Müasir Orta Şərqdə Ərəb Millətçiliyinin Kökləri | Müasir Orta Şərq Tarixi - 2

Ərəb millətçiliyi dedikdə ağıla gələn ilk şeylərdən biri, onun 19-cu əsrin mürəkkəb tarixi şəraitində tədricən formalaşan bir anlayış olmasıdır. Bu millətçiliyin doğuluşu, yalnız daxili sosial dəyişikliklərin yox, həm də xarici təsirlərin məhsuludur.

Fransız İnqilabının Dolayı Təsiri

Ərəb millətçiliyinin düşüncə müstəvisində formalaşmasında Fransız İnqilabının (1789) dolaylı rolu inkarolunmazdır. Bu inqilab bir anda bütün dünyanı dəyişdirmədi, lakin millət anlayışını, xalq iradəsini və dövlət-din münasibətlərindəki dönüş nöqtələrini ortaya çıxardı. Avropa xalqları kimliklərini yenidən qurmağa başladılar. Bu dalğa son nəticədə Osmanlı cəmiyyətinə də çatdı. Necə ki, türklər milli kimliklərini formalaşdırmağa başladılar, ərəb coğrafiyasında da bu cərəyanın izləri hiss olunmağa başladı. Ərəb millətçiliyi, əslində, tam da bu məcrada doğulmağa başladı — 19-cu əsrin ortalarına doğru.

Avropa Güclərinin Birbaşa Müdaxiləsi

Ərəb coğrafiyasının milliyyətçi düşüncəyə yönəlməsində mühüm mərhələlərdən biri də Fransa ordularının 1798-ci ildə Napoleonun başçılığı ilə Misiri işğal etməsi oldu. Bu işğal, sanki orta əsrlərdən bəri Orta Şərqə ilk dəfə Avropa gücünün fiziki ayaq basması idi. Bu, həm simvolik, həm də praktiki mənada ciddi nəticələr doğurdu. Fransa ordusu Misirin strateji şəhərlərinə – Qahirə, İsgəndəriyyə, Süveyş – yeridikdən sonra Böyük Britaniya müdaxilə etdi və Fransanı bölgədən çıxardaraq öz nüfuzunu qurdu. Xüsusilə Süveyş Kanalının gələcəkdə Hindistana gedən ticarət yollarında oynayacağı rolu nəzərə alsaq, Misirin geosiyasi əhəmiyyəti daha aydın görünür. Avropa güclərinin bu aktiv iştirakı, ərəb bölgələrində “öz kimliyini” sorğulama ehtiyacını artırdı.

Kavalalı Mehmed Əli Paşa və Mərkəzdən Uzaq Gücün Yüksəlişi

Bu dövrdə Osmanlının Misirə təyin etdiyi vali – Kavalalı Mehmed Əli Paşa – tam anlamı ilə bir dönüş nöqtəsi oldu. Coğrafi baxımdan İstanbula uzaq olan bu vilayətdə, o, faktiki olaraq müstəqil bir idarə qurdu. Yalnız Misirdə deyil, Şamdan Hicaza qədər olan ərazilərdə də təsirini artırdı. Hətta zamanla Osmanlıya qarşı müstəqil siyasət yürütməyə başladı.

Bu yüksəlişin bir mərhələsi də Vəhhabi hərəkatına qarşı mübarizədə yaşandı. 18-ci əsrin sonlarında Nəcd bölgəsində meydana çıxan və Hənbəli fiqhi ilə daha sərt dini xətt izləyən Vəhhabilər, Kərbəlaya qədər hücum edərək minlərlə sünni və şiəni qətlə yetirmişdilər. Osmanlı mərkəzi hakimiyyəti bu hərəkatı birbaşa yatırda bilmədiyindən, məsuliyyəti Kavalalıya verdi. Kavalalının oğlu İbrahim Paşa bu vəzifəni uğurla yerinə yetirdi və nəticədə onların gücü daha da artdı. Hətta Osmanlı ilə açıq qarşıdurmaya gedərək Kütahya önlərinə qədər irəlilədi. Sonda Osmanlı güzəştə gedərək Şam və ətraf bölgələrin idarəsini Kavalalı ailəsinə buraxdı.

Ərəb Kimliyinin Suriya və Livan Coğrafiyasında Qaynaqlanması

Ərəb millətçiliyinin düşüncə bazasının formalaşdığı əsas məkan isə Suriya və Livan bölgələri oldu. Burada yaşayan ərəb mənşəli xristian aydınlar – Butrus əl-Bustani, Nasif əl-Yazici, Corc Zeydan kimi simalar – ərəb dilini və mədəniyyətini önə çıxaran əsərlər yazmağa başladılar. Müsəlmanlardan daha erkən bir şəkildə Qərb dünyası ilə əlaqəyə girə bilən bu aydınlar, Avropa təhsili və missioner məktəbləri vasitəsilə dünyagörüşlərini formalaşdıraraq ərəb milli düşüncəsinin ilk toxumlarını atdılar. Bu bölgə, necə ki türk millətçiliyində İdil-Ural aydınları (məsələn, İsmayıl Qaspıralı) aparıcı rol oynamışdısa, ərəb millətçiliyində də o rolu Livan-Suriya bölgəsi oynadı.

Osmanlının Mərkəzləşmə Siyasəti və Missionerlik Faktorları

19-cu əsrin ortalarında başlayan Tənzimat və İslahat Fərmanları ilə Osmanlı dövləti mərkəzləşmə siyasətinə keçdi. Daha əvvəl yerli zadəganlar və qəbilə başçıları ilə işləyən imperiya, artıq bölgələrə birbaşa İstanbuldan təyin olunan paşaları göndərməyə başladı. Bu isə xüsusilə ərəb torpaqlarında yerli nüfuz sahiblərinin narazılığına səbəb oldu. Yerli kimliklərin sıxışdırılması, mərkəzin bürokratik müdaxiləsi və bir növ “yad idarəçilərin” gətirilməsi, milli duyğuların alovlanmasına zəmin yaratdı.

Bu mərhələdə diqqətdən yayınmaması gərəkən başqa bir amil də Qərbdən gələn missionerlik fəaliyyətləridir. Xüsusilə protestant missionerlər tərəfindən açılan məktəblər, mətbəələr və xəstəxanalar, yerli xristian əhali arasında ciddi təsir yaratdı. Bu təsir yalnız dini yox, eyni zamanda mədəni və siyasi mahiyyət daşıyırdı. Avropalı dövlətlər (Fransa, İngiltərə, Almaniya, ABŞ) bölgədəki xristian azlıqlarla sıx əlaqə quraraq bir növ Osmanlının nüfuzunu zəiflətmək üçün onlara dəstək verdilər. Bu da ərəb millətçiliyinin yalnız daxili deyil, xarici faktorlarla da qidalandığını göstərir.

