Həcc İbadəti Nə İfadə Edir? | İslamın Şərtləri - 5

İslamın beş əsas ibadətindən biri olan Həcc, özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə digər ibadətlərdən seçilir. Sözlük mənası “yönəlmək” olan Həcc, möminin həyatında dərin iz buraxan, Allah’a tərəf şüurlu bir dönüş və zikrin xüsusi formasıdır.

Həccin Ayırıcı Xüsusiyyətləri

Həccin digər ibadətlərdən başlıca fərqi onun məkan və zamanla məhdudiyyətli olmasıdır. Namaz istənilən yerdə qılınsa, zəkat və sədəqə hər zaman verilə bilsə də, Həcc yalnız Zilhiccə ayının müəyyən günlərində, Məkkə və ətrafındakı müqəddəs məkanlarda yerinə yetirilə bilər. Bu ibadət, Quranda “əyyamin mə’dudat” – sayılı günlərdə (Bəqərə, 203) yerinə yetirilən ibadət kimi qeyd olunur.

Digər mühüm cəhət isə Həccin son dərəcə qaydalı və sistemli şəkildə icra olunmasıdır. “Mənasik” adlanan bu sistem, ihram, Ərəfatda vəqfə, şeytanın daşlanması kimi mərhələləri ehtiva edir və fərdi təşəbbüsü minimuma endirərək ibadətin tam mənada nizamlı, sanki hərbi intizamla icra olunmasına zəmin yaradır. Maraqlıdır ki, bu ibadətdə tam bir boşalma və təslimiyyət tələb olunsa da, həmin boşalma prosesi belə müəyyən qaydalar çərçivəsində baş verir.

Həcc: Simvolların Cisimləşdiyi İbadət

Həcc, simvolik mənalarla zəngin olan və bu mənaların konkret şəkildə müşahidə edildiyi ibadətdir. Namazın “cəmi ibadət” – yəni ümumiləşdirici ibadət olması kimi, Həcc də bir çox ibadətin ruhunu və formasını özündə birləşdirir. Lakin Həcci fərqləndirən cəhət, burada rəmzi ifadələrin mücərrəd qalmayıb konkret şəkildə yaşanması və insanın onlarla fiziki təmasda olmasıdır. Məsələn, gündəlik həyatda işarələr (simvollar) ilə onların göstərdiyi məna arasında məcburi əlaqə olmaya bilər. Amma Həccdəki simvollar – istər ihram, istər daş atma, istərsə də Ərəfat vəqfəsi – hər biri işarə etdikləri dəyərlərin real təcəssümünə çevrilir. Şeytandan Allaha sığınmaq kimi mənəvi çağırış, Həccdə konkret bir hərəkət – daş atmaq – ilə cisimləşir.

Həccin Əsas Mərhələləri və Mənaları

• İhram: Dikişli paltarların çıxarıldığı bu mərhələ, insanın mülkiyyətdən və eqodan soyunmasını simvolizə edir. İhram, insanın sahib olduqlarını (paltar daxil olmaqla) arxada qoyaraq, Allahın hüzuruna sanki doğulduğu günkü kimi – saf, sadə və mülkiyyətsiz – çıxmaq niyyətidir. Bu, həm də Allah’a yönələn bir dua və yalvarışdır: “Ya Rəbbim, məni bu halımla qəbul et” deməkdir. Burada əsl niyyət – insanın zahiri mülkdən çox, daxilindəki malikiyyət hissindən təmizlənməsidir.

• Ərəfat vəqfəsi: Həccin əsas rüknlərindən biri olan Ərəfatda qısa da olsa dayanmaq vacibdir. Hətta Peyğəmbərimizin (s.a.s) “Həcc – Ərəfatdır” (Nəsai, Tirmizi) kəlamı bu məkanın önəmini göstərir. “Rəhmət dağı” adlansa da, Ərəfatın daşlıq və quraq mənzərəsi onu göstərir ki, həqiqi rəhmət maddi nemətlərdə deyil, Allahı tanımaq (mərifətullah) və Ona qulluqda (ubudiyyət) gizlidir. Bu mərhələ, insanın özünü tam şəkildə Allah’a təslim etdiyi, duaların və mənəvi halın ən yüksək səviyyədə yaşandığı bir məkandır.

• Şeytan daşlama: Həccin son mərhələlərindən olan bu ibadət, insanın Allah’a yönəlməsinə mane olan hər cür şər və pislikdən – nəfs, pis vərdişlər, pis dostluqlar, həddindən artıq özünə güvən və s. – uzaqlaşmasını təmsil edir. Bu hərəkət, zahirdə sadə və hətta uşaqcasına görünsə də, insanın günahlar qarşısındakı acizliyini və Allaha qarşı uşaq qədər təmiz və dürüst olmalı olduğunu simvolizə edir. Eyni zamanda, bu mərhələ bəndənin mənəvi düşmənləri ilə açıq mübarizəsini göstərən canlı bir simvola çevrilir.

Nəticə olaraq, Həcc, qaydaları ilə bədənin və ruhun intizam altına alındığı, simvolların isə abstrakt mənalardan çıxaraq konkret və müşahidə edilə bilən formaya düşdüyü misilsiz bir ibadətdir. Bu ibadət, insanın maddi olanlardan uzaqlaşıb mənəvi paklanma və Allah’a tam təslimiyyət yaşamasına şərait yaradır.

Orucun Hikməti | İslamın Şərtləri - 4

Oruc, İslamın beş əsas ibadətindən biri olmaqla yanaşı, namazla birlikdə müsəlman şəxsiyyətinin və dini həyatın ən möhkəm iki sütunundan birini təşkil edir. Qurani-Kərimdə “sizdən əvvəlkilərə fərz qılındığı kimi, sizə də fərz qılındı” (Bəqərə, 183) buyurularaq orucun çox qədim və dərin köklərə sahib bir ibadət olduğu vurğulanır. Hətta səmavi olmayan inanclarda belə, oruca bənzər müxtəlif ritualların olduğu müşahidə edilir.

