Qurançılıq Anlayışının Gətirdiyi Təhlükələr

Müasir dövrdə İslam dünyasının üzləşdiyi siyasi məğlubiyyətlər, şəhərlərin işğalı və ictimai çöküşlər, müsəlmanların öz-özünə “biz harada səhv etdik?” sualını verməsinə səbəb olub. Bu sual ətrafında müxtəlif cavablar formalaşıb və onlardan biri də “Qurana dönüş” ideyası — yəni “Qurançılıq” adlandırılan yanaşmadır. Bu baxış tərzi, 1400 illik İslam düşüncə irsini tamamilə kənara qoyaraq, yalnız Quranı tək mənbə sayır və onu lüğət və fərdi təhlillərlə anlamağa, çağdaş problemlərə bu yolla cavab tapmağa çalışır.

Qurançılıq Yanaşmasının Təhlükəli Təsəvvürləri

Bu düşüncə formasının əsas təməl fərziyyəsi ondan ibarətdir ki, guya tarix boyunca müsəlmanlar Quranı ya dövrlərin şərtləri səbəbindən, ya da zamanla formalaşmış təfsir ənənəsinin yönləndirməsi ilə düzgün başa düşə bilməyiblər. Buna görə də, Qurana yönələn bu yeni yanaşma, əvvəlki fikri sərvətləri mötərizəyə alaraq, birbaşa oxuma və nəticə çıxarma iddiasındadır.

Amma bu yanaşmanın ciddi çatışmazlıqları var:

• Quran bir mətn olaraq mövcuddur və bu mətnin mənası, yalnız onun dilinin (ərəb dili) və nazil olduğu dövrün şərtləri nəzərə alınmaqla doğru başa düşülə bilər. Quranın möhtəşəmliyi, onun təkcə sonsuz mənalar təqdim etməsində deyil, düzgün və sistemli şəkildə anlaşılmasındadır. Min illərlə davam edən təfsir ənənəsi, məhz bu anlaşmanı formalaşdırmaq üçün yaranıb.

• Şərh irsindən yan keçmək, əslində, Quranı müasir ideoloji nəzəriyyələrin (məsələn, sekulyar yaxud solçu ideyaların) prizmasından oxumaq deməkdir. Bu isə Quranın öz mənasını deyil, oxuyanın əvvəlcədən daşıdığı fikirləri Quranın içərisinə yerləşdirməsinə gətirib çıxarır. Bu cür oxuma tərzi, insanı İslam düşüncəsinin zənginliyindən qopararaq başqa dünya baxışlarına tabe edir.

• Zəif və parçalanmış bir düşüncə ilə yanaşmaq, Quranı komplekssiz şəkildə anlamağa çalışan, lakin fikri əsaslardan, məntiqi bütövlükdən məhrum yanaşmalara yol açır. Ənənəvi İslam düşüncəsində insan, Allah və kainat arasındakı münasibətlər müəyyən üsullarla izah edilib. Amma Qurançılıq bu əsaslı üsulları görməzdən gəldiyi üçün, bəzi ayələrdən “demokratiya”, “bələdiyyəçilik” kimi uydurma və səthi nəticələr çıxarılır.

Quran və Peyğəmbərin Ayrılmaz Bağı

Quran heç birimizin deyil, birbaşa Allah Rəsulunun qəlbinə nazil olub. Peyğəmbərin Quranla olan rabitəsi sadəcə oxuma və təbliğdən ibarət deyildi; onun düşüncəsi, baxış bucağı, davranışları Quranın ruhuna tam şəkildə uyğunlaşmışdı. Bu baxımdan Quranı Peyğəmbərin həyatından, sünnəsindən, zamanından ayırmaq mümkün deyil.

Qurana doğru və sağlam münasibət, yalnız Peyğəmbərin yolu ilə getməklə və müsəlmanca yaşamaqla mümkündür. Amma bununla yanaşı, içində yaşadığımız dövrün reallıqlarını düzgün qiymətləndirmək də son dərəcə vacibdir. Əks halda, şəraitdən qopmuş təfsirlər insanı yanlış addımlara sürükləyə bilər. Məsələn, bəzi selefi qrupların kontekst nəzərə almadan cihad çağırışları etməsi, bu şərtin nə qədər həyati olduğunu göstərir.

Qurançılığın Ağır Bədəlləri

Bu təmayül İslam dünyasında bir çox mənfi nəticələr doğurub:

• Cəmiyyətin dərin strukturlarını anlamaqda acizlik, bir çox sahədə səhv qərarlara səbəb olub.

• İslam irsini özgələrdən öyrənmək vəziyyətinə gətirib çıxarıb. Öz irsimizə biganə qaldığımız üçün onu qərblilər və ya qeyri-müsəlmanlar vasitəsilə öyrənmək kimi acı bir reallıqla qarşılaşmışıq.

• Problemlərin “idxal” edilməsi — məsələn, ərəb dünyasından tərcümə edilən kitablarla onların problemləri bizə daşınıb, yaxud Qərbin siyasi və sosial məsələləri bizim üçün də “məsələ” halına gəlib. Bu da düşüncə dərinliyindən məhrum, kompleksli bir təqlidçiliyi doğurur.

• Dini dəyərlərlə işləyən bir sekulyarizm ortaya çıxır. Qurançılıq bəzən dinin içini boşaldaraq, onu sırf fərdi və zehni bir məşğuliyyətə çevirir. Daxili tərbiyə və mənəvi yetişmə prosesi arxa plana atıldıqda, şərh səyləri nəfsin təsiri altına düşə bilir.

Qurançılıq və Digər Dindarlıq Yanaşmaları

Qurançılıq, bir növ, dəyişən dünyaya uyğun yeni bir din forması yaratmaq cəhdi kimi ortaya çıxıb. Digər tərəfdən, nurçuluq, süleymançılıq və müxtəlif təriqətlər, məşrəblər isə daha çox mövcud dini anlayışı qoruyub saxlamağa yönəlmişdir. Bu yanaşmalar dəyişən şərtlər içində öz mövqelərini itirməməyə çalışırlar. Amma onlar da çox zaman düşüncə istehsal etmək yerinə, sadəcə sabit bilinən davranışları təkrarlamaqla kifayətlənirlər.

Qurançılıq isə qorunası bir mirasın olmadığını iddia edir və bu səbəblə əvvəlki düşüncələri problemli sayaraq yeni anlamlar yaratmağa çalışır. Lakin nəzəri bir çərçivəsi olmadığı üçün ya ənənədən gizli şəkildə bəhrələnir, ya da yaşadığı mühitin ideyalarını Quranın içində axtarır. Bu isə onu asanlıqla yönləndirilə bilən və kontrol edilə bilən bir axına çevirir.

Yenə də qeyd etməliyik ki, Qurançılıq adlanan hər bir cərəyan təhrif olunmuş deyil. İçində səmimi və ənənə ilə yoğrulmuş insanlar da ola bilər. Amma bu yanaşma “təkfirçiliyə” çevrildikdə və cəmiyyətin ümumi dini qəbulunu rədd etdikdə, nəticədə bir növ düşüncəsizliyə gətirib çıxarır.