Axirətə İman | İman Əsasları - 5

Qurani-Kərimin Üç Əsas Mövzusu və Axirətə Dair Dərdlərimiz

Qurani-Kərimin məzmununu üç əsas sütun ətrafında toplamaq olar: Tövhid (Allahın birliyi), Nübuvvət (peyğəmbərlik) və Həşr (dirilmə). Bunlardan Həşr, yəni qiyamətdən sonra həyat, insanın axirətə olan inancı ilə bağlıdır. Bu sahə tək bir mövzu ilə bitmir; əksinə, yüzlərlə məsələni əhatə edir: xəstəlikdən ölümə, qəbirdən bərzəx həyatına, sura üfürülmədən qiyamət səhnələrinə, oradan məhşərə, hesaba çəkilməyə, mizan və sirat körpüsünə, nəhayət, cənnət və cəhənnəmə qədər uzanan geniş bir zəncirdir. Axirətə dair bu mərhələlərin dərindən öyrənilməsi, axirət inancının zehnimizdə köklənməsi üçün vacibdir. 

Quranda Dünya və Axirət Tarazlığı

Qurani-Kərimdə axirətə imanla bağlı yüzlərlə ayə var. Bu ayələr yalnız xəbər vermir, həm də bizi bir düşüncə tarazlığına dəvət edir. Maraq doğuran bir məsələ də budur ki, Quranda “dünya” və “axirət” sözləri bərabər – hər biri 115 dəfə keçir. Bu tarazlıq, həm Qurani-Kərimin ilahi qaynaq olduğunu göstərir, həm də bizə həyatda nəyin harada durduğunu izah edir.

Quranda dünya və axirət haqqında bəzi təsnifatlar belə verilir:

• Dünya: Səfər yurdu – Axirət: Məskən yurdu

• Dünya: Azuqə yeri – Axirət: Daimi yurd

• Dünya: İmtahan meydanı – Axirət: Mükafat yurdu

• Dünya: Savaş yeri – Axirət: Qənimət yurdu

• Dünya: Günahkarların məkanı – Axirət: Müttəqilərin yurdu

Bu müqayisələr bizə göstərir ki, dünya həyatının müvəqqəti çətinliklərinə qapanmamaq üçün axirətə dair təsəvvürümüzü gücləndirməliyik. Səhabələr bu anlamı həyatlarına o qədər yeritmişdilər ki, bir dərdləri vardı: axirət dərdi.

Rəsulullah (s.ə.v.) buyurur:

“Kimin dərdi tək bir dərd olarsa – yəni axirət dərdi – Allah onun dünya və axirətlə bağlı bütün işlərini yoluna qoyar. Amma kim dərdlərini çoxaldarsa, Allah onu dünya vadilərindən hansında məhv olsa, umurunda olmaz.” (Hakim, 7934; Beyhəqi, Şuabu’l-İman, 1744)

Bu, başqa cür belə də açıqlana bilər:
“Dərdi dünya olanın dərdi çox olar, dərdi axirət olanın himməti böyük olar.”

Əgər biz axirətə dair həsrətimizi artırsaq, bu gün bizi sıxan ailə, iş və başqa dünyəvi dərdlər gözümüzdə kiçilər. Amma bu həsrət yoxdursa, həyatın hər detalı bizə yük olar.

Ümmətin Üç Böyük Dərdi və Onun Üç Dərmanı

Bu gün fərdi, ailəvi və cəmiyyət səviyyəsində saysız dərdimiz var. Amma bunların içində üç böyük dərd xüsusi yer tutur – və hər üçü də əslində axirətə olan münasibətimizlə əlaqəlidir:

1. Dünyəviləşmə – Axirəti əsas tutmaq əvəzinə, dünyanı mərkəzə almaq. Bu, dünyadan əl çəkmək deyil, sadəcə axirəti unutmaqdır.

2. Dəyərlərin tərsinə çevrilməsi – Allah və Rəsulunun (sav) qoyduğu dəyərlər sıralamasını alt-üst etmək. Əsas dəyərləri kənara atıb, boş və süni dəyərlərə önəm vermək.

3. Duyarsızlaşma – Başqasının dərdinə biganə qalmaq, "mənə nə" düşüncəsi ilə hərəkət etmək. Əmr bil-məruf və nəhy ənil-münkər kimi ictimai məsuliyyətlərdən yayınmaq.

Bu üç böyük problemin üç əsas dərmanı da var – və bunların da kökü axirət şüurundadır:

1. Uxrəviləşmək – Yəni axirəti mərkəzə alaraq yaşamaq. Həyatın mərkəzində dünya yox, axirət olmalıdır.

2. Ülviləşmək – Yəni uca olana yönəlmək, ali məqsədlər üçün yaşamaq. Dəyərlər sistemimizi ucaldaraq, mənəviyyatla yoğrulmaq.

3. Umranlaşmaq – Yəni duyarsızlığın əvəzinə cəmiyyət qurmaq, mədəniyyət inşa etmək idealını yaşatmaq. İslam mədəniyyətini sevda halına gətirən insan, kiçik dərdləri unudar.

Bütün bunların başlanğıcı bir yerdə toplanır: axirət dərdini dərk etmək. Bu dərdə sahiblənməyən bir ümmətin bu dünyadakı imtahanları keçməsi də çətindir, axirətə hazırlaşması da.

Sahabənin Vicdan Aydınlığı və Hesab Hissiyyatı

Sahabələrin həyatında axirətə iman yalnız nəzəri bir anlayış deyildi. Onlar daha dünyada ikən özlərini qiyamət günü məhkəməsindəki kimi sorğu-suala çəkirdilər. Bu da Peyğəmbərimizin (s) tərbiyəsi ilə qəlblərində formalaşan “aydın vicdan”ın nəticəsi idi. Hədis kitablarında qeyd olunan sərt cəza halları – oğurluq, zina, böhtan, içki kimi – tarixdə nadir hallarda tətbiq olunmuşdur. Çünki insanların çoxu günahını gizlətmək əvəzinə, heç kim bilməsə belə, özü gəlib etiraf edirdi: "Ey Allahın Elçisi, məni təmizlə!" – deyə könüllü olaraq cəza istəyirdilər. Bu cür davranış yalnız axirətə həqiqi mənada inanan bir qəlbdən doğa bilərdi.

Buna qarşılıq, bu gün zəlzələ, fəlakət və ictimai fəsadların səbəbləri ilə bağlı heç kim çıxıb “günah mənimdir” demir. Hər kəs məsuliyyəti başqasının üzərinə atmağa çalışır. Çünki axirət hesabı, qəlbdə sarsıdıcı bir həqiqət kimi yaşamır. Halbuki Allah Rəsulu (s), Huneyn qənimətləri zamanı bir tük qədər belə ictimai maldan haqsız istifadə edən insanın axirətdə bunun hesabını verəcəyini söylədikdə, səhabələr heç bir təzyiq olmadan qəniməti geri qaytardılar. Bu, o iman gücünün göstəricisidir.

Elə bu inanc sayəsində bəzi səhabələr döyüşdə qənimət ümidi ilə deyil, şəhidlik arzusuyla irəli atılırdı. Yaxud Fironun sehrbazlarının hekayəsində olduğu kimi, təkcə bir möcüzəni görmək yetirdi ki, elmsiz bir qövm iman gətirib canlarını qurban versin. Çünki axirət onlara ən yaxın həqiqət olmuşdu.