Orucun Əsas Məqsədi: Təmizlənmə (Təsfiyə)

İmam Qəzzalinin (r.a) “Mizanul-Əməl” əsərində qeyd etdiyi kimi, insan nəfsinin ən təhlükəli gücü yemək ehtiyacıdır. Çünki yeməklə bədən güc qazanır, bu da nəfsani meyillərin artmasına səbəb olur. Orucun əsas funksiyalarından biri – insanı yemək-içməkdən məhrum etməklə bədənin üzvlərini nəfsani təsirlərdən təmizləməkdir. Bu təmizlənmə prosesi ilk olaraq ağız, göz, dil kimi üzvlərlə başlayır və daha sonra qəlb, təxəyyül və düşüncə dünyasına qədər sirayət edir.

Ancaq bu təmizlənmə yalnız fiziki səviyyədə qalmır. Təxəyyül və ağıl da bu prosesə daxil olur. Duyğular saflaşmadan təxəyyül təmizlənmir, təxəyyül təmizlənmədən isə ağıl tam idrak səviyyəsinə çata bilmir. Çünki təxəyyül duyğulardan gələn məlumatlar üzərində işləyir, onlarsız özbaşına nəyisə dərk etməsi çətindir. Oruc bu duyğusal və mənəvi çirkinliklərdən uzaqlaşmaq üçün bir vasitədir.

Sufilərin "təsfiyə" adlandırdığı bu mərhələ, insanın içini boşaltması – yəni müəyyən şeylərdən könüllü şəkildə uzaq durması deməkdir. İslamda bir çox əmr və qadağaların əsas qayəsi də “özünü tutmaq” prinsipinə söykənir. Oruc, məhz bu özünü tuta bilmə qabiliyyətini inkişaf etdirən ən mühüm ibadətlərdən biridir.

Oruc: Bədəni Bağlayıb Ruhu Azad Etmək

Burada məqsəd – bədənin istəklərini bağlayıb, ruhu azad buraxmaqdır. Çünki bədən nə qədər qidalanarsa, ruh o qədər zəifləyir. Oruc, bədənə aid istəklərdən uzaqlaşdıraraq, insanın mənəvi potensialını artırır. Bu inkişaf, yalnız möminlərlə məhdudlaşmır; səmimi şəkildə oruc tutan hər kəs, dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, bu mənəvi artımdan faydalana bilər. Çünki oruc, Haqqa doğru ruhani açılış mövsümüdür.

Oruc: Ümumi Zikr Halı

İslamda ibadətlərin mahiyyəti zikr – yəni Allahı anmaq və Onunla birlik halında olmaqdır. Namaz, zəkat, həcc, tövbə və s. – hamısı bir növ zikrdir. Oruc da zikrdir, özü də çoxşaxəli bir zikr formasıdır. Xüsusilə Ramazan ayında bu ibadət daha da geniş bir şüura çevrilir. Namaz və zəkat fərdi təcrübə olsa da, oruc cəmiyyətin və hətta mədəniyyətlərin ruhuna toxunan bir ibadətdir. Ramazan ayı boyunca təkcə oruc tutanlar deyil, bu ayın mənəvi ab-havasına daxil olan hər kəs zikrin bir növünə məruz qalır.

Orucun bu qədər dərin təsirə malik olmasının səbəbi, onun gün ərzində davam edən bir xatırlatma funksiyasına malik olmasıdır – sahurdan iftara qədər insan daim bir gözləmə və bağlılıq halındadır. Oruc tutan zaman qılınan namazlar, verilən sədəqələr və edilən dualar da bu zikrin tərkib hissəsinə çevrilir. Bu isə orucun nə qədər geniş və əhatəli bir ibadət olduğunu göstərir.

Orucun Külli İsmi: “Əs-Səməd”

İslam inancına görə, Allahın isim və sifətləri aləmdə təcəlli edir. Orucda isə ən çox təcəlli edən isim “Əs-Səməd” – yəni heç nəyə möhtac olmayan, zatı ilə qaim olan Allah sifətidir. İnsan bu dünyada varlığı ilə heç zaman möhtaclıqdan qurtula bilməz. Lakin oruc insanda bir növ “istina” – yəni ehtiyacsızlıq duyğusu formalaşdırır. Ən təməl ehtiyaclara qarşı belə müqavimət göstərmək, insana Allaha yönəlmiş bir güvən və dayaq hissi qazandırır. Bu isə qul olaraq bizim “Əs-Səməd” adına bənzəmə səyimizdir.

İbn Ərəbi, Allahın isimləri ilə bağlı şərhlərində üç anlayışdan bəhs edir ki, bunlar orucluğa da tətbiq oluna bilər:

• Təəllüq (bağlanmaq): Hər hal və vəziyyətdə Allahla bağını qorumaq.

• Təhəqqüq (dərk): Allahın isim və sifətlərinin mənalarını dərk etmək.

• Təxəllüq (əxlaqlanmaq): Həmin sifətlərlə əxlaqlanmaq və bu halı xarakterə çevirmək.

Oruc, bu üç mərhələnin hər birinə xidmət edən bir ibadət kimi çıxış edir.

Ramazan Ayının Xüsusi Lütfü

Ramazan ayı, yalnız yemək və içməkdən imtina etməklə izah edilə bilməyəcək qədər dərin və ilahi bir lütfdür. Bu ayda bərqərar olan mənəvi mühit, insan ruhunun təmizlənməsi və Allahla əlaqəsinin güclənməsi baxımından digər aylardan fərqlənir. Allahın qullarına münasibəti əsasən ədalətə deyil, mərhəmətə və lütfə əsaslanır. Məhz buna görə də zaman və məkanların fəzilət qazanması, ilahi kərəmdən qaynaqlanır.

