib olmaq;

• Doğru davranışın nə olduğunu anlamaq.

Bu sualların cavabı, sadəcə estetika deyil, həm də əxlaq, cəmiyyət və siyasət fəlsəfəsi çərçivəsində axtarılmalıdır. Ən dərin qatında isə bu axtarışlar insanın varlığa dair metafizik baxışı ilə sıx bağlıdır. Bizim həyata dair ümumi və bütöv bir anlayışımız yoxdursa, gözəllik axtarışı bəzən bizə zərər də verə bilər. Deməli, gözəllik nə qədər cazibədar olsa da, onun mənasını və dəyərini doğru anlayışla, sağlam münasibətlə və dərin düşüncə ilə qurmalıyıq.