Axirətə İmanın Müxtəlif Səviyyələri və “Yəqin” Anlayışı

Zamanımızda insanlar arasında axirətə iman məsələsinə yanaşmaları beş əsas qrupa bölmək mümkündür:

1. Heç yoxmuş kimi yaşayanlar – Həyatı yalnız dünyadan ibarət sananlar.

2. Var kimi qəbul edən, amma ciddiyə almayanlar – Axirət haqqında bilgiləri var, amma qəlbdə ciddiyyət yoxdur.

3. Yüngülə alanlar – "Allah bağışlayandır" deyə günahları rahatlıqla işləyənlər. Halbuki səhabələr cənnətlə müjdələndikləri halda belə itirmək qorxusuyla yaşayırdılar.

4. Yanlış anlayanlar – "Cəhənnəm bizə bir neçə gün toxunar", "Biz seçilmiş ümmətik", "Filan şeyxi tanıyırıq, o bizə şəfaət edər" kimi xam ümidlərə qapılıb özlərini təhlükəsiz sananlar.

5. Axirəti dərd edənlər – Həqiqi möminlər bu qrupdadır. Hər davranışda axirətə hesab verəcəklərini düşünən, hər halıyla bu hissiyyatı daşıyanlar.

Bu beş yanaşmadan bizdən istənilən isə beşincisidir. Bu isə “yəqin” adlı bir keyfiyyətlə mümkündür.

Yəqin – şəkk və tərəddüdün qəlbdən silinməsi, qəti bir inancla sakitləşməkdir. Həzrət Əlinin (r.a) gözəl bir sözü var: “Qeyb pərdələri açılsa, mənim yəqinim artmaz.” Bu, elə bir qəlb duruluğudur ki, gerçək həqiqətlər açıq şəkildə görünür.

Yəqinin üç əsas mərhələsi var:

• İlməl-yəqin: Bilərək inanmaq. Təfəkkür, təbiətə baxmaq, Quran oxumaqla əldə olunan imani anlayış.

• Aynəl-yəqin: Gözlə görər kimi inanmaq. Gerçəkliyi görürmüşcəsinə inanmaq.

• Haqqal-yəqin: Həqiqətin içində olmaq. Dəniz haqqında eşitmək – ilməl-yəqin, onu görmək – aynəl-yəqin, içində üzmək – haqqal-yəqin.

Peyğəmbərlər və səhabələr çox vaxt bu yəqinin ən yüksək mərtəbələrini yaşamışlar. Bizdən isə ən azından ilməl-yəqinlə, yəni heç bir şübhə daşımadan inanmaq və bu imanı həyatımıza tətbiq etmək tələb olunur.

Peyğəmbərimiz (s) belə dua etmişdi: “Allahım! Mənə elə bir yəqin ver ki, ondan sonra küfr olmasın.” Bu, imanın əldə edilməsinin kifayət etmədiyini, sonadək qorunmasının vacibliyini göstərir.

Axirətə İmanın İnsana Qazandırdıqları

Gerçək bir iman insana altı mühüm hədiyyə qazandırır:

1. Fitrətlə uzlaşma – İnsanın daxilindəki qarışıqlıq aradan qalxır.

2. Həyata mənəvi məna qazandırır – Ölüm də, həyat da anlamsız olmur.

3. Ümid verir – Çətinliklərə qarşı yaşamaq gücü verir.

4. Səbir və dayanıqlıq bəxş edir – Xüsusilə bəlalar zamanı insanın sarsılmamasını təmin edir.

5. Əxlaqı və ictimai ədaləti gücləndirir – Haramdan çəkinmək, haqqı yerinə qoymaq hissiyyatı artır.

6. İnsanı əsl yurda hazırlaşdırır – Dünyaya bağlılıq azalır, axirətə yönəlmək baş verir.

Dünya Sevgisi və Ölüm Qorxusu: Bir Tənəzzülün Əlamətləri

Allah dünya nemətlərini həm sevdiklərinə, həm sevmədiklərinə verir. Amma din və hidayət yalnız seçdiklərinə verilir. Peyğəmbərimiz (s) buyururdu: “Qulun qəlbi doğru olmadıqca, imanı da doğru olmaz! Qulun dili doğru olmadıqca da qəlbi də doğru olmaz!” Dil müsəlmanlığı – davranış və danışıqda dürüstlük; qəlb müsəlmanlığı – iç dünyada səmimiyyət deməkdir.

Sahabələr bu həssaslığı həm şəxsi həyatlarında, həm də ictimai sahədə qoruyurdular. Dövlət malına, zamana, vəzifəyə qarşı mütləq ədalətlə yanaşırdılar. Hz. Ömər’in, bir qapıdakı şamı dövlətdən, digərini şəxsi işləri üçün yandırması kimi nümunələr bu şüurun ən gözəl təcəssümüdür.

Bu gün isə halal-haram ayırımı bulanıqlaşıb. İnsanlar haramla əldə etdiklərini xeyrə sərf etməklə təmizlənəcəyini düşünür. Halbuki Allah pislikləri pisliklə deyil, yalnız xeyirlə silər.

Peyğəmbərimiz (s) bir hədisində ümmətin çoxalacağını, amma dəyərsiz bir yığına çevriləcəyini xəbər verir. Bunun səbəbi “vəhn” adlanan bir haldır: dünyaya sevgi və ölüm qorxusu. Bu hal bizi zəiflədir və qəlbləri boşaldır. Halbuki səhabələr üçün ölüm – əbədi həyata açılan qapı idi.

Əməli Yanaşmalar

Axirət dərdi daşıyan bir insan, dünyanın dərdlərini kiçik görməyə başlayır. Ölümü arzulamaq isə doğru deyil. İslam həyatı qorumağı əsas tutur. Amma ölümə hazır olmaq, onu bir reallıq kimi qəbul etmək və qəbir arxası üçün çalışmaq da imanın tələblərindən biridir.

Dünyəvi vəzifələrdə çalışan biri olaraq vaxtdan, vəzifədən, imkanlardan sui-istifadə etməmək, hətta geridə qalmış haqsızlıqları belə mümkün qədər düzəltməyə çalışmaq – bu da axirətə inanan bir insanın davranışı olmalıdır.

Son olaraq, ümidlə qorxu arasında yaşamaq – yəni rəhməti ummaqla yanaşı, ilahi hesabdan qorxmaq – bir möminin qəlbindəki ən sağlam tarazlıqdır. Ümid tərəzisi biraz üstün olsa da, qorxu da həmişə diri qalmalıdır. Çünki axirət yaddan çıxanda, hər şey məna və ölçüsünü itirir.

Müasir Orta Şərqin Formalaşmasında Rol Oynayan Əsas Təsirlər | Müasir Orta Şərq Tarixi - 1

Orta Şərq tarixini başa düşmək istəyən hər kəs üçün üç əsas istiqaməti izləmək vacibdir: ərəb milliyyətçiliyinin ortaya çıxışı və inkişafı, ərəb dünyasının Osmanlı ilə olan mürəkkəb münasibətləri və nəhayət, müasir İran cəmiyyətində din, dövlət və cəmiyyətin qarşılıqlı təsiri. Bu üç xətt, bölgədə son iki əsrdə baş verən siyasi və sosial dəyişikliklərin əsas damarıdır.