Ramazan ayı, “Əs-Səməd” adının ən çox təcəlli etdiyi dövrdür. Bu təcəlli, insanın ruhani yüksəlişini sürətləndirir və onu öz heyvani yönlərindən uzaqlaşdıraraq “natiq” – yəni düşünə bilən və mənəvi kamilliyə meyilli tərəfinə yaxınlaşdırır. Necə ki, məşhur bir sufi kəlamında deyilir: “Bəzi təriqətlərin son nöqtəsi, bəzi təriqətlərin başlanğıcıdır.” – bu, Ramazan orucunun da mənəvi kamillikdə bir başlanğıc qapısı ola biləcəyinə işarədir.

Rəbbimiz bizə oruc ibadətinin bütün hikmətlərini dərk edib, təmizlənmiş bir qəlbə çatmağı nəsib etsin.

Zəkatın Mənası və Önəmi | İslamın Şərtləri - 3

Zəkat, İslamın beş əsas ibadətindən biri olmaqla yanaşı, mənşəyini “təzkiyə” – yəni təmizlənmək, saflaşmaq mənasını verən ərəb sözündən alır. Bəzən Ramazan ayına təsadüf etdirilərək verilsə də, əslində bu illik bir məsuliyyətdir və sadəcə Ramazana xas bir ibadət deyil. Bu praktika daha çox unudulma ehtimalını aradan qaldırmaq məqsədi daşıyır.

Zəkatın Təmizləmə Təsiri

İslamda təzkiyə yalnız zəkatla məhdudlaşmır. Namaz, oruc, zikr kimi digər ibadətlər də insanın nəfsani arzularından, ehtiraslarından və bitib-tükənməyən dünyəvi gözləntilərindən təmizlənməsini hədəfləyir. İnsanın təmizlənməyə daim ehtiyacı vardır və bu, fasiləsiz davam edən bir daxili yolçuluqdur.

Zəkatın “təzkiyə” ilə anılması, insanın mala olan bağlılığı ilə əlaqəlidir. İnsan, malından bir parça ayırarkən sanki özündən bir şey qoparır. Məhz bu çətinliyə baxmayaraq, malından zəkat verən mömin, əslində özünü Allaha təslim etdiyini göstərir.

Zəkat, malı kirdən təmizləmək deyil, əksinə malın ən təmiz və gözəl hissəsini Allah rızası üçün paylaşmaqdır. Bu baxımdan, zəkatın dəyərini azaltmaq, minnət qoymaq və ya incitmək kimi davranışlardan uzaq durmaq vacibdir. Əsl mənəvi qazanc və mülk, Allah yolunda verilənlərdir. Zəkat, həm də insanın axirətə qoyduğu zəruri sərmayədir.

Zəkat və Allahın sifətləri ilə bənzərlik

Bütün ibadətlərdə məqsəd, Allahın sifətləri ilə tərbiyələnməkdir. Zəkat və sədəqə isə bu sifətlər – xüsusilə kərəm (səxavət) və ruzi vermə – ilə daha konkret təmas nöqtəsidir.

Allahın “ilah” olması, Onun varlıq verməsi ilə başlayır. Varlıq verməyən bir varlıq “ilah” olaraq qəbul edilə bilməz. Bu səbəbdən, səxavət – yəni vermək – Allahın sifətlərinə oxşamanın bir formasıdır. Rəsulullahın (s.ə.s.) səxavətli insanları tərif etməsi, onların Allahın bu sifətinə məzhər olmaları səbəbindəndir.

Zəkat, müəyyən miqdarda (nisab) mala sahib olan hər kəs üçün fərzdir. Bu səbəbdən zəkat verməmək, həmin səviyyəyə çatmış bir mömin üçün günah sayılır. Necə ki, bir ağanın xəsisliyi onun mövqeyinə yaraşmırsa, zəngin bir müsəlmanın zəkatdan yayınması da Allah qatında qəbul edilməz bir davranışdır.

Zəkatın İqtisadi və Sosial Roluna Dair

İslam cəmiyyətdəki sinif fərqlərini kökündən yox etməyi deyil, bu fərqlərin təsirini minimuma endirməyi hədəfləyir. Zəkat, ibadətin yalnız fərdi səviyyədə qalmayıb, insanın malı və mülkiyyəti üzərində də təsirli olmasını təmin edir.

Zəkat, varlı və kasıb arasındakı uçurumu yumşaldaraq sosial əlaqələri möhkəmləndirir. Qurani-Kərimdə, malın yalnız varlılar arasında dövr etməsi (“dulə”) tənqid olunur (Həşr, 7). Belə bir vəziyyət cəmiyyət daxilində qeyri-sabitliyə yol aça bilər. İslamda fərdlərin dəyəri sahib olduğu sərvətə görə deyil, Allahla olan yaxınlığına və əməl keyfiyyətinə görə ölçülür.

Zəkat, sərvətin tək-tək əllərdə cəmlənib digərləri üzərində hakimiyyət vasitəsinə çevrilməsinin qarşısını alır. İslam, insanların ehtiyaclarını qarşılayacaq və potensiallarını inkişaf etdirə biləcəkləri ədalətli bir sistemin qurulmasını istəyir. Bu, yalnız iqtisadi deyil, eyni zamanda mənəvi bir vəzifə kimi təqdim olunur.