Üçüncü Yol: Mirası və Zamanı Anlamaq

Əslində ortada iki uçurum var: biri Qurançılığın təkəbbürlü inkarı, digəri isə təfəkkürsüz qoruyuculuq. Doğru yol isə bu iki yanaşma arasında bir tarazlıq yaratmaqdan keçir. Həm dini mirasımıza sahib çıxmalı, həm də müasir dövrün reallıqlarını dərk edərək yeni sözlər deməyə cəhd etməliyik. Amma bu “yeni söz” arxasında möhkəm bilik, metodoloji hazırlıq və mənəvi dərinlik olmazsa, bu cəhdlər təhlükəli səviyyəyə çatar və çatır.

Məzhəblər Dini Bölürmü?

İslam dünyasında məzhəblər mövzusu əsrlərdir müzakirə olunan bir məsələdir. Bəziləri onların dini parçalayaraq insanları bölməsini iddia edir, bəziləri isə əksinə, məzhəblərin dində asanlıq və anlaşılma üçün vacib bir vasitə olduğunu deyirlər. Bu məsələni düzgün anlamaq üçün əvvəlcə məzhəblərin mahiyyətinə baxmaq lazımdır.

Bəzilərinin düşündüyü kimi (fiqhi) məzhəblər insanları bir-birinə qarşı qoymaq üçün deyil. Əksinə, onların ortaya çıxma səbəbi “Allah bizdən nə istəyir?” sualına cavab tapmaqdır. Quranda da qeyd edilən tənqid, məzhəblərin varlığına qarşı deyil, dini şəxsi arzulara uyğunlaşdıraraq insanları parçalamağa yönələnlərə qarşıdır.

Tarixdə xristian məzhəbləri arasında böyük müharibələr olub və bu dinin birliyinə ciddi zərbə vurub. İslamda isə belə bir vəziyyət yaranmayıb. Çünki İslam məzhəblərinin təməlində qarşıdurma yox, Quran və Sünnəyə əsaslanan fərqli izahlar dayanır. Bu səbəbdən min ildən artıqdır ki, İslam dünyasında məzhəb müxtəlifliyi qorunub və bundan sonra da qorunacaq.

Məzhəbləri bir ordunun bölmələri kimi təsəvvür etmək olar: quru qoşunları, hava qüvvələri və dəniz donanması bir məqsəd uğrunda işlədiyi kimi, məzhəblər də eyni hədəfə – Allahın razılığına xidmət edir. Onların üsullarında fərqlilik olsa da, əsas məqsədləri birdir.

Bəziləri deyir ki, “Mən yalnız Qurana baxaram, hökmümü özüm çıxararam, məzhəbə ehtiyacım yoxdur.” Amma bu yanaşma çox risklidir. Qurandakı ayələrin hamısını əzbər bilmək, minlərlə hədisi dərk etmək, ərəb dilinin incəliklərinə yiyələnmək lazımdır ki, düzgün hökm verilə bilsin. Bu isə sadə bir müsəlman üçün mümkün deyil. Necə ki, tibbi kitab oxuyan bir insan həkim ola bilmir, dini hökmləri də mütəxəssislər – yəni müctəhid imamlar müəyyənləşdirir.

Bəzən belə bir sual verilir: “Peyğəmbərin (s.ə.s) məzhəbi var idi mi?” Əslində o dövrdə məzhəb anlayışı yox idi. Amma Quran və Sünnəyə əsaslanan təfsir və hökmləri sonrakı əsrlərdə böyük imamlar – İmam Əbu Hənifə, İmam Şafii, İmam Malik və digərləri sistemləşdiriblər. Yəni məzhəblər başqa bir din gətirməyib, Peyğəmbərin (s.ə.s) sözlərini və davranışlarını şərh edib insanlara təqdim edib.

Bu imamların elmi səviyyəsi və mənəvi dərinliyi ilə sadə insanların müqayisə olunması mümkün deyil. Onlar yüz minlərlə hədisi əzbər bilən, Qurandakı hər ayənin incəliyinə hakim alimlər olub. Üstəlik, mənəvi həyatları da onların elmindən geri qalmayıb. Buna görə də bu insanların ictihadı ilə, gündəlik iş-güclə məşğul olub dini biliklərə dərindən yiyələnməmiş bir müsəlmanın şəxsi fikri eyni ola bilməz.

Məzhəbləri rədd edənlərin əksəriyyətinin gerçək niyyətinin səmimi olmadığı görünür. Çünki onların çoxu dini biliklərdən uzaq, namazı belə bəzən qılmayan insanlardır. Onların istəyi, dini öz istəklərinə uyğunlaşdırmaq, haramların ağırlığından qurtulmaqdır. Bu isə dini dəyişdirmək cəhdindən başqa bir şey deyil.

Məzhəblər arasındakı fərqlər əsas məsələlərdə deyil, daha çox təfərrüatlarda ortaya çıxır. “Lə iləhə illəllah, Muhəmmədun Rəsulullah” kimi əqidə məsələlərində bütün məzhəblər yekdildir, eynidir. Fərqliliklər isə insanların şəraitinə görə dini asanlaşdırmaq üçündür. Məsələn, şəhər həyatında Hanəfi məzhəbinin qaydaları daha rahat ola bilər, kənd mühitində isə Şafii məzhəbi praktik görünə bilər.

Məzhəblər arasında keçid mümkündür, amma bu məsələ ciddi bir alimdən alınan fətva ilə olmalıdır. Yəni zərurət halında başqa məzhəbin hökmündən faydalanmaq olar, amma bu “istədiyim zaman dəyişdirim” şəklində olmamalıdır. Müsəlmanın məqsədi dini asanlaşdırmaq üçün bəhanə axtarmaq deyil, daha çox savab və Allahın razılığına nail olmaq olmalıdır.

Modern Dönəmdə Ədalətin Dəyişməsi

Bugünkü dünyada ədalətin nə olduğunu anlamaq və onu tətbiq etmək, əvvəlki dövrlərlə müqayisədə xeyli mürəkkəbləşmişdir. Artıq ticarətdəki ədalətsizlik sadəcə fiziki aldatmalarla (məsələn, buğdanın isladılıb ağır satılması kimi) məhdudlaşmır; elektron manipulyasiyalar, valyuta bazarındakı süni dalğalanmalar və daha çox abstrakt mexanizmlər milyonlarla insanın həyatına birbaşa təsir edə bilir. Bu vəziyyətin fonunda isə müasir dövrün gətirdiyi dərin struktur dəyişiklikləri dayanır.

Sənaye İnqilabı və Cəmiyyətin Yenidən Formalaşması

Müasir dövrün başlanğıc nöqtəsi olan Sənaye İnqilabı, yüz illərlə sabit qalmış sosial strukturları alt-üst etdi. Əkinçilik, sənətkarlıq və hərbçilik kimi ənənəvi peşələr getdikcə sıradan çıxdı; onların yerini fabriklərdə çalışan işçilər və onları idarə edən sahibkar sinifi aldı. Bu yeni sosial quruluş, əvvəlki dövrlərdə mövcud olmayan problemlər doğurdu və nəticədə həm hüquqi, həm də əxlaqi sistemin yenidən qurulması zərurəti meydana çıxdı. Əslində, bu yeni vəziyyəti anlamaq ehtiyacından doğan bir çox ictimai elmlər də (xüsusilə sosiologiya) bu dövrdə meydana gəldi.