Ərəb Milliyyətçiliyinin Tarixi Zəmini və Kimlik Axtarışı

Ərəb milliyyətçiliyi, əslində, kökləri İslam tarixinə qədər gedib çıxan, lakin müasir mənada 18-ci əsrin sonlarında – xüsusilə Fransız İnqilabından sonra – daha kəskin şəkildə özünü göstərən bir ideya axınıdır. Ərəb kimliyi ilə İslamın iç-içə keçməsi bu prosesin ən ayırıcı cəhətlərindəndir. Bu, İslamdan kənar ərəblərin ərəb kimliyindən uzaqlaşdığı anlamına gəlməsə də, İslamın ərəb kimliyinin formalaşmasında mərkəzi rola malik olduğu danılmazdır. Bu xüsusilə Suriya və Misir kimi bölgələrdə daha açıq şəkildə sezilir.

İslamın yayılmağa başladığı VII əsrdə, Hicaz bölgəsindəki ilk çağırışdan sonra ərəb yarımadası sürətlə İslamlaşdı. Həmin dövrdə bölgə şimaldan Bizans, şərqdən isə Sasani imperiyaları ilə əhatələnmişdi. Peyğəmbərimizin (sav) vəfatından sonra xilafət dönəmində, xüsusilə II Xəlifə Ömərin (r.a) zamanında ərəb və islam fəthləri genişlənməyə başladı – qərbdə Misirin, şimal-şərqdə isə İranın fəthi bu inkişafın təməl mərhələləri idi.

Ərəblər arasında mənşəyə görə iki qrupdan danışmaq olar:

1. Əsli ərəblər – əsasən bədəvi həyat tərzi sürən, dilin ən saf formasını qoruyan qrupdur. Çöl bölgələrində böyük dövlətlərin təsirindən uzaqda yaşamaları onların mədəni və dil baxımından sabit qalmasına səbəb olmuşdur.

2. Ərəbləşmiş xalqlar (müsta‘ribə) – xüsusilə Misirdəki qıptilər və Şimali Afrikadakı bərbərlər kimi xalqlar fəthlərdən sonra həm islamlaşmış, həm də ərəbləşmişlər. Bu proses bir növ Osmanlının Balkanlarda həyata keçirdiyi islamlaşdırma və türkləşmə prosesinə bənzəyir.

Türklərin Hegemonluğu və Ərəblərin Rol Dəyişikliyi

Əməvilərdən sonra Abbasi dövləti bir müddət siyasi mərkəz rolunu oynasa da, zaman keçdikcə hakimiyyət ətraf bölgələrdə güclənən digər siyasi qurumların – xüsusilə türk və fars mənşəli sülalələrin – əlinə keçməyə başladı. Barməklilər, Büveyhilər, Səlcuqlular, Məmlüklər və s. kimi güclər bu dövrdə ərəb coğrafiyasında faktiki idarəçilər oldular. Abbasi xəlifələri isə yalnız simvolik bir mövqedə qaldılar.

Xüsusilə Səlcuqluların bölgəyə daxil olması ilə türklərin Orta Şərqdəki hakimiyyəti yeni bir mərhələyə qədəm qoydu. Bu hegemonluq 1918-ci ilə qədər, təxminən doqquz əsr davam etdi. Bu dövrdə ərəb dünyası birbaşa passiv deyildi, lakin siyasi və intellektual mərkəz olmaqdan uzaq qalmışdı.

Bəzi əsas nümunələr:

• Məmlüklər – Xüsusilə Misirdə XIII əsrdən etibarən təsirli olmuş, əsasən Qafqaz mənşəli (Kıpçak, Çərkəz və b.) qulların qurduğu bir dövlət idi. Yavuz Sultan Səlimin Misirdə qarşılaşdığı ordu ərəb yox, məmlük qüvvələri idi.

• Səlcuqlular – İraq və Suriyada müəyyən dövrlərdə nüfuz sahibi oldular.

• Monqollar – Gələcəkdə islamlaşaraq İlxanlı kimi türkləşmiş və İran coğrafiyasında təsirli olmuşlar.

Osmanlı Dövrü: İnteqrasiyalı Hakimiyyət və Yerli Əlaqələr

Osmanlıların Orta Şərqdəki hökmranlığı əsasən Yavuz Sultan Səlim dövründə başlandı. Onun qısa, lakin çox məhsuldar səltənətində Osmanlılar həm İran, həm də Misir üzərində mühüm addımlar atdılar:

1. İran istiqaməti – 1514-cü ildəki Çaldıran döyüşü ilə Osmanlı-Səfəvi qarşıdurması yeni bir dönəmə qədəm qoydu. Səfəvilərin Anadolu və Qafqazdakı təsiri Yavuz tərəfindən ciddiyə alınırdı. Qələbəyə baxmayaraq, Osmanlılar İranı tam ilhaq etmədilər. Bunun səbəbləri arasında coğrafi, mədəni və lojistik amillər də vardı.

2. Misir istiqaməti – 1516-cı ildəki Mərcidabık və 1517-ci ildəki Ridaniyyə döyüşləri ilə Misir və Suriya Osmanlı hakimiyyətinə keçdi. Bu fəth prosesi sadəcə döyüşlərlə deyil, həm də Ramazanoğulları və Dulkadiroğulları kimi yerli bəyliyin Osmanlıya birləşdirilməsi ilə həyata keçdi. Tarix boyu Misirə nəzarət edən güc Suriya üzərində, Suriyaya hakim olan isə Misir üzərində təsir sahibi olmuşdur.

Osmanlıların ərəb torpaqlarındakı hakimiyyəti dörd əsrdən çox davam etdi. Lakin bəzi ərəb cərəyanları bu dövrü “işğal” kimi qiymətləndirmiş, bu baxımdan rusların Monqol dövrünü xatırladan bir yanaşma ortaya qoymuşlar.

Osmanlı idarəçiliyi ərəb torpaqlarında əsasən yerli bəylər, şeyxlər və komandanlar vasitəsilə həyata keçirilirdi. Məmlüklərin məğlubiyyətindən sonra onların tamamilə yox edilməsi baş vermədi – əksinə, bir çoxu yeni idarə strukturlarında da yer aldı.

1864-cü il Çərkəz sürgünü ilə birlikdə Qafqazdan Osmanlı torpaqlarına köç edən çərkəzlər Misir, Suriya və İordaniyada da yerləşdirildi. Bu bölgələrdə artıq Məmlük dövründən qalma çərkəz nüfuzu var idi. Bu səbəbdən, çərkəzlər həmin bölgələrdə tarixən güclü təhlükəsizlik və idarəetmə rolu oynamışlar – bu hal bu gün də qismən davam edir.

Erkən Dönəm Müshəfləri | Quran Tarixi - 4

Qurani-Kərimin yazıya keçirilməsi prosesi, Hz. Peyğəmbər (sav) vəfat etdikdən sonra sistemli şəkildə formalaşmağa başlamışdır. Xəlifə Hz. Əbu Bəkr dövründə Qurani-Kərimin vahid bir Müshəf halına gətirilməsi ehtiyacı ortaya çıxmış və bu istiqamətdə ilkin təşəbbüslər atılmışdır. Lakin Hz. Osman dövründə bu proses rəsmi və ümumi bir forma qazanmışdır. Ancaq həmin mərhələyə keçmədən öncə, sahabələrin şəxsi təşəbbüslərlə formalaşdırdığı erkən dövr Müshəflarini nəzərdən keçirmək, həm bu fərdi təşəbbüslərin mahiyyətini anlamaq, həm də Qurani-Kərimin tarixi inkişaf prosesini izləmək baxımından faydalı olacaqdır.