Zəkatla Sosial Yardımlar Arasındakı Əsas Fərqlər

Zəkat, yalnız dövlət və ya rəsmi qurumlar tərəfindən həyata keçirilə biləcək bir sosial yardım növü deyil. Bu ibadət, fərdin bilavasitə niyyəti və Allaha olan qulluq şüuruyla yerinə yetirilməlidir. Sosial yardım məqsədilə toplanan dövlət vergiləri və paylanılan yardımlar, zəkatın yerini tutmur. Çünki zəkatın mahiyyətində şəxsi təmizlənmə, niyyət və qulluq şüuru dayanır. Zəkat, fərdin bu təmizlənmə prosesində aktiv iştirakını tələb edir.

Zəkatın Əxlaqi Tərəfi və Tələləri

Qurani-Kərimdə zəkat və infaqla bağlı ayələrin əksəriyyəti əxlaqi məsələlərə yönəlir. İnsan çox vaxt verdiyi şeylərlə mövqe və güc qazanmaq istəyir. Bu, xilas olunması ən çətin mənəvi xəstəliklərdəndir. Zəkat verərkən minnət qoymaq, özünü üstün göstərmək və ya qarşılıq gözləmək kimi davranışlar ibadətin ruhunu zədələyir.

İmam Qəzali xəsisliyi bir “əqrəbə” bənzədir. Zəkat vermək, bu əqrəbi öldürməkdir. Lakin zəkat verərkən riyakarlıq etmək və ya nüfuz qazanmağa çalışmaq, insanın daxilindəki “hubb-i cah” – yəni şöhrət və məqam sevgisini qidalandırır, onu daha da böyüdür.

İbadətlər Allahla qul arasında vasitəsiz rabitədir. Hz. Aişənin (r.a), özünə dua edən birinə qarşılıq olaraq onun üçün də dua etməsi, etdiyi əməlin qarşılığını insandan deyil, Allahdan gözləməsi ilə bağlıdır. Bu nüans, ibadətin saf niyyətlə edilməsinin əhəmiyyətini göstərir.

Namazın Mahiyyəti və Məqsədi | İslamın Şərtləri - 2

Namaz – ərəbcə "salat" sözünün qarşılığı olmaqla – ilk mənada dua deməkdir. Bəzi alimlərin fikrincə, bu söz “musalli” kökündən yaranmışdır və “yarışda ikinci olan” mənasını verir. Bu da bir mənada namaz qılanın Allahı izləmesi, Onun ardınca getməsi kimi yozula bilər. İslamda bütün ibadətlər əslində zikrin, yəni Allahı zikr etməyin bir formasıdır. Namazı fərqləndirən əsas xüsusiyyət isə günün müəyyən vaxtlarında yalnız Allahı xatırlamaq üçün ayrılmış xüsusi bir ibadət olmasıdır.

Dinin mahiyyəti, həyatın bütün sahələrində Allahı mərkəzə almaq və hər şeyi bu təməl üzərində qurmaqdan ibarətdir. Bu baxımdan, ibadətlərin ən böyüyü məhz zikr, yəni Allahı xatırlamaqdır.

Namaz və Əxlaqi Dəyişiklik

Qurani-Kərimdə namazın insanı “fahşə” (çirkin əməllər) və “münkər”dan (pisliklərdən) uzaqlaşdırdığı bildirilir. Davamında isə qeyd olunur: “Allahı zikr etmək ən böyükdür (ən önəmli olanıdır).” (Ənkəbut, 45) Bu da göstərir ki, namazın əsas məqsədi Allahı yad etməkdir.

Namazla əxlaq arasında daha dərindən əlaqəni açıqlayan digər bir ayədə belə buyurulur: “Həqiqətən, Allah ədaləti, yaxşılığı və yaxınlara köməyi əmr edir.” (Nəhl, 90) Bu ayə göstərir ki, ədalətin qarşısında “fəhşə”, ihsanın qarşısında isə “münkər” dayanır. Bu əlaqədən çıxış edərək demək olar:

• Namaz insanı “fahşə”dan uzaqlaşdırmaqla onu ədalətli olmağa yönəldir;

• Eyni zamanda insanda “ihsan” – yəni yaxşılıq etmək, Allaha sanki Onu görürmüş kimi ibadət etmək keyfiyyəti formalaşdırmalıdır.

İhsan və Ədalət Anlayışı

İhsan, Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) ifadəsi ilə “Allahı görürmüş kimi ibadət etmək, hərçənd sən Onu görməsən də, O səni görür” halıdır. Söz olaraq “yaxşılıq etmək” mənasını versə də, burada məqsəd insanın Allaha tam etimad və səmimiyyətlə yönəlməsi və bu imanın əmələ çevrilməsidir. Namaz bu şüuru daim diri saxlayan bir ibadətdir.

Ədalət isə insanın davranışlarını Allahın hüzurunda olduğunu dərk edərək tənzimləməsidir – yəni imanla əməl arasında vəhdət qurmaqdır.

Əməlin İkiqat Təbii Quruluşu

İbadət və əməllər yalnız konkret fəaliyyətləri yerinə yetirməkdən ibarət deyil, həm də müəyyən əməllərdən uzaq durmaq anlamına gəlir. Məsələn, namaz bir tərəfdən fiziki fəaliyyət – qılmaq, oxumaq, səcdə etmək – kimi görünürsə də, digər tərəfdən insanı pis əməllərdən çəkindirmə funksiyası daşıyır. Bu baxımdan namaz ikitərəfli bir ibadətdir.

Əxlaqi Nəticələrin Şərtliyi və İnkişafı

Namaz bizdən asılı olmayaraq Allahı xatırladan bir vəsilədir. Lakin onun insanın gündəlik həyatında doğurmalı olduğu əxlaqi nəticələr avtomatik şəkildə baş vermir. Başqa sözlə, insanın namazdan əxlaqi nəticələr əldə etməsi öz-özünə mümkün olmur; bunun üçün xüsusi diqqət və səy göstərilməlidir. Yəni ibadətlə davranış arasında əlaqə qura bilməsək, namazın əxlaqi meyvələrini dadmaq çətin olar.