Kapitalizmin Yüksəlişi və Yeni Dəyərlərin Həyata Keçməsi

Sənaye İnqilabı ilə paralel olaraq kapitalist iqtisadi sistem ortaya çıxdı və liberal düşüncə tərzi yayılmağa başladı. Fransız İnqilabının təsiri ilə azadlıq və bərabərlik ideyaları daha geniş kütlələrə çatmağa başladı. Ancaq bu dəyərlərin reallaşması, əsasən şəhərləşmə və sənayeləşmə prosesi ilə bağlı idi; çünki əvvəlki dövrlərdə geniş əhali qruplarını belə ideallar ətrafında birləşdirmək texnoloji və kommunikativ cəhətdən mümkün deyildi.

Bu mərhələdə dünya iki əsas düşərgəyə – kapitalist və sosialist bloklara ayrıldı. Maraqlıdır ki, sosializm kapitalizmə qarşı bir reaksiyadan doğsa da, onun içindən çıxmış, onun bəzi anlayışlarını və quruluşlarını paylaşan bir ideoloji idi.

Ədalət Anlayışında Baş Verən Kök Dəyişikliklər

Bütün bu tarixi proseslər nəticəsində, ədalət anlayışını təşkil edən əsas elementlər də dərin dəyişikliklərə məruz qaldı:

• Əxlaq və siyasətin yolları ayrıldı: Əvvəllər siyasət nəzəriyyəsində rəhbərlərin əxlaqi dəyərlərə sahib olması vacib sayılırdı. Bu gün isə siyasət daha çox “reallıq” üzərində qurulur. Məsuliyyət, hikmət və iffət kimi anlayışlar, müasir siyasətin gündəmindən demək olar ki, silinmişdir.
• Hüquq sistemində əxlaqdan uzaqlaşma: Hüquq artıq insanın əxlaqi və mənəvi dəyərlərinə əsaslanmır, daha çox idarəetməni təmin edən mexanizmlər toplusu kimi işləyir. Hüquq, sanki bir binanın daxili qaydaları kimi, sadəcə səmərəli “birgə yaşama”nı təşkil edən qaydalar bütünü halına gəlib.
• Ədalətin yeni mənası: Əvvəllər ali əxlaqi dəyər sayılan ədalət, indi “ictimai nizamın qorunması və qaynaqların uyğun şəkildə bölüşdürülməsi” kimi texniki və dar bir məna qazanıb. Müasir dövlətlərdə “ədalətli insan” yox, “sistemin qaydalarına əməl edən” vətəndaş idealdır. Məsələn, məcburi təhsil sistemi vətəndaş yetişdirməyə yönəlikdir; fərdin rifahı və ya ehtiyacları isə çox da ön planda deyil.

Rifah və Ədalət Arasında Paradoks

Bu yeni quruluş, bəzən insanların gündəlik ehtiyaclarını qarşılayaraq rifah hissi yarada bilir. Xüsusilə kapitalizmin bəzi coğrafiyalarda tətbiqi nəticəsində həyat səviyyəsinin artması, “ömrün uzanması” və səhiyyə sahəsində irəliləyişlər müşahidə olunmuşdur. Amma bu rifahın arxasında ciddi bir əxlaqi və dəyər böhranı dayanır.

Əvvəllər “qəbahət” sayılan sərvət toplama, bu gün “uğur” olaraq qiymətləndirilir. Zənginlik artıq ədalət və əxlaqla eyniləşdirilir. Ənənəvi mənəvi anlayışlar isə sadəcə simvolik və funksional səviyyədə mövcudluğunu qoruyur.

Dəyər İyerarxiyasında Dəyişiklik və “İnsan” Təsəvvürünün Transformasiyası

Tarixən ədalət ali dəyər sayılırdı. Məsələn, Osmanlıda sarayların mərkəzində “Ədalət Qülləsi” vardı. Müasir dünyada isə bu yeri “Azadlıq Heykəli” almışdır. Artıq ədalət ən yuxarıda dayanan bir dəyər yox, azadlıq və fərdi hüquqlara tabe bir anlayış kimi görünür. Hətta azadlıq bərabərlik prinsipindən də üstün tutulur.

Ədaləti formalaşdıran anlayışlar da dəyişib. Məsələn, bir zamanlar yüksək əxlaqi fəzilət sayılan “qənaət” bu gün istehlak cəmiyyətində demək olar ki, mənfi məna daşıyır. İsrafın özü belə anlam dəyişikliyinə uğramışdır – artıq israf ehtiyacdan çox istehlak yox, gəlirdən az xərcləmək kimi başa düşülür.

Nəticədə “yaxşı insan” obrazı da dəyişib. Bu obraz indi “uğurlu insan”la eyniləşdirilir. Məsələn, cəmiyyətin ayrılmaz hissəsi olan, lakin “uğur” kateqoriyasına daxil edilməyən əlillər və digər qruplar üçün “xüsusi yerlər” ayrılır – amma bu, əslində onların ictimai həyatın əsas axarından uzaqlaşdırılması deməkdir.

Eyni tendensiya “dindar insan” anlayışına da təsir etmişdir. Bu anlayış artıq təkcə fərdi ibadətlərlə (namaz, oruc) məhdudlaşdırılır. Halbuki dindarlıq həm nəzəri, həm də əməli yönləri olan çoxşaxəli bir kimlikdir.

Müasir Dünyada Ədalət Böhranı və Yeganə Çıxış Yolu

Bugünkü dünyada ədalətin qarşısındakı ən böyük maneə, şübhəsiz ki, sərvət bölgüsündəki kəskin ədalətsizlikdir. Dünya əhalisinin böyük əksəriyyəti istehsal edir, lakin bu sərvətin yalnız kiçik bir qismi onlara çatır. Bu da yalnız gəlir deyil, təhsil, səhiyyə və digər həyat imkanlarına çıxışda da ciddi fərqlərə yol açır. Nəticədə “kasıblıq” sadəcə iqtisadi yoxsulluq deyil, özünəməxsus bir “kasıblıq mədəniyyəti” ilə birlikdə gəlir.

Bu mənzərə qarşısında bizə düşən vəzifə, İslamın və ümumilikdə klassik mədəniyyətlərin transformativ ruhunu yenidən kəşf etməkdir. Dindarlığı yalnız fərdi ibadətlərlə deyil, ictimai və iqtisadi münasibətləri də əhatə edən geniş bir çərçivədə anlamalıyıq. Bu da bizdən həm fərdi, həm də ümumbəşəri miqyasda daha şüurlu, daha tənqidi və daha əxlaqi bir həyat tərzi tələb edir.

Ədalət böhranı, sadəcə qanunların və ya strukturların problemi deyil – bu, bütövlükdə insanlıq şüurunun “irtifa itirməsi” ilə bağlıdır. Bu səbəblə, həqiqi bir dəyişiklik üçün həm tarixi biliklə, həm də çağdaş reallığı anlayan bir idrakla hərəkət etmək məcburiyyətindəyik.

Xoşbəxtliyə Aparan Yol və Məna Axtarışı

İnsan tarixinin ən köklü və eyni zamanda ən mürəkkəb məsələlərindən biri xoşbəxtlikdir. Taşköprüzadənin də vurğuladığı kimi, insan yaradıldığı gündən bəri xoşbəxtliyi axtarmaqda, bədbəxtlikdən isə uzaq durmağa çalışmaqdadır. Xoşbəxtlik anlayışı ətrafında formalaşan digər mühüm məfhumlar – yaxşılıq, gözəllik, uyğunluq və faydalılıq – onu dərk etməyə kömək edən açar konseptlərdir. Klassik dövr mütəfəkkirləri isə xoşbəxtliyi daha çox “yetkinlik” (kamal) anlayışı ilə əlaqələndiriblər.