Hz. Əlinin Müshəfi

Ən çox müzakirə olunan Mushaflardan biri Hz. Əli (r.ə)-yə aid olan Müshəfdir. Rəvayətlərdə qeyd olunur ki, Hz. Əli Rəsulullahın (sav) vəfatından sonra bir müddət ictimai fəaliyyətlərdən uzaqlaşıb öz evinə çəkilmiş və bu müddət ərzində Qurani-Kərimi bir Müshəf halına gətirmişdir. Bu məlumat, başda İbn Əbu Davudun Kitabül-Məsahif'i olmaqla, həm sünni, həm də şiə mənbələrində qeyd olunur.

Hz. Əliyə aid olduğu iddia edilən bu Müshəflə bağlı iki əsas iddia irəli sürülür: birincisi, bu Müshəfin hazırda əlimizdə olan Müshəfdən fərqli bir tərtibə malik olmasıdır. Yəni, surələr nüzul sırasına əsasən düzülmüş, məsələn, Əlaq surəsi ilə başlayır. İkincisi isə bu Müshəfin hansısa xüsusi məna və şərhlərlə müşahidə olunması barədədir. Lakin nə qədim əlyazmalar, nə də klassik istinadlar arasında Hz. Əliyə aid edilən və bu günkü Müshəfin tərtibatından açıq-aşkar fərqlənən bir Müshəfin maddi nümunəsi mövcuddur. Belə bir Müshəfin həqiqətən mövcud olub-olmadığı və ya ictimaiyyətlə paylaşılıb-paylaşılmadığı sual altındadır.

Əslində, surələrin nüzul sırasına görə düzülməsi cəhdi, xüsusilə müasir dövrdə Qurani-Kərimi tarixçilik kontekstində oxumağa meyilli yanaşmaların gücləndiyi zamanlarda ön plana çıxmışdır. İzzət Dərvəzə kimi bəzi müasir müfəssirlər, Hz. Əliyə aid edilən bu Müshəfi bir növ model kimi təqdim etmişlər. Ancaq klassik elm əhli Qurani-Kərimin bu günkü Müshəf tərtibatının ayə və surələr arasında ilahi hikmətə əsaslanan uyğunluqları qoruduğunu vurğulayaraq, bu tərtibatdan kənara çıxmağı qəbul etməmişdir.

Hz. Fatimənin Müshəfi

Erkən dövr Müshəfləri arasında bəzən Hz. Fatiməyə (r.ə) aid edilən bir Müshəfdən də bəhs olunur. Xüsusilə bəzi şiə mənbələrində bu Müshəfin Qurani-Kərimin üç misli həcmində olduğu və ailəvi şəkildə qorunduğu iddia olunur (təbii ki, Quranın təhrifinə dair qapı açır bu açıqlama ki, bu da qəbul edilməzdir). Lakin burada "Müshəf" anlayışı bir məcmuə və ya yazılı səhifələr toplusu olaraq başa düşüldükdə, bu mənada, Hz. Fatimənin Müshəfinin "Qurani-Kərimə alternativ bir kitab" olduğu fikri doğru deyildir.

Əksər mənbələrin bildirdiyinə görə, bu Müshəfdə Hz. Fatimənin atası Hz. Peyğəmbərdən (s) eşitdiyi bəzi hədislər, duası, Quran ayələrinin səbəbi-nüzuluna dair bilgilər və bəzi təfsir qeydləri yer almışdır. Dolayısıyla, bu Mushafın Qurani-Kərimin özünə alternativ və ya ona əlavə hər hansı bir vəhy mənbəsi olması fikri, həm tarixi, həm də elmi baxımdan əsaslı deyildir.

Digər Sahabə Müshəfləri

Hz. Əbu Bəkrin xəlifəliyindən sonra bir çox sahabə, öz şəxsi istifadələri üçün fərdi Müshəflər tərtib etməyə başlamışdır. Bu təşəbbüslərin səbəbləri arasında evdə Quran səhifələrini saxlamağın bərəkətinə inanmaq və Hz. Peyğəmbərin (sav) Qurani-Kərimi oxumağın iki qat savab gətirdiyini buyurması kimi dini təşviqlər dayanırdı.

Bu dövrdə Abdullah ibn Məsud, Übey ibn Kə’b, Hz. Aişə və Hz. Hafsa kimi bir çox sahabənin öz Müshəflərini formalaşdırdığı məlumdur. Xüsusilə Hz. Ömərin uzunmüddətli xilafəti dövründə, İslam torpaqlarının genişlənməsi və Quran təliminə olan ehtiyacın artması ilə yanaşı, fərdi Müshəflər və səhifələrin sayı da artmağa başladı.

Kitabül-Məsahif kimi mənbələrdə Hz. Ömərin belə öz şəxsi Müshəfini yazdırdığına dair məlumatlar yer alır. Bu Müshəflərdə, mənbələrdə qeyd olunduğu kimi, tərtib və ya məzmun baxımından bəzi fərqliliklərə rast gəlinir.

Abdullah ibn Məsud Müshəfi

Abdullah ibn Məsudun Müshəfi ilə bağlı bəzi rəvayətlərdə Fatihə və son iki surənin (əl-Fələq və ən-Nas) onun Müshəfində yer almadığı iddia edilir. Lakin bu, onun Qurani-Kərimin bu surələrini inkar etməsi kimi anlaşılmamalıdır. Əksinə, izah olunur ki, bu surələr o qədər məşhur və gündəlik namazlarda oxunan surələr idi ki, onları yazılı şəkildə qeyd etməyə ehtiyac duymamış ola bilər (əks halda belə bir rəvayət təvil edilmirsə, xətalı şəkildə və ya uydurma bir rəvayət statusuna düşür). Nəzərə almaq lazımdır ki, bu Mushaf rəsmi deyil, şəxsi istifadəyə məxsus idi və onun tərəfindən “tam Quran budur” kimi bir iddia ortaya qoyulmamışdır.

Fərqli Qiraətlər və Yeddi Hərf Məsələsi

Erkən Müshəflər arasında müşahidə edilən fərqliliklərin bir səbəbi də Qurani-Kərimin "yeddi hərf" üzrə nazil edilməsi ilə əlaqələndirilir. Bu məsələ müxtəlif cür izah edilsə də, əsas fikir budur ki, Quranın nazil olunduğu dildə bəzi leksik və sintaktik variantlar mövcud idi və bu fərqliliklər Hz. Peyğəmbərin öz dilindən gələn mütəvatir qiraətlərə əsaslanırdı.

Sahabələr də, şahid olduqları bu fərqli oxunuşları əsas götürərək öz Müshəflarini tərtib etmiş ola bilərlər. Ancaq bu vəziyyət zamanla müəyyən ixtilaflara səbəb olmağa başlamışdı. Məhz bu səbəbdən Hz. Osman (r.a) dövründə vahid və rəsmi bir Müshəf üzərində ittifaqa gəlinmiş və fərqli qiraət formalarının daha geniş yayılaraq anlaşılmazlığa səbəb olması qarşısı alınmışdır.