Bu məqsədə çatmaq üçün iki əsas amil nəzərə alınmalıdır:

1. Camaatla Qılınan Namazın Rolu
   Namaz əslində camaatla yerinə yetiriləndə tam olur. Camaat şəklində qılınan namaz, fərdin əxlaqi xüsusiyyətlərinin möhkəmlənməsinə daha güclü təsir göstərir. Çünki kollektiv ibadət, davamlı əxlaqi tənbeh və nəzarət mühiti yaradır.

2. Aydın Şüurla Qurulan Bağ
   Camaatın zəif olduğu və ya insanın tək qıldığı hallarda isə namazla Allah arasındakı əlaqə daha şüurlu və dərin bir idrakla qurulmalıdır. Bu rabitənin insanın gündəlik davranışlarına da sirayət etməsi üçün namazın məzmununa xüsusi diqqət göstərilməlidir.

Namazın Daxili Tərkibi və Əxlaqi Qarşılığı

Namazın içərisində iki əsas məzmun vardır ki, bunlar əxlaqi inkişafa yön verən əsaslardır:

1. Allahı Təsbih və Peyğəmbərə Salavat
   Bu zikrlərin əxlaqi qarşılığı – eqonun, mənliyin tərk edilməsidir. Çünki əxlaqın əsas düşməni qürurdur. Hədisdə qeyd olunur ki, “Qəlbində zərrə qədər təkəbbür olan şəxs cənnətə girməz.” (Müslim) Namazda Allahı təsbih və salavat oxumaq, insanın özünü Haqqa təslim etməsi və hər şeyin sahibi olaraq yalnız Allahı tanıması anlamına gəlir. Bu şüur formalaşmadan digər əxlaqi keyfiyyətlər də davamlı olmur.

2. İstiğfar – Tövbə və Bağışlanma Diləmək
   Namaz, həm də insanın daimi olaraq özünü təmizləmə və Allahdan əfv diləmə yoludur. Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) belə bir ibadətdə daim istiğfar etməsi, bizə də bu yolda nümunədir.

Bu iki əsas – təsbih və istiğfar – əldə olunarsa, namaz bütün əxlaqi həyatımızı formalaşdıran bir ibadətə çevrilə bilər. Əks halda, əldə edilən nəticələr yalnız qismən və keçici olar.

Namaz – Merac və Davamlı Xatırlatma

Namaz, bəşərin varlıqla əlaqədə çatacağı ən ali məqam olan Allah şüurunun ifadəsidir. Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) Merac səfərində ümmətə bəxş olunan bu ibadət, elə bu səbəbdən “möminin meracıdır” adlandırılmışdır. İnsanın ən yüksək hədəfi Allahı tanımaqdır və namaz bu idrakin formasıdır.

Lakin bu səviyyədə bir namaz, yalnız dərin bir şüurla qılındıqda əxlaqi təsir gücünə malik olur. Həyatın bütün sahələrinə yayılması çətin olan bu hal, davamlı səy və iradə tələb edir. Xüsusilə Ramazan ayı və təhəccüd kimi vaxtlarda bu xüsusiyyətləri inkişaf etdirməyə daha çox diqqət yetirilməlidir.

Namaz, Allahın insana verdiyi bir lütfdür. O, insanı gün ərzində Allahı xatırlamağa yönəldən və bütün digər əxlaqi seçimlərə istiqamət verən bir təqva ocağıdır.

Kəlmeyi-Şəhadət: Məna və Təfəkkür | İslamın Şərtləri - 1

Bu gün bir çox insan özünü müsəlman olaraq tanıtsa da, dillərinə tez-tez gətirdikləri "Kəlmeyi-Şəhadət"in mənası barədə dərindən düşünmürlər. Halbuki bu müqəddəs ifadə, sanki İslamın qapısını açan bir açar kimidir. Açar olmadan bir evə daxil olmaq mümkün olmadığı kimi, bu kəlmə olmadan da İslamın daxilinə keçmək olmaz. Lakin bu kəlmə ilə o qapıdan içəri daxil olan şəxs, artıq Allahın göndərdiyi həyat sistemini – dini – tanımağa başlayır və həmin dinin insandan istədiyi məsuliyyətləri daşımağa razı olur.

Kəlmeyi-Şəhadətin zahiri mənası belədir:
"Əşhədu ən lə iləhə illəllah və əşhədu ənnə Muhammədən abduhu və rəsuluh" – yəni "Şəhadət edirəm ki, Allahdan başqa ilah yoxdur və şəhadət edirəm ki, Məhəmməd Onun qulu və elçisidir."

Ancaq bu cümləni sadəcə əzbərləmək kifayət etmir. Onun məzmunu üzərində ciddi şəkildə düşünmək lazımdır. Çünki bu söz, insanın həyatını dəyişdirən və yeni bir istiqamət verən dərin mənaya malikdir. Dinimiz düşünməyi – təfəkkürü – önə çıxarır və bu, bəzən nafilə ibadətlərdən belə üstün tutulur.

Bu mühüm kəlmənin iç dünyamıza və həyatımıza necə istiqamət verdiyini anlamaq üçün aşağıdakı suallar ətrafında təfəkkür etmək faydalı olar:

• Niyə “iman edirəm” yox, “şəhadət edirəm” deyilir?
  Çünki “əşhədu” ifadəsi sadəcə inancı bildirmək deyil, eyni zamanda onu görürmüş kimi hiss etməyi, bədən və ruhla bu həqiqətin şahidi olmağı tələb edir. Bu, sözlə deyilmiş sadə bir cümlə deyil, tam bir tanıqlıq və dərk deməkdir.