Xoşbəxtliyin əsas anlayışları

• Yetkinlik (Kamal): Xoşbəxtlik, insanın varlığında bir kamilliyə çatma halıdır. Bu, hər hansı bir şeyin kamil olmasından çox, insanın öz daxilində keçirdiyi bir çevrilmə, inkişaf və dəyişimin nəticəsidir. Məsələn, bilgisizlikdən qurtulmaqla məlumatlı vəziyyətə keçmək, insanın potensial imkanlarının reallığa çevrilməsi – bunların hər biri yetkinliyin müxtəlif formalarıdır.

• Yaxşılıq (Xeyir): Xoşbəxtliyin qurulduğu təməl məfhum “xeyir” anlayışıdır. Xeyir isə iki formada təzahür edir:

• Özündə xeyir: Öz-özlüyündə arzu edilən və başqa bir məqsəd üçün vasitə olmayan dəyər. Bu cür xeyirə nail olmaq insana ən dərin xoşbəxtlik yaşadır, ondan məhrum qalmaq isə ən böyük bədbəxtlik sayılır.
• Başqasına görə xeyir: Daha böyük bir məqsədə çatmaq üçün arzu olunan vasitəvi yaxşılıqdır. Xeyirin məzmunu dəyişdikcə, xoşbəxtlik anlayışı da formaca dəyişir.

• Ləzzət və xoşbəxtlik münasibəti: Əslində, ləzzət, xoşbəxtlik və kamillik – bir halın fərqli tərəflərdən adlandırılmasıdır. İçində olduğumuz halın adı xoşbəxtlik, onu dərk etməyimiz ləzzət, bu dərkə layiq olan vəziyyətə çatmağımız isə kamillik adlanır.

Kamillik Yolu və Əbədi Xoşbəxtlik Axtarışı

İnsan daim bir formalaşma və inkişaf halındadır. Yəni, sahib olduğu potensial imkanları reallaşdırmaqla daha yetkin və dolğun bir varlığa çevrilmək istəyir. Məsələn, yeni dil öyrənmək, musiqi alətində ifa etmək və ya bir sənətkarlığı mənimsəmək insanın yeni bacarıqlar əldə etməsi və bu bacarıqlar sayəsində daxili məmnunluq hiss etməsidir. Bu proses “kamillik yolu” adlanır.

Fəlsəfi baxışa görə, “tam”, “mütləq” xoşbəxtlik anlayışı olmasaydı, parçalanmış xoşbəxtliklərdən də danışmaq olmazdı. İnsan daim yaxşıya və kamala can atır – bu istək, istər gerçək biliklə, istər zənn formasında olsun, nəticədə hüzur axtarışına yönəlmişdir.

Fəlsəfi Yanaşmalar

• Fərabinin “Səadətin Qazanılması” (Təhsil-i Səadət) əsəri: Fərabiyə görə, insanın əsl xoşbəxtliyi özlüyündə məqsəd olan bir həqiqətə çatmaqdır. O, bu yola cismani varlığı, riyazi anlayışları və nəhayət, metafizikanı – yəni Allahı – tanımaqla irəliləyir. Bu yol dəyişənlərin arxasında duran dəyişməzə – Allahın zatına – doğru olan bir axtarışdır. Mərifətullah (Allahı tanımaq) isə insanın bilik yolunda əldə edə biləcəyi ən yüksək mərhələdir.

• Seyyid Şərif Cürcaninin “Ən Uca Səadət” (Səadət-i Qusva) anlayışı: Cürcani bu anlayışla insanın çata biləcəyi ən ali xoşbəxtliyi izah edir. Bu, həm bir proses kimi ən uzaq hədəfdir, həm də “insan-ı kamil” – yəni ən yetkin insan – olmanın təcəssümüdür. Ən yüksək səadət Allahın zatını, sifətlərini və əməllərini tanımaqdır. Bu mərhələ insanın varlıqdakı mövqeyini, həyatın mənasını və yaxşı ilə pisi ayırd etmə qabiliyyətini anladığı məqamdır. Fəlsəfədə əxlaq haqqında düşünmək isə metafizikadan sonra gəlir, çünki insan əvvəlcə idrakının və kamilliyinin sərhədlərini anlamalıdır ki, nəyin yaxşı, nəyin pis olduğunu dəyərləndirə bilsin.

Nübuvvət və Əbədi Səadət

Peyğəmbərlik anlayışı, insanlığın varlığı anlama səylərinin zirvəsidir. Peyğəmbərin düşüncəsində formalaşan dərk, bəşəriyyətin çata biləcəyi ən ali mərhələni təmsil edir. Onlar insana aid olan ən doğru yaxşılıq və pislik ölçülərini təqdim edirlər. Hz. Muhəmməd (sav) bu zəncirin son halqası, İbn Ərəbiyə görə isə Allahı ən dərin şəkildə dərk edən “insan-ı kamil”dir. Sufilərə görə, yalnız bir “insan-ı kamil” var – o da Hz. Peyğəmbərdir. Digərləri onun sadəcə kölgəsidir.

Xoşbəxtlik və Anlam Axtarışı

Əslində, xoşbəxtlik axtarışı insanın “mən kiməm?” və “niyə varam?” suallarına cavab tapmaq istəyi ilə sıx bağlıdır. Elmlər bizə rahatlıq və müvəqqəti ləzzətlər versə də, əsas məqsədləri insanın özünü və varlığı anlama səylərinə xidmət etməkdir. Bu mənada sivilizasiya da bir xoşbəxtlik axtarışıdır. Fərdi ibadətlər, öyrənmə prosesi – hamısı bu axtarışın bir hissəsidir.

Bir əməyin dəyəri, əsasən onun yönəldiyi obyektin dəyəri ilə müəyyən olunur. Əgər bu obyekt insanın varlıq səviyyəsini yüksəldirsə – məsələn, bilik, bacarıq, dil, sənət kimi – bu, artıq mənəvi zənginlik və səadət gətirir. Varlıq artımı insanı daha çox “var” edir, yoxluq (məhrumiyyət) isə zərərli sayılır. Buna görə də, varlıq artımı xoşbəxtliyə gedən əsas yoldur.

Allahı tanımaq – mərifətullah – varlığın ən saf və dəyişməz forması olduğu üçün ən ali xoşbəxtlikdir. İnsan bu saf varlığa yaxınlaşdıqca, öz varlığını artırır və daha saf bir xoşbəxtliklə tanış olur. Aləmdəki hər bir şey – masiva – öz varlığı ilə Allaha işarə etdiyi üçün, onları tanımaq eyni zamanda Allahı tanımaq deməkdir.

Əbədi Xoşbəxtlik Mümkündürmü?

Ənənəvi mənbələr insanın əbədi xoşbəxtliyə çatmasının mümkünlüyünü təsdiq edir. Məqsəd sadəcə yolda olmaq deyil, mənzilə – yəni mərifətullaha və həqiqi xoşbəxtliyə çatmaqdır. Peyğəmbərlər və böyük metafizik düşünürlər bunun mümkünlüyünün canlı sübutudurlar.