Nəticə etibarilə, erkən dövr Müshəflərində rast gəlinən fərqliliklər Qurani-Kərimin güvənilirliyinə və ilahi mənbəyinə dair bir problem yaratmır. Bu fərqliliklər daha çox Quranın oxunuş formaları və anlayış çalarları ilə bağlı məsələlərdir.

Quranın Cəm Edilməsi və Müshəf Halına Gətirilməsi | Quran Tarixi - 3

Qurani-Kərimin yazılı şəkildə qorunmasının əsasları hələ Peyğəmbərimiz (s.ə.s) sağ ikən, həm Məkkə, həm də Mədinə dövründə atılmışdı. Məkkədə vəhyin gəldiyi ilk illərdə vəhy katibliyi məhdud sayda mövcud olsa da, Mədinədə həm yazıb-oxuma bilən səhabələrin sayının artması, həm də imkanların genişlənməsi ilə bu iş daha sistemli və məqsədyönlü bir şəkildə davam etdirildi. Altımışdan çox səhabənin bu missiyanı daşıdığı, Qurani-Kərimin müxtəlif materiallar üzərinə yazıldığı və bu prosesin şəxsən Rəsulullah (s.ə.s) tərəfindən təşviq və tənzim olunduğu rəvayət olunur. Bu faktlar Qurani-Kərimin yalnız hafizlərin yaddaşına buraxılmadığını, həm də yazılı formada qorunduğunu göstərir.

Lakin Qurani-Kərimin kitab halında, iki qapaq arasında tam bir Müshəf şəklində toplanması məsələsinə gəlincə, Peyğəmbərimizdən (s.ə.s) bu istiqamətdə konkret bir göstərişin olmadığı diqqəti cəlb edir. Çünki vəhy davamlı şəkildə gəldiyi üçün tam bir kitab halında yığıla bilməzdi.

Peyğəmbərimizin vəfatından sonra xəlifə seçilən Həzrət Əbu Bəkrin (r.a) dövrü, sabit və asayişli bir dövr deyildi. Mürtədlərlə mübarizə və saxta peyğəmbərlərə qarşı aparılan döyüşlər, müsəlman cəmiyyətində ciddi təlatümlər yaratmışdı. Bu döyüşlərdə, xüsusilə də Qurani-Kərimi əzbər bilən səhabələrin şəhid olması, Həzrət Ömər (r.a) üçün ciddi narahatlıq doğurdu. Qurani-Kərim elə bir irs idi ki, onun qorunması bəşər tarixinin taleyinə təsir edəcək qədər mühüm idi.

Həzrət Ömər, bu narahatlığını Həzrət Əbu Bəkrə çatdıraraq, Qurani-Kərimin dağınıq səhifələrdən toplanaraq bir Müshəf halında yazılı şəkildə qorunmasının vacibliyini irəli sürdü. Əbu Bəkr əvvəlcə tərəddüd etdi. Peyğəmbərin sağlığında edilməmiş bir işi necə edəcəyinə dair ehtiyatlandı. Lakin Həzrət Ömərin israrla xatırlatdığı risklər – hafizlərin şəhid olması, yazılı səhifələrin itməsi və dini mirasın itirilməsi təhlükəsi – Əbu Bəkrin fikrini dəyişdi. Beləcə bu addım, həm ehtiyacdan doğan, həm də ictihadi (ictimai və dini zərurətdən qaynaqlanan) bir qərar olaraq həyata keçirildi. Ən önəmlisi isə bu qərar təkcə iki xəlifənin şəxsi təşəbbüsü ilə qalmadı, səhabələrin ümumi razılığı ilə qəbul edildi.

Bu mühüm və məsuliyyətli iş üçün, həm vəhy katibliyi etmiş, həm də Qurani-Kərimi dərindən bilən səhabələr arasından Zeyd ibn Sabit (r.a) rəhbərliyində bir heyət təşkil edildi. Bu heyət, son dərəcə dəqiq və ehtiyatlı işləməyi qərara aldı. Əsas şərtlərdən biri bu idi ki, kim Qurandan bir parça gətirirsə, onu iki şahidlə təsdiqləməli idi. Bu iki şahid məsələsi bəzən yanlış anlaşılır: burada məqsəd hansı ayənin Qurandan olub-olmaması ilə bağlı şübhə deyildi – səhabələr Qurani-Kərimi çox yaxşı bilirdilər, bu barədə heç bir problem yox idi – əsas məqsəd, gətirilən yazılı parça həqiqətən Rəsulullahın (s.ə.s) hüzurunda və təsdiqi ilə yazılıbsa, bu yazının orijinallığını təmin etmək idi. Çünki Qurani-Kərimin hər bir sözü, ilahi vəhyin bir hissəsi kimi, son dərəcə dəqiqliklə qorunmalı idi.

Bu ehtiyatlı yanaşmanın əsasında, həm Peyğəmbərin (sav) vəhyin yazımına birbaşa nəzarət etməsi, həm də bəzi fərdlərin (məsələn, Abdullah ibn Sə’d ibn Əbi Sərh kimi) müdaxilələrinə qarşı erkən tədbirlərin görülməsi dayanırdı. Belə hallar isə ümumi prosesin etibarlılığına xələl gətirməmişdi.

Tövbə surəsinin son iki ayəsi ilə bağlı məşhur bir rəvayət də bu prosesin təfərrüatlarına işıq tutur. Həmin ayələrin yazılı surətdə yalnız Əbu Huzeymə əl-Ənsaridə olduğu deyilir. Bunu bəhanə edərək Qurani-Kərimin etibarlılığına kölgə salmaq istəyənlər olur. Halbuki məsələ aydındır: heç kim bu ayələrin Qurandan olub-olmadığını sorğulamırdı, çünki başqa səhifələrdə də və səhabənin hifzində də bu ayələr var idi, sadəcə həmin yazının Peyğəmbərin (s.ə.s) hüzurunda yazılıb-yazılmadığı təsdiqlənməli idi. Əbu Huzeymənin bu sahədə etibarına əsaslanaraq (çünki Peyğəmbər onun şahidliyini iki nəfərin şahidliyinə bərabər tutmuşdu), həmin ayələr də Müshəfə daxil edildi.

Əlbəttə, bəzi şəxsi zəiflik və ya səhvlərin olması ehtimalı istisna deyil, çünki səhabələr məsum deyildilər. Ancaq bu cür ehtimalların qarşısını almaq üçün həm Peyğəmbərin birbaşa nəzarəti, həm də sapma əlamətləri göstərənlərin erkən mərhələdə prosessdən uzaqlaşdırılması prosesi sağlamlaşdırdı.

Ayə və surələrin sıralaması məsələsi də diqqətə layiqdir. Bu ardıcıllıq səhabələrin şəxsi qərarı idimi, yoxsa vəhyə əsaslanan bir sıralama? Alimlərin bu məsələdəki araşdırmaları, Qurani-Kərimin təkcə məzmununun deyil, həm də sıralamasının ilahi mənbəli olduğunu göstərir. Bu sıralama sonradan təşkil edilmiş süni bir düzülüş deyil, bilavasitə Peyğəmbərin (s.ə.s) göstərişləri ilə formalaşmış bir tərtibdir. Buna dair bir sıra dəlillər də mövcuddur.