• Niyə əvvəl “lə iləhə” – yəni "ilah yoxdur" deyilir, sonra “illəllah” – yəni "ancaq Allah var"?
  Çünki din, insanın zehnini və həyatını saxta, batil tanrılardan, anlayışlardan, təsəvvürlərdən təmizləməyi, sonra isə haqqı – yalnız Allahı – tanımağı öyrədir. Əvvəl inkar, sonra qəbul prinsipi burada özünü göstərir.

• Niyə Allahın məhz “ilah” sifəti önə çəkilib?
  İnsan yaradıcı bir gücün mövcudluğunu qəbul etsə belə, o gücün həyatına yön verməsini bəzən qəbul etmir. Yəni Allahı təkcə Yaradan olaraq deyil, həm də yaşadan və hökm verən olaraq tanımaq əsasdır. Bu səbəblə, əvvəl saxta ilahları rədd etmək, sonra “yalnız Allah” demək lazımdır.

• Niyə Peyğəmbərimizin (sav) əvvəl “qulu” (abduhu), sonra “elçisi” (rəsuluh) olduğu vurğulanır?
  Bu, onu tanrılaşdırmaq təhlükəsinə qarşı bir tədbirdir. Allah, Peyğəmbərə bir sərhəd qoymuşdur. Biz də onu həmin sərhəd çərçivəsində tanımalı və hər şeydən əvvəl onun bir qul, bəndə olduğunu qəbul etməliyik. Əslində bu, bizə bir mesaj verir: İnsanın əldə edə biləcəyi ən yüksək məqam “Allahın qulu olmaqdır”.

• Niyə “rəsul” sifəti xüsusilə qeyd edilib?
  Çünki "rəsul" anlayışı, onun bizə bir xəbər gətirən elçi olmasından daha artıq, bizə rəhbərlik edən bir öndər olduğunu göstərir. Bu ifadə ilə biz, onun ardınca gedəcəyimizi, onu həyatımıza rəhbər və ölçü qəbul etdiyimizi təsdiqləmiş oluruq.

Səhabələr bu kəlməni deyərkən sadəcə dilləri ilə yox, həyatları ilə onu təsdiq etmiş, bütün yaşamlarını bu sözə uyğun şəkildə dəyişdirmişdilər. Əgər biz bu ifadəni dediyimiz halda həyatımız dəyişmirsə, demək ki, bu kəlmənin dərin mənasını lazımınca düşünməmişik. Şüurlu və idraklı bir şəkildə Kəlmeyi-Şəhadəti söyləmək, onun arxasındakı mənaları qavramaqla mümkündür.

Əsmaül Hüsna və Qulluq Şüuru

Allahın gözəl isimləri – yəni Əsmaül Hüsna – Qurani-Kərimdə və hədislərdə zikr olunan, ən çox 99 isimlə tanınan ilahi isimlərdir. Amma diqqət yetirsək görərik ki, bu ədəd nisbi xarakter daşıyır; çünki bəzi isimlər yalnız Quranda deyil, həm də hədislər vasitəsilə bizə çatır. Məşhur bir hədisdə bu isimləri “saymaq” (“İhsa”) insanı cənnətə aparan bir açar kimi qeyd edilir. Ancaq burada “saymaq” sadəcə əzbərləmək deyil, daha dərin bir anlayışı özündə ehtiva edir.

İhsa: Sadəcə Əzbərləmək Deyil

Əsmaül Hüsnanı dərk etməyin “İhsa” adlandırılan mərhələsi bir neçə təbəqədə dəyərləndirilir:

• Ən sadə səviyyədə bu, Allahın isimlərini öyrənmək, əzbərləmək deməkdir – məsələn, Ər-Rəhman, Ər-Rahim kimi.

• Daha dərin səviyyədə isə bu, həmin isimlərin mənalarını mənimsəyərək həyatına tətbiq etmək, yəni Allahın əxlaqı ilə əxlaqlanmaq deməkdir.

• Fəlsəfi və irfani baxımdan isə bu proses insanın kamilləşərək “İnsan-ı Kamil” olmasına, Allahın isimlərinin zahir və batin mənalarını həyatında yaşamasına qədər uzanır.

Əsmaül Hüsnanı Anlamağın Əsas Prinsipləri

İlahi isimlərlə bağlı düşüncə ən azı bir neçə əsas sütuna dayanır:

1. İlahi İsimlərin Sonsuzluğu

Allah hər hansı bir məxluq kimi sərhədlərlə məhdudlaşan varlıq deyil. Onun elmində, qüdrətində və iradəsində heç bir son yoxdur. Ona görə də, Allahın isimləri də sonsuzdur.

• Allah baxımından: Allahın Zatı əzəli və əbədi olduğu üçün, Onun sifətləri də sonsuzdur. Bu da deməkdir ki, Allahın qüdrəti, iradəsi, kəlamı, yaratması heç vaxt tükənmir.

• İnsan baxımından: Bir bəndənin Allahı tam şəkildə dərk edib, tam kamala çatması mümkün deyil. Bu səbəbdən insanın Allahı tanımaq və Ona yaxınlaşmaq yolçuluğu heç vaxt bitmir. Sufilərin “seyri filləh” dediyi də məhz budur. Bu yolçuluq axirətdə belə davam edir, Cənnətdə belə bu seyrin bitməyəcəyi rəvayətlərdə qeyd olunur.