Bu məqsədə çatmaq üçün iki əsas yol göstərilir:

• Nəzəri (elmi) yol: Fəlsəfə və kəlam kimi sahələrdə düşünmə və araşdırma yolu ilə dərin idraka çatma cəhdidir.

• Mistik/təsəvvüfi yol: İdrakı maddi və riyazi bağlılıqlardan azad edib, batini bir səviyyədə həqiqətə çatmaq səyləridir.

İnsan axtarışı – istər elm, istər mədəniyyət, istərsə də ibadət formasında olsun – əslində varlığın mənasını anlamağa və nəticədə Allahı tanımağa yönəlmiş bir səydir. Bu yolçuluqda əsas bələdçilər – yetkinlik, yaxşılıq və varlıq artımı – insana ən saf xoşbəxtliyi qazandıran dəyərlərdir.

İman və Əməl Arasındakı Münasibət

İslam düşüncə tarixində tez-tez müzakirə olunan məsələlərdən biri olan imanla əməl arasındakı münasibət, bilik anlayışı ilə sıx bağlı və çoxqatlı bir mövzudur. Bu əlaqə, klassik dövrlərdən müasir çağın ortaya çıxardığı yeni problemlərə qədər geniş bir spektrdə dəyərləndirilmiş və daim yenidən nəzərdən keçirilmişdir. Mövzu əslində insanın Allahı və dini əsasları qəbul etməsi ilə onun gündəlik davranışları arasındakı uyğunluğun mahiyyətini izah etməyə çalışır.

İmanın Mahiyyəti və Biliklə Əlaqəsi

İman, insan qəlbinin və ya düşüncəsinin Allahın varlığına və digər iman əsaslarına dair qəti təsdiqini ifadə edir. Bu təsdiq, sadəcə bir anlayışın zehində canlandırılmasından ibarət deyil; əksinə, insan şüurunun bir hökmün doğruluğuna tam inanmasıdır. Məsələn, “bu masa qırmızıdır” kimi sadə bir cümlə yalnız o halda həqiqi təsdiq sayılır ki, insan bu iddianın doğru olduğuna daxildən inanmış olsun; əks halda, bu sadəcə zehni bir təsəvvür olaraq qalacaq. Deməli, iman – bilginin təsəvvür mərhələsindən təsdiq mərhələsinə keçididir.

Eyni zamanda, iman müxtəlif bilgi səviyyələrini özündə cəmləşdirir:

• Təqlidi iman – insanın eşitdiyi və ya ətrafından öyrəndiyi informasiyaya əsaslanan iman.
• Təhqiqatla (təfəkkürlə) əldə olunan yəqin – dərin araşdırma və şübhəsiz qavrayışla formalaşan, sarsılmaz iman.
• Zənn və vəhmlə yoğrulmuş iman – içində tərəddüdlər və təsəvvürlər olan zəif iman formaları.

“İman” sözü, ərəb dilində “doğrulamaq” mənasına gələn “siddiq” kökündəndir və bu baxımdan, insan şüurunun bir gerçəyə razılığını, həqiqətə uyğunluğunu ifadə edir.

İman və Əməl: Klassik Müzakirələr və Müasir Yanaşmalar

Klassik dövrdə alimlər, əməl ilə imanın bir-biri ilə necə bağlı olduğunu geniş müzakirə etmişlər. Ümumi qəbul budur ki, əməl imanın bir hissəsi deyil, amma onunla bağlıdır. Yəni namaz, oruc, zəkat və digər dini ibadətlər, eləcə də gündəlik davranışlar – imanla ayrılmaz bir bağlılıq içində olsa da, birbaşa imanın tərkib hissəsi hesab edilmir.

Amma Mötəzilə kimi bəzi məzhəblər, böyük günah edən şəxsi, əgər tövbə etməzsə, iman dairəsindən çıxmış sayır və onun əbədi cəhənnəm əzabına düçar olacağını bildirirlər. Bu baxış, əmələ verilən önəmi daha sərt şəkildə vurğulayır.

Lakin bəzi müasir yanaşmalar göstərir ki, iman təsdiq prosesi olaraq davranışdan tamamilə müstəqil ola bilməz. Çünki həqiqi təsdiq – yəni iman – insanın Allah qarşısındakı qulluq şüuruyla inkişaf edir və dərinləşir. Hər bir möminin daxili təsdiqi oxşar görünsə də, bu təsdiqin dərinliyi və qətiyyəti Allah ilə olan münasibətinə uyğun olaraq səviyyələnir. Bu da imanın artıb-azalması anlayışını gündəmə gətirir: zahiri olaraq təsdiqin özü dəyişməsə də, onun gücü və sabitliyi zamanla fərqli səviyyələrə çata bilər.

Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) bu baxımdan iman və əməl arasında mükəmməl bir uyğunluq nümayiş etdirmiş, qulluq həyatında ən ideal nümunə olmuşdur. Bəzi yanaşmalara görə, insan harada davranış baxımından zəiflik göstərirsə, əslində orada imanının da müəyyən bir irəliləmə itkisi yaşanır. Harama yönələn bir baxış, əslində Allahın əmrini görməzdən gəlməkdir və bu da müəyyən mənada gizli şirk və ya nəzəri küfr sayılır.

Lakin Əhli-Sünnə baxışına əsasən, insan “şəhadət kəliməsi” ilə iman dairəsində qaldığı müddətdə mömin hesab olunur. Hətta ciddi günah işləsə belə, Allahın mərhəməti sayəsində hələ də iman çərçivəsindədir. Bu baxışda Allahın rəhməti ön plandadır.

İmanın Əmələ Təsiri və İlahi Lütf

İnsanın həyatında baş verən bütün əməllər, əslində onun imanının gündəlik davranışlara necə sirayət etdiyini göstərir. Hər bir müsəlman, Peyğəmbərimizin (s.ə.s.) həyatındakı mükəmməlliyi tam əks etdirmək imkanına sahib olmasa da, tək bir əməldə belə ixlas və ihsan səviyyəsinə çata bilsə, Allah ona bütün həyatını bu gözəlliklə dəyərləndirə bilər. Bu, ilahi mərhəmətin və lütfün təzahürüdür. Necə ki, Allahın bir ismi ilə əlaqəyə girən bəndə, digər isimlərə də yaxınlaşa bilir, eləcə də bir əməldə ixlas əldə edən şəxs üçün bu hal digər davranışlarına da sirayət edə bilər.

Hədislərdə keçən “quyudan bir itə su verən fahişə” nümunəsi və ya “Lə iləhə illəllah deyən cənnətə girəcək” hədisi, İslamın ədalətdən daha çox rəhmət əsasında qurulduğunu və möminin gələcəyi ilə bağlı ümid qapılarının daim açıq olduğunu göstərir.

Müasir Dövrdə İman-Əməl Məsələsi

Tarix boyunca iman-əməl münasibətini düzgün qurmaq və yəqin səviyyəsində təsdiqə çatmaq, daim çətin vəzifə olmuşdur. Ancaq müasir dövr, bu məsələyə yeni və daha mürəkkəb çətinliklər əlavə etmişdir. Keçmişdə kəlam, fəlsəfə, təsəvvüf, hüquq və əxlaq kimi sahələrdə izah edilən nəzəri iman, müasir elmin və texnologiyanın inkişafı ilə əvvəlki təsir gücünü bir qədər itirmişdir.