Qurani-Kərimin Müshəf halına gətirilməsi zamanı son dərəcə həssaslıq göstərilmişdi – Allahın kəlamı olmayan heç bir söz, işarə, say və s. Müshəfə əlavə edilməmişdi. Həzrət Əbu Bəkr dövründə hazırlanan bu ilk Müshəf, təəssüf ki, bu günə gəlib çatmayıb. Onun qorunması ardıcıl şəkildə əvvəl Həzrət Ömərə, daha sonra da Həzrət Həfsəya keçdi və Həzrət Osmanın dövründəki ikinci cəm prosesində əsas qaynaq kimi istifadə olundu. Bu Müshəfin məzmun baxımından bu gün əlimizdəki Qurani-Kərimlə eyni olması heç bir şəkildə sual altına alınmır.

Bütün bu proseslər nəticəsində Qurani-Kərim həm əzbər, həm də yazılı şəkildə qorunaraq, müsəlman ümmətinin ortaq mətni halına gəldi və gələcək nəsillərə də qüsursuz şəkildə çatdırıldı. Bu, sadəcə bir mətnin deyil, bir vəhyin əmanətidir.

Mələklərə İman | İman Əsasları - 4

Mələklərə İman: Unudulmuş Bir Həqiqət

Allaha, peyğəmbərlərə və kitablara iman məsələlərini artıq müzakirə etmişdik. İndi isə altı əsas iman prinsipi arasında yer alan, lakin təəssüf ki, gündəmimizdə ən az yer alan bir mövzuya – mələklərə imana keçirik. Maraqlıdır ki, axirətə və qədərə iman mövzuları müzakirə edildiyi halda, mələklərə iman çox vaxt diqqətdən kənarda qalır. Halbuki bu məsələ, gündəmimizin mərkəzində olmalı, iman şüurumuza yön verməli olan bir mövzudur.

Aparılan müşahidələrə görə, insanları ən çox maraqlandıran mövzulardan biri qədərə imandır. Lakin mələklərə iman məsələsinə gəldikdə, çox az sual verilir. Bunun bir səbəbi də, mələklərə inandığını deyən insanların belə, bu imanla bağlı kifayət qədər fərqindəlik yaşamamasıdır. Halbuki mələklərlə olan münasibətimiz hər an, hər yerdə davam edir və həm dünyada, həm də axirətdə bu əlaqə qırılmayacaq. Rəsulullah (s.a.s.) bizə bildirir ki, elmi məclisləri əhatə edən mələklər var, bizim üçün dua edən, istiğfar edən mələklər var. Amma bütün bu məlumatlara baxmayaraq, mələklərə iman məsələsi bir çox möminin həyatında layiq olduğu yerə sahib deyil.

Varlığın Mahiyyətinə Görə Təsnifi

Varlıq aləmini mahiyyətinə görə beş əsas kateqoriyaya ayırmaq mümkündür. Bəzi terminlər yeni görünsə də, anlayış olaraq qədim mənbələrə əsaslanır:

1. Nurani Varlıq – Yəni mələklər. Məhz bu mövzu üzərində dayanırıq.

2. Ruhani Varlıq – Əksər alimlərə görə mələklər bu qisimə də aiddir, lakin şəhidlər, Həzrət Xızır və İsa (ə.s.) kimi ölümündən sonrakı həyatı fərqli izah edilən şəxslər də bu qisimdə qiymətləndirilə bilər.

3. Narani Varlıq – Alovdan yaradılmış cinlər və şeytanlardır. Bu bizim mövzumuz xaricindədir.

4. Məsumi Varlıq – Peyğəmbərlər. Topraqdan yaradılıb bəşər olsalar da, ismət sifətinə sahib olduqları üçün fərqlidirlər. Vəfat etdikdən sonra da bədənləri çürüməz, salavatlara cavab verərlər.

5. Cismani Varlıq – Bədən sahibi olan biz insanlar.

Bu beş kateqoriya içində bu günkü mövzumuz nurani varlıqlar – mələklərdir. Bu mövzu Quranda, hədislərdə və İslam irsində geniş şəkildə işlənmiş, dərinlikli izahlarla zəngindir.

Mələklərin Mahiyyəti

Mələklərlə bağlı Qurandan və səhih hədislərdən əldə etdiyimiz əsas məlumatlar bunlardır:

• İnsandan əvvəl yaradılmışlar. Adəmin yaradılışına şahid olmuş, ona səcdə əmrini almış varlıqlardır.

• Nurdan yaradılmışlar. Quranda bu birbaşa deyilməsə də, səhih hədislərdə açıq şəkildə ifadə olunur.

• Fərqli şəkillərə girə bilirlər. Quranda mələklərin insan surətində göründüyü hallar çoxdur.

• Müəyyən vəzifələri var və ondan kənara çıxmazlar. İradə və şüur sahibidirlər, lakin bu, insan iradəsi kimi sərbəst deyil.

• Yalnız ibadət və itaətlə məşğuldurlar.

• Onların cinsiyyəti yoxdur. Nə kişi, nə qadın. Quranda bu açıq şəkildə ifadə olunur.

• Yeməzlər, içməzlər.

• Yuxu, yorğunluq, şəhvət kimi xüsusiyyətlərdən uzaqdırlar.

• Qanad sahibidirlər. Quranda və hədislərdə bu qeyd olunur.

• Çox güclü və qüdrətlidirlər.

Mələklərin Xüsusiyyətləri

Mələklərin bir çox özəl xüsusiyyətləri var:

• Onlar Allahın xidmətkarlarıdır, vasitəçi və ya müstəqil qüvvələr deyillər.

• İnsan surətində görünə bilirlər. Rəsulullah (s.a.s.)-ə Cəbrail (ə.s) çox vaxt insan şəklində gəlmişdir.

• Son dərəcə sürətlidirlər. Quranda onların səyahəti 50 min illik zamanla ölçülür.

• Allahdan layiqincə qorxarlar.

• Günah işləməzlər.

• Ölümlüdürlər. Ən sonda Əzrail də (ə.s) canını təslim edəcək.

• Gözəl yaradılmış varlıqlardır.

• Dərəcələri bir deyil. Məsələn, Bədir döyüşündə iştirak edən mələklər xüsusi statusa malikdir.

• Qeybi yalnız Allahın bildirdiyi qədər bilərlər.

• Zikrdən və ibadətdən doymayan varlıqlardırlar.

Mələklərin Vəzifələri

Mələklərin müxtəlif vəzifələri var və bunların hər biri Allahın qüdrətini və hikmətini göstərir:

• Allahın yaradıcılıq möcüzəsini təcəlli etdirmək.

• Zikrlə, təsbihlə, ibadətlə məşğul olmaq.

• Vəhyin və tövhidin şahidi olmaq.

• Allahın əmrlərini dəqiq icra etmək.

• Peyğəmbərə salavat gətirmək.

• Möminlər üçün dua və istiğfar etmək. Bu, həm Quranda, həm hədislərdə geniş yer alır. Namazda bizimlə bərabər olurlar, zikr məclislərini əhatə edərlər, elm tələb edənləri seyr edərlər və dua edərlər.