2. İsimlərin Birləşik və Keçidli Mahiyyəti

Hər bir ilahi isim sadəcə bir sifəti deyil, eyni zamanda o sifətin mənbəyi olan Zatı göstərir. Ərəb dilində bu isimlər adətən sifət şəkilçilərindən yaranır və həm məna, həm daşıyıcı anlamı verir.
Məsələn, “Alim” dedikdə həm bilən sifəti, həm də o biliyin mənbəyi olan Allah nəzərdə tutulur. Maraqlıdır ki, Allahın zatı bütün digər isimlərin də mənbəyidir. Yəni bir isim Zatı göstərirsə, əslində digər bütün isimlərə də açılan qapıdır. Bu baxımdan bütün isimlər bir-biri ilə bağlıdır və bir isim üzərində təfəkkür bütün isimlərə keçid imkanı yaradır. İnsanın bu isimlərlə maraqlanması əslində bütün ilahi təcəllilərə qapı açır.

Bənzətməyə Baxış

Bəzən Allahı insana bənzər şəkildə düşünmək tənqid edilir (ki edilməlidir də). Lakin əslində, din insan təfəkkürünə xitab etdiyi üçün müəyyən oxşarlıqlar qaçılmazdır. Əgər kainat Allahın işi, əsəri sayılırsa, o zaman bu əsər Onun sifətlərinə işarə edir. Məsələn, bir stolu düzəldən usta haqqında necə fikir yürüdürüksə, yaradılış da Yaradan haqqında ipucu verir. Əlbəttə, bənzərlik ancaq sifətlərin zahirindədir; zatda və həqiqətdə eynilik yoxdur. İbn Ərəbi və digər böyük düşünürlər də bu məsələdə həm təşbih (bənzətmə), həm də tənzih (Allahı bənzətməkdən uzaq tutmaq) tarazlığının vacibliyini vurğulayıblar.

Qulluq: İlahi İsimlərlə Yüksələn Bir Yol

İlahi isimlər qul üçün Allaha yaxınlaşmanın vasitəsidir. Allahı tanımaq (Mərifətullah) Onun isim və sifətlərini tanımaqla mümkündür. Bu isimləri anlamaq, mənimsəmək və həyatda gerçəkləşdirmək qulluğun özüdür.
Qulluq daim inşa olunan bir binaya bənzəyir – burada heç bir detal boş buraxılmamalıdır. İnsanın əməli, qəlbi niyyəti və məqsədləri bu binanı təşkil edir. Nə qədər möhkəm inşa olunarsa, o qədər kamil olar.

İlahi İsimlərin İnsan Üzərindəki Təsiri

İnsan Allahın isimlərinin bir təcəllisi olaraq var olur. Bizim mövcudiyyətimiz nisbidir və Qüdrət, İradə, Elm kimi sifətlərin yansımasından ibarətdir. Məşhur “Nəfsini bilən Rəbbini bilər” hədisi də bu mənaya işarə edir – insan özünü dərk etdikcə Allahın isimlərinin necə təzahür etdiyini də anlaya bilir.

Qurandan Bir İki Misal:

• “Əlhəmdulilləhi Rabbil Aləmin” ayəsi göstərir ki, kainatda bütün gözəllik və təriflər Allahındır, çünki hər şey Onun isimlərinin təcəllisidir.

• “İyyəkə nə'budu və iyyəkə nəstəin” də bildirir ki, yalnız Ona ibadət edilir, yalnız Ondan kömək dilənir – çünki kainatda Onun qüdrətindən başqa mülk yoxdur.

Məsuliyyət

İnsana verilən iradə və şüur, onu məsuliyyət sahibi edir. İnsanın kamilləşməsi və ya özünü heyvana çevirməsi bu seçimin nəticəsidir. Hər şeyi yaradan Allahdır, biz isə seçimlərimizdən məsuluq. Ona görə də nəyi seçəcəyimizə görə, həyatımı hansı isimlərin təcəllisi ilə davam edəcəyini seçəcəyimizə görə bizim qulluqda səviyyəmiz ya artacaq, ya düşəcək. Yəni ya insanı kamil olmağa doğru addımlayacayıq, ya da ki, əsfəli safilinə doğru düşüb heyvanlardan belə aşağı olacağıq.

Kamal Qavramı və İnsanı Kamil

Kamillik anlayışı, ümumilikdə bir şeyin təbii gedişatda tam halına çatması, yəni öz imkan və potensialını tam şəkildə reallaşdırması mənasını verir. Azərbaycan dilində “kamal” olaraq işlənən bu termin, yetkinləşmə, yetişmə kimi mənalarla ifadə olunur. Ərəb dilində bu inkişaf prosesinə “istikmal” deyilir, “kamal” isə həmin prosesin sonunda və ya istənilən mərhələsində əldə olunan gerçək vəziyyəti bildirir.

Kamillik və Mükəmməllik Arasındakı Fərq

Əslində bizdə işlənən “mükəmməl” ifadəsi də bu anlayışla bağlıdır, lakin mənaca bir qədər fərqlidir. Ərəb qaynaqlarında bu, “fövqi tamam” və ya “fövqal kamal” kimi işlənir ki, bu da “tamlığın zirvəsi, həddindən artıq kamillik” mənasındadır. Burada xüsusi vurğulanmalı məqam budur ki, Allahın kamilliyi ilə insanın kamilliyi bir-birindən tam fərqlidir. Məsələn, Allahın kamilliyi başqasından gəlmir, başqasına verəndə əskilmir, əksinə, başqasını kamil edən də məhz Odur. İmam Qəzali kimi düşünürlər isə artıq həddin (yəni həddən artıq artığın) kamilliyə zərər verdiyini iddia ediblər, amma bu anlayış Allah üçün keçərli deyil.