Bu da maraqlı bir paradoks doğurur: müasir insan üçün davranış baxımından müsəlman qalmaq, nəzəri cəhətdən müsəlman olmağa nisbətən daha asan olmuşdur. Halbuki keçmiş dövrlərdə əsas vurğu, davranışın çətinliyinə edilirdi. Bu gün isə sadə bir insan üçün belə, zehni olaraq iman əsaslarını mənimsəmək, onların doğruluğuna qəlbən razılıq vermək daha böyük səy tələb edir.

Bu vəziyyət, hətta təhqiqat səviyyəsində yəqinə çatmaq kimi yüksək bir məqsəd olmasa da, nəzəri biliyin imanla əlaqələndirilməsi istiqamətində ciddi bir çətinlik olaraq qalır.

Modern Dönemdə Özə Qayıdış

İslam dünyasında son dövrlər “özünə qayıdış” ideyası tez-tez dilə gətirilir və bu çağırış müasir dövrün ən güclü tendensiyalarından birinə çevrilmişdir. Bu düşüncə xətti əsasən Qurana, Sünnəyə, Səadət əsrinə, Rəşid xəlifələrə və ümumilikdə ilkin mənbələrə yönəlməyə çağırır. Maraqlıdır ki, Fazlurrahman, Həsən Hənəfi, Muhəmməd İqbal, Seyyid Qutub kimi düşüncə tərzi və yanaşmaları bir-birindən fərqlənən şəxslər belə bu “özə qayıdış” ideyasına, bəzən də bir növ sələfi yanaşmaya meyil göstərmişlər.

“Özünə Qayıdış” Çağırışının Əsas Səbəbləri

Bu geniş yayılmış “özünə qayıdış” meyili, əslində İslam dünyasının Qərb qarşısında əvvəlki mövqeyini itirməsi və “nə üçün uduzduq?” sualına cavab axtarması ilə sıx bağlıdır. Bu axtarış bir sıra tənqidi mövqelərin yaranmasına səbəb olmuşdur:

• Əxlaqi dağılma: Bəzi yanaşmalara görə, xüsusilə də fərdi və institusional (o cümlədən bürokratik) əxlaqın zəifləməsi bu vəziyyətə səbəb olmuşdur. Əxlaq dedikdə burada qaydalara riayət, məsuliyyət hissi və şəffaf idarəçilik nəzərdə tutulur. Bu fikri müdafiə edənlər model kimi yüksək əxlaqi dəyərlərə sahib nəsillərin, məsələn, Hz. Ömərin dövründəki ədalətli idarəçiliyin örnək alınmasını vacib sayırlar.

• Dindarlığın itirilməsi: Digər bir baxış bucağından isə problemin səbəbi dindarlığın azalması ilə izah edilir. İslami dəyərlərin gündəlik həyatdan çəkilməsi, ədalətsizlik, zalımlıq və laqeydlik kimi hallar bu düşüncə ilə əlaqələndirilir.

• Formal dini strukturların tənqidi: Bu çərçivədə mədrəsələr və təsəvvüf əsas hədəflərdən biri olmuşdur:

  • Mədrəsələr: XIII əsrdən sonra mədrəsələrin elmi inkişafı təmin edə bilmədiyi, yalnız mövcud biliyin ötürüldüyü və təfəkkürün inkişaf etmədiyi iddia olunmuşdur. Əqli elmlərin mədrəsələrdən çıxarılması bu zəifləmənin səbəblərindən biri kimi göstərilsə də, əslində bu elmlər mədrəsələrdə heç vaxt sistemli şəkildə yer almamışdır, Osmanlı dövründə isə xüsusi elmi mədrəsələr açılmışdır.

  • Təsəvvüf: Təsəvvüfün insanları dünyadan uzaqlaşdırdığı, mübarizədən çəkindirdiyi və elmi marağı söndürdüyü iddia edilir. Halbuki, bir çox tədqiqatçılar əksinə, təsəvvüfün “qəza ruhunu” dəstəklədiyini və işğallara qarşı müqavimət hərəkatlarını təşviq etdiyini vurğulayırlar. Təsəvvüf ilə mədrəsələr arasında birbaşa ziddiyyət isə sübut olunmamışdır.

• Qədər inancının tənqidi: Müasir dövrdə ən çox səsləndirilən tənqidlərdən biri də Əhli Sünnənin qədər anlayışının təslimiyyət və passivlik yaratdığı, mübarizəni əngəllədiyi fikridir. Halbuki bu yanaşmanın əsasları yoxdu. Min il boyunca İslam dünyasının nailiyyətləri ilə bu qədər anlayışının ziddiyyət təşkil etməmişdir.

Bu müxtəlif yanaşmalarda ortaq bir paradoks da mövcuddur: Bu tənqidçilər İslam tarixindəki “zirvə dövrləri” ilə qürur duyurlar, lakin çox zaman bu dövrlərin elə onların “geriləmə” adlandırdıqları dövrlərə təsadüf etdiyini və həmin zamanlarda İbn Ərəbi, Fəxrəddin Razi, İbn Xəldun kimi dahilərin yetişdiyini görməzlikdən gəlirlər.

“Özünə Qayıdış”ın Mahiyyəti və Nəticələri

Bu düşüncələrin ortaq nəticəsi belə formalaşır: İslam dünyasında elmə və elmi araşdırmaya laqeydlik artmış, bilik axını zəifləyərək texnoloji inkişafın qarşısı alınmış və nəticədə başqa bir sivilizasiya İslam dünyasına hökm etməyə başlamışdır. Bunu dəyişmək üçün isə ilk nəsillərə, yəni İslamın yenidən doğulmasına imkan yaradan erkən dövrlərə dönmək zərurəti vurğulanır.

Bu “qayıdış” çağırışı sahədən sahəyə fərqlənə bilir:

• Şəriət elmlərində – Sələfi-Salehin dövrü (ilk 200–300 il),

• Fəlsəfədə – Fərabi, İbn Sina və ya İbn Rüşd kimi alimlərin dövrü (10–12-ci əsrlər).

Bu qayıdışın iki əsas prinsipini ifadə edə bilərik:

1. İlkin mənbələr orijinal və dərin təfəkkürü təmsil edir.

2. Sonrakı dövrlərdə formalaşan, lakin skolastikaya çevrilən şərh mədəniyyəti bu dərinlikdən uzaqlaşmağa səbəb olmuşdur. Bu da "şərhçilik" mədəniyyətinin yeni bilik istehsalını dayandırdığı və mətn mərkəzli, qapalı düşüncə sisteminə səbəb olduğu tənqidi ilə səsləşir.

Tarixi Kontekst və Müasir Yanaşma Arasındakı Fərq

Əslində, “özünə qayıdış” ideyası tarixdə də mövcud olub. Məsələn, İbn Rüşdün Aristotelə qayıdış çağırışı və ya İbn Teymiyyənin Sələfə yönəlmə təşəbbüsü bu qəbildəndir. Bu çağırışlar ya sonrakı dövrləri təhrif kimi qiymətləndirir, ya da ilkin dərinliyin itirildiyini iddia edir. Lakin müasir dövrdə bu “özünə qayıdış” tendensiyası artıq ümumi və geniş yayılmış bir mövqe halına gəlib.