Mələklərə iman, sadəcə inanmaqdan ibarət bir prinsip deyil; bir şüur məsələsidir. Əgər biz bu şüuru qazana bilsək, həyatımıza mələklərlə olan münasibətimizə görə daha fərqli baxmağa başlayarıq. Onların varlığını dərk edən bir insan, yalnız göylərə baxanda deyil, yerə basdığı torpağa da daha məsuliyyətlə baxar. Çünki bilir ki, hər hərəkət, hər söz, hər niyyət müşahidə olunur və qeydə alınır.

Əhli-Sünnə Qavramının Tarixi Formalaşması və Onun Ümumi Çərçivəsi

İslam düşüncə tarixində “Əhli-Sünnə” anlayışı sıradan bir dini kimlik deyil, həm ideoloji, həm də ictimai cəhətdən formalaşmış, zəngin və çoxqatlı bir mövqenin ifadəsidir. Bu anlayış, zaman keçdikcə yalnız məzhəb kimliyi ilə deyil, həm də siyasi və elmi duruşu ilə fərqlənmiş və geniş bir ortaq zəmində İslam toplumunun böyük əksəriyyətini öz ətrafında birləşdirmişdir. Lakin müasir dövrdə bu anlayış bəzən mənasını itirmiş, bəzən də dar çərçivədə yozularaq mahiyyətindən uzaqlaşdırılmışdır.

Əhli-Sünnənin Ortaya Çıxması: İç Münaqişələr və Yön Axtarışı

Əhli-Sünnənin meydana gəlməsi, İslam tarixindəki ilk ciddi böhranlarla sıx bağlıdır. Xüsusilə Həzrət Osmanın qətlə yetirilməsi və ardınca Həzrət Əlinin şəhadəti ilə başlayan daxili ixtilaflar, təkcə siyasi deyil, həm də etiqadi parçalanmalara zəmin yaratdı. Bu parçalanmalar fonunda ortaya çıxan ən mühüm məsələlərdən biri “böyük günah sahibinin” dini statusu ilə bağlı idi. Xaricilər belə şəxsləri birbaşa İslamdan çıxmış sayır, Mötəzilə isə onları iman və küfr arasında ara mövqedə görərək, tövbəsiz şəkildə ölənləri axirətdə əbədi cəzaya layiq bilirdi. Bu mübahisələr sadəcə nəzəri deyil, dövrün siyasi gərginliklərinin inanca necə sirayət etdiyini də göstərirdi.

Təkfir Problemi və Əhli-Sünnənin Müvazinəti

Dini camiədə yaranan ən təhlükəli vəziyyətlərdən biri, fərqli düşüncələrə sahib olan qrupların bir-birini “dindən çıxmaqda” ittiham etməsi — yəni təkfir tendensiyası idi. Təkfir, tarixi boyunca İslam dünyasında fitnə və qarşıdurmaların əsas səbəblərindən biri olmuşdur. Əhli-Sünnə isə bu təhlükəli meylə qarşı, təmkinli və birləşdirici mövqe nümayiş etdirmiş, “qiblə əhlini təkfir etməmək” prinsipini əsas götürmüşdür. Bu, sıradan bir ilahiyyat qaydası yox, siyasi və sosial sabitliyin qorunması üçün zəruri bir etik duruş idi. Məhz bu prinsip sayəsində Əşarilər, Maturidilər və Əhli-Hədis birgə Əhli-Sünnə çətiri altında toplanmışdır. Doğrudur, bu gün də bəzi qruplar bu genişliyi daraltmağa və təkfiri yenidən gündəmə gətirməyə çalışır, lakin bu cəhdlər əsas xəttdən uzaq və marjinal xarakter daşıyır.

Siyasi Yanaşma və Hakimiyyətə İtaət Prinsipi

Əhli-Sünnənin fərqləndirici cəhətlərindən biri də siyasi məsələlərə münasibətidir. Burada əsas prinsip, Rəşid xəlifələrin tamamını legitim və hörmətəlayiq saymaqdır. Şiə yanaşması Həzrət Əli üzərindən digər xəlifələri və səhabələri tənqid edərkən, Xaricilər isə Həzrət Əlini belə rədd etmişdilər. Əhli-Sünnə isə səhabə nəsli və onlarla bağlı tarixi mirası bütünlüklə qəbul etmiş və bu sahədə təfriqəyə yol verməmişdir. Bundan başqa, Əhli-Sünnə baxışı, Həzrət Həsən ilə Həzrət Muaviyə arasında baş tutan sulhü qəbul edərək, Muaviyənin hakimiyyətini tanımışdır. Bu yanaşmanın əsasında isə “ümmətin ixtilafdan qorunması və vətəndaş qarşıdurmasının qarşısının alınması” dayanır. Bu, hakimə tam itaət deyil, anarxiyadan qaçmaq və cəmiyyətin əsas dəyərlərini qorumaq məqsədi daşıyan bir həyat fəlsəfəsidir. Çünki tarix göstərmişdir ki, üsyanlar çox vaxt daha dərin böhranlara yol açmışdır — Suriyada baş verənlər bunun müasir nümunəsidir.

Əhli-Sünnənin Genişliyini Təmin Edən Şərh Qabiliyyəti

Əhli-Sünnə anlayışı təkcə müəyyən məzhəblərlə məhdudlaşmır, əksinə, zaman-zaman ortaya çıxan fərqli fikirləri də öz içində əritməyi bacarmışdır. Fiqh, təfsir, kəlam, dilçilik və s. sahələrdə müxtəlif yanaşmalar bu geniş struktura daxil olmuşdur. Hətta bəzi marjinal fikir sahibləri belə Əhli-Sünnə mövqeyindən çıxmış sayılmamışdır. Əsas kriteriya “ümumi cərəyanın xaricinə çıxmamaq” olmuşdur.

Əhli-Sünnənin bu genişliyi bəzi böyük şəxsiyyətlərin fəaliyyəti ilə daha da güclənmişdir:

• Filosofların İnteqrasiyası: Kindi, Fərabi, İbn Sina kimi filosoflar bidət olacaq görüşlərə sahib idilər. Klassik kəlamçılar tərəfindən bu görüşlər əvvəlcə rədd edilsə də, sonra şərh edilərək dəyişdirilmiş halda - sintez edilərək, əhli sünnənin ana xəttlərinə zidd olmayacaq şəkildə qəbul edilmişdir. İmam Qəzali bu fikirlərlə mübahisəyə girərək onların bir qismini qəbul edilə biləcək formada sistemləşdirmişdir.

• Fəxrəddin Razi: Qəzalinin başladığı bu prosesi daha da dərinləşdirərək, dövrün fəlsəfi və kəlamı sistemlərini bir çərçivəyə salmış və fəlsəfi fikirləri İslam düşüncəsində yerli hala gətirmişdir.

• İbn Ərəbi: Sufilikdəki ifrat “vəhdət-i vücud” kimi anlayışları mistik təcrübədən çıxarıb nəzəri çərçivəyə salaraq qəbul edilə biləcək səviyyəyə gətirmişdir.

Bu şəxsiyyətlər vasitəsilə, xüsusilə XIII əsrdən sonra Əhli-Sünnə düşüncəsi o qədər genişləmişdi ki, hətta Şiə dünyasında da təsirini göstərmiş, fəlsəfi sistemlər hər iki düşüncə sistemində ciddi şəkildə inkişaf etmişdir.