Kamillik Anlayışının Tətbiq Sahələri və İki Əsas Ölçüsü

Kamillik daha çox bir varlığın daxilində gizli olan imkanın gerçəkləşməsi, gücün hərəkətə çevrilməsi kimi izah edilir. Fəlsəfə ənənəsində kamillik “qüvvə-fel” nəzəriyyəsinə söykənir və bu baxış təkcə İslam düşüncəsi ilə məhdudlaşmır, qədim Yunan fəlsəfəsindən gəlir. Burada iki əsas forma var:

1. Birinci Kamillik (Kəmalat-ı Ula): Məsələn, bir şeyin real aləmdə var olması özü bir kamillikdir. Varlıq bəzən bir başlanğıc nöqtəsi olaraq yaxşılıqla eyni mənada işlənir. Bəzi mənəvi varlıqlar isə yaradıldığında kamil qəbul olunur və inkişaf prosesinə ehtiyac duymazlar. Amma Allahdan başqa hər bir varlıq varlığını davam etdirmək və kamilliyini artırmaq üçün daim Allahdan gələn lütf və yaradılışa (filosofların deyimi ilə - feyzə) möhtacdır.

2. İkinci Kamillik (Kəmalat-ı Saniyə): İnsana aid olan bu mərhələ, başlanğıcda əksik olan qabiliyyətlərin tədricən inkişaf etdirilməsi ilə bağlıdır. Burada hisslər, ağıl, iradə, davranış və əxlaq formalaşır. Lakin burada vacib bir məqam var: hər bir qabiliyyətin fəaliyyətə keçməsi kamillik sayılmaz. Məsələn, pis davranışlar (rəzalət) kamilliyin tərsi hesab olunur. Bir davranışın kamil sayıla bilməsi üçün həm varlığı, həm də yaxşılığı artırmalıdır.

İxtiyar Anlayışı və İnsan-Heyvan Fərqi

İxtiyar sadəcə adi seçim deyil; insanın yaxşılığı seçməsi və bu seçimlə öz varlıq dəyərini yüksəltməsi deməkdir. Heyvanlarda da müəyyən dərəcədə iradə var, amma yaxşı-pis anlayışı onlarda mövcud deyil. Ona görə də ixtiyar yalnız insana məxsusdur. Heyvanların inkişaf forması bir-birinə bənzəyir və ardıcıl gedir, amma insanda vəziyyət fərqlidir – ən aşağı mərtəbə ilə ən yüksək mərtəbə arasında böyük fərq mövcuddur. Bu da insanın digərlərindən seçildiyini göstərir.

İnsan Növünün Kamillik Dərəcələri və Mahiyyət Müzakirəsi

İnsanlar arasında belə kəskin fərqlər düşünürləri vaxtilə bir sual qarşısında qoyub: "Görəsən bütün insanlar bir növdürmü?" Bəzi qədim filosoflar kamilliyə çatan insanı “ilahi insan” (təsəvvüfdə “insan-ı kamil”), yalnız heyvani ehtiyaclarını ödəyənləri isə “insan-ı heyvan” adlandırıblar. Əbu’l-Bərəkət əl-Bağdadi insanın tək növ olmadığını iddia edən ilk filosoflardan sayılır. Fəxrəddin Razi də sonrakı illərində bu fikrə yaxınlaşıb. Təsəvvüfçülər isə bu fərqi insanlarda ilahi sifətlərin müxtəlif şəkillərdə təcəllisi kimi açıqlayıblar.

Kamilliyin Nəzəri və Əməli Tərəfi

Yetkinləşmə sadəcə biliklə (nəzəri) məhdudlaşmır, eyni zamanda əməl və davranışlarla (əməli) da tamamlanır. Bilik ruhun inkişafı üçündür, amma insan təkcə ruhi varlıq deyil. Bu səbəbdən, davranışların idarə olunması və əməllərin yaxşılığa bağlı şəkildə həyata keçirilməsi vacibdir. Nəzəri və əməli kamillik bir-birini tamamlayır – edilən bir yaxşılıq növbəti yaxşılığı asanlaşdırır, amma pisliklər insanın kamillik potensialını zəiflədir.

Müasir Dönəmdə Kamillik Anlayışının Böhranı

Bu günün ən əsas problemlərindən biri odur ki, bilik dəyişdikcə kamillik anlayışı da dəyişir. Bir dövrdə kamil hesab olunan bilgi və bacarıq, başqa bir dövrdə köhnəlmiş, natamam, hətta yanlış sayılır. Məsələn, Aristotelin fizika nəzəriyyələri bu günün fizikasının qarşısında nə vəziyyətdədir? Burada bəzi əsas suallar ortaya çıxır:

• Platon və ya İbn Sinanın dövründə doğru sayılan elmi prinsiplər bu gün eyni şəkildə kamil hesab olunurmu?

• Müasir elmlə silahlanmış insan, orta əsr alimi ilə müqayisədə daha kamil sayılırmı?

• Elmdəki bu dəyişikliklər əxlaq və hüquq normalarımıza da təsir edirmi? Əvvəllər yaxşılıq sayılan bir şey indi pislik kimi dəyərləndirilə bilərmi?

• Müasir dövrdə bilik artımı və dəyişimi insanın kamilliyində həqiqi bir artım deməkdirmi, yoxsa bu sadəcə zahiri bir inkişafdır? Məsələn, bu günkü bir filosof Platondan, yaxud kvant nəzəriyyəsini bilən bir sufi İbn Ərəbidən böyükmü sayılmalıdır?

19-cu əsrin Qərb düşüncəsi (pozitivizm, təkamül nəzəriyyəsi) bu suallara birmənalı “bəli” cavabını verərək, insanlığın daim irəli getdiyini, bu günün dünəndən daha yaxşı və kamil olduğunu müdafiə edib. Amma gerçəkdə bu suallar hələ də açıq qalır və insanlığın əsl problemlərindən biri kimi aktualdır. Kamillik anlayışı klassik dövrdə fəlsəfə, kəlam və təsəvvüf ənənələrində dərinliklə işlənilib. Lakin müasir dövrdə bilik və dünyanın sürətlə dəyişməsi bu anlayışı yenidən düşünməyi zəruri edir.