Akademik Yanaşma ilə “Özünə Qayıdış”ın Fərqi

Bəzən akademik yanaşma ilə bu ideoloji “qayıdış” arasında qarışıqlıq yaranır. Halbuki, Qərbdəki akademik sistem qədim mənbələrə qayıdışı tarixi inkişafı anlamaq və ənənəni qorumaq məqsədi ilə həyata keçirir. İslam dünyasındakı “özünə qayıdış” isə bəzən bu ənənəni inkar etmə meyili ilə ortaya çıxır. Uzun müddət 13-cü əsrdən sonrakı İslam düşüncə tarixi bir çox dairələrdə “boş” və ya “dəyişdirilmiş” dövr kimi təqdim edilmişdir.

Yeni Yönəlimlər

Bu hərəkatın mənfi nəticələrindən biri də müsəlmanların öz irsini anlama və şərh etmə bacarığını itirməsi olmuşdur. Ancaq universitet sisteminin yayılması və akademik azadlığın genişlənməsi bu çatışmazlıqları aradan qaldırmağa başlamışdır. Bu sistem, İslam dünyasında elmi fəaliyyətin canlanmasına və keçmişin təhlili ilə gələcəyə yönəlmiş yeni yanaşmaların ortaya çıxmasına zəmin yaradır.

Nəhayət, bu “özünə qayıdış” meyili İslamın təbliğində də fərqli yanaşmaların, məsələn, "Qurançılıq", "Hədisçilik" kimi istiqamətlərin meydana çıxmasına səbəb olmuşdur. Bu, həm bir tərəfdən dinamizm doğurur, həm də yeni problemlərin başlanğıcına çevrilə bilir.

Sirat-ı Müstəqim: Doğru Yolu Anlamaq və Yaşamaq

Sirat-ı Müstəqim anlayışı İslam inancının mərkəzində duran çox önəmli bir məfhumdur. Müsəlman olaraq hər gün namazda təkrar-təkrar Allahdan istədiyimiz bu “doğru yol”, sadəcə istiqamət deyil, həm də bir mənəvi keçid, bir növ körpüdür – insanı Allahın razılığına, əbədi hidayətə aparan bir yol. Qurani-Kərim və Sünnə kontekstində bu yolun mənəvi izahı isə Allah’a doğru bir qul olma səyləridir.

Qulluq və Əsl Nemət

Hər nə qədər “qulluq” dedikdə bəzən yalnız ibadət və əməllər nəzərdə tutulsada, bu anlayış düşündüyümüzdən daha dərin və yönlüdür. Allah'a qul olmaq sadəcə niyyətlə deyil, Onun bildirdiyi şəkildə, yəni peyğəmbərlər vasitəsilə açıqladığı həqiqətlərə əsaslanaraq mümkündür. Quranda “özlərinə nemət verilənlərin yolu” kimi ifadə edilən istiqamət, bizim gündəlik təcrübəmizdəki maddi nemətlərdən çox fərqli olaraq, əslində mənəvi bir nemətə – Allahı tanımağa, Onun iradəsini dərk etməyə işarə edir.

Bu bilik və tanıma qabiliyyəti insana verilib. Ağıl, iradə və vicdanla təchiz olunmuş insan bu yolda məsuliyyət daşıyır. Lakin bu qabiliyyətlər həmişə doğruya yönəlmir. İnsan, nəfsi və ehtiraslarının təsiri altına düşdükdə dini belə öz arzularına uyğun yozmağa, hətta ilahi həqiqətləri öz mənfəətlərinə alət etməyə başlaya bilir.

Fatihə Surəsi və Yolun Təhlükələri

Fatihə surəsində keçən “qəzəbə düçar olanların” və “azmışların” yolu kimi ifadələr bizə göstərir ki, doğru yolun kənarında sapma riski həmişə var. Bu ifadələr sadəcə keçmişdə yaşamış toplumlara aid edilmir; əksinə, hər dövrdə, hər insana aid olan ümumi mənəvi təhlükələri xatırladır. Yəni bu dua, həm doğru yolu istəmə, həm də yolda azmamaq üçün daim bir xəbərdarlıqdır. İnsanın özünü daim nəzarətdə saxlaması, yanılma ehtimalını qəbul etməsi və Allahdan hidayət diləməsi bu baxımdan önəmlidir.

Sirat-ı Müstəqimin Üç Təbəqəli Anlayışı

Sirat-ı Müstəqim tək bir xətt deyil; onu daha yaxşı anlamaq üçün üç əsas təbəqədə izah etmək mümkündür:

1. Əsas Zəmində (Birinci Dərəcə): Peyğəmbərimizin (sav) bizə təbliğ etdiyi hər şey – sözləri, davranışları və həyat tərzi. Yəni dinin ilkin və dəyişməz mənbəyi.

2. Ümmətin Tarixi Təfsiri (İkinci Dərəcə): İslam ümmətinin əsrlər boyunca Qurani-Kərimi və Sünnəni necə anladığı və həyata keçirdiyi. Fiqh, təfsir, kəlam, təsəvvüf və digər elmi məktəblər bu təbəqəyə daxildir. Bu müxtəlif yanaşmaların hamısı eyni hidayət mənbəyindən çıxaraq fərqli yollarla yaşanmış formalarıdır.

3. Dünya ilə Əlaqə və Quruluşlar (Üçüncü Dərəcə): Dinin əsas məqsədlərini (ağılın, canın, nəsilin qorunması və s.) həyata keçirmək üçün formalaşdırılmış elm sahələri, cəmiyyət quruluşları, təhsil, səhiyyə və idarəetmə sistemləri. Bunlar da öz növbəsində dini yaşantının bir hissəsinə çevrilmişdir.

Müasir Dövrdə Sirat-ı Müstəqim Problemi

Müasir dövr bu anlayışın ikinci və üçüncü qatlarında ciddi sarsıntılar yaradıb. Keçmişin institutları, təfsirləri və fikirləri bu günün sosial və intellektual çağırışlarına cavab verə bilmir. Müsəlman fərd öz iç dünyasında ciddi bir ikilik, tərəddüd və axtarış içindədir. Doğrunu necə tapmaq, nəyi əsas götürmək, hansı düşüncə çərçivəsində yaşamaq sualları insanın daxili aləmində dərin boşluqlar doğurur. Bu isə sadəcə ictimai bir böhran deyil, fərdi mənada dərin və nəzəri bir sancıdır.

Yolda Qalmaq üçün Təvazö və Ədəb

Sirat-ı Müstəqimdə sabit qalmaq sadəcə bir dua deyil, eyni zamanda bir həyat strategiyasıdır. Bu yolun tələbləri fərdi hazırlıq, ictimai məsuliyyət və mənəvi yetkinlik istəyir. Peyğəmbərimizin (sav) yolunu öz zaman və şəraitimizdə yenidən dərk etmək, onu həyatımızın bütün yönlərinə tətbiq etməyə çalışmaq böyük bir vəzifədir.

Bu baxımdan, hər gün Fatihə surəsində bu yolu diləməyimiz sadəcə bir ibadət deyil, həm də təvazökar və ədəbli bir mövqe göstərməyin təzahürüdür. Özümüzü yeganə doğru sahibi kimi görmədən, Allahın hidayətinə ehtiyac duyduğumuzu qəbul edərək yaşamaq, bizi bu yolda sabit saxlaya bilər. Çünki "Bizi doğru yoldan ayırma" duası, həm bir yalvarış, həm də bir ömür boyu davam edən mənəvi ayıq qalma istəyidir.

İslam'da İhsan: Doğruluq, Yaxşılıq və Gözəllik

İslam düşüncəsində mühüm yerə sahib olan "ihsan" anlayışı sadəcə yaxşılıq etməkdən ibarət deyil. Bu anlayış, gözəllik, doğruluq və yaxşılığın birləşdiyi bir varlıq forması, bir davranış modeli olaraq çıxış edir. Ərəb dilində "hüsün" kökündən gələn bu termin “gözəl olmaq”, “yaxşı olmaq” mənalarını daşıyır. İnsanın davranış və dünyagörüşündə “nə doğrudur?”, “nə gözəldir?”, “nə yaxşıdır?” kimi fundamental sualların cavabı bu anlayışda öz əksini tapır. Şəriət elmlərində isə ihsan – bu üç əsasın bir düşüncə və əməldə vəhdətini ifadə edir.

Etimoloji Əlaqələr və Daxili Mahiyyət

"Hasünə" felinin sabitlik və keçidsizlik mənası, ihsanın insanın iç dünyasında daim var olan bir hal olduğunu göstərir. Eyni səs kökünə malik "hasənə" (qorumaq, mane olmaq) sözü ilə olan bağlılıq isə diqqətəlayiqdir. Bu bağ, gözəllik və yaxşılığın insanı pislik və çirkinlikdən qoruyan bir funksiyasının olmasını izah edir. Beləliklə, ihsan sadəcə estetik və etik bir hal deyil, həm də insanı mənəvi pozğunluqlardan uzaqlaşdıran bir xüsusiyyətdir. Kəlam və üsul elmlərində müzakirə edilən “hüsün və qubuh” (yaxşılıq və pislik) mövzusu da bu baxışın nəzəri təməlini təşkil edir.

İhsanın Şərtləri: Doğru Bilgi və Doğru Davranış

Bir davranışın həm yaxşı, həm də gözəl olması üçün onun doğru olması əsas şərtdir. Doğruluq, həqiqətə uyğunluq deməkdir – yəni məlumatın və ya inancların reallıqla üst-üstə düşməsi. Əgər bir insanın biliyi və ya imanı düzgün deyilsə, həmin şəxsdən çıxacaq davranışların da gözəl və xeyirli olması gözlənilə bilməz. Bu səbəbdən, ihsanın başlanğıc nöqtəsi sağlam əqidə və düzgün mərifətdir. İkinci mərhələdə bu düzgün bilginin əməldə necə təzahür edəcəyinə dair bir fərqindəlik meydana gəlməlidir. Zəkayla qavranılanın davranışa çevrilməsi isə ihsanın praktik mərhələsini təşkil edir.

Nübuvvətin Rolu və Peyğəmbər Modeli

İhsan anlayışının əməldə necə gerçəkləşəcəyini bizə öyrədən Peyğəmbərdir (s.ə.s). Tövhid, ümumi bir iman təcrübəsi olsa da, bu tövhidin “ixlasla” necə yaşanacağı və davranışlarda necə ifadə olunacağı məsələsində nübuvvət həlledici rol oynayır. Rəsulullah (s.ə.s), düşüncədəki doğruluğun, qavrayışdakı yaxşılıq və gözəlliyin əməldə necə təcəssüm edəcəyini öz həyatında nümayiş etdirmişdir. İhsan səviyyəsində yaşamaq, sadəcə doğru düşünmək deyil, bu doğru düşüncənin yaxşılığa və gözəlliyə çevrilməsini təmin edən bir fərqindəlik və davranış tərzidir. Bu davranış tərzinin davamlılığı isə sünnət vasitəsilə təmin olunur. Sünnət həm fərdi idraka forma verir, həm də nəsildən-nəsilə ötürülə biləcək davranış modellərini təqdim edir.

Allah Təsəvvürü və Zikrin Rolu

Hz. Peyğəmbər (s.ə.s) ihsan halında olan bir insanın Allahı həm ucalıq, həm də yaxınlıq çərçivəsində tanımalı olduğunu bildirir. Bu ikili anlayış ihsanın əsasını təşkil edir. Qurani-Kərim isə bu vəziyyətə çatmaq üçün “zikr”i əsas vasitə olaraq önə çıxarır. Zikir – yəni Allahın daimi xatırlanması və Onunla birgə yaşamaq halı – insanın daxilən diri qalmasını təmin edir. Bu hal olmadan, insanın düşüncəsini və davranışını mənfi təsirlərdən təmizləməsi çətinləşir.

İhsanın ən yüksək mərhələsi isə insanın hər bir hərəkətində Allahın həqiqi fail olduğunu dərk etməsi ilə baş verir. Təsəvvüfdə "maiyyət-i ilahi" adlandırılan bu idrak halı insanın nəfsindən çıxaraq, bütün fəaliyyətlərini Allaha nisbət etməsi ilə nəticələnir. Hz. Əbu Bəkrə nisbət edilən “Nəyə baxdımsa, əvvəlcə Rəbbimi gördüm” sözləri bu düşüncə tərzini gözəl bir şəkildə əks etdirir. Bu, eyni zamanda məşhur hədisdəki “Allahı görürmüş kimi ibadət et; sən Onu görməsən də, O səni görür” ifadəsinin də ruhunu təşkil edir.

İhsan və Həyatın Tamlığı

İhsan, yalnız nəzəri bir prinsip deyil, gündəlik həyatla və davranışlarla iç-içə olan bir şüur halıdır. Namaz qılmaqdan tutmuş, yolda qalan insana yardım etməyə qədər hər bir əməldə Allahı görmək və Onun razılığını məqsəd seçmək – məhz bu, ihsanın gerçək mahiyyətidir. Peyğəmbərin (sav) “Qonşusu tox olduğu halda özü ac yatan bizdən deyil” kimi ifadələr də göstərir ki, ilahi razılıq sadəcə ibadətlə deyil, gündəlik insani münasibətlərdə təcəlli edir.

Ən önəmli məsələlərdən biri isə Haqqı insanlarda deyil, insanların özünü Haqqın bir təcəllisi kimi görməkdir. Əks halda, ihsan təcrübəsi zahirdə Allah üçün edilsə də, batində şirkə çevrilə bilər. Gerçək ihsan, əməldə və düşüncədə Allahın izini daşımaqdır. Məsələn, mühəndis öz sahəsində ihsanlı ola bilmək üçün mütəxəssis olmalıdır. Bu nöqteyi-nəzərdən baxdıqda, istənilən peşə – tibb, kimya, idarəetmə – əgər Allah rizası üçün icra olunursa, ibadət sayılır.

İslamda qulluq yalnız müəyyən ibadətlərlə məhdudlaşmır. Əksinə, hər bir fəaliyyətin əvvəlində, ortasında və sonunda Allahı görmək, Onun adını və iznini hiss etmək – əsl dindarlıq budur. İstər bir ölkəni idarə etmək olsun, istərsə bir küçəni süpürmək – əgər ihsanla edilirsə, Allah qatında dəyərli ola bilər. Bu, insanın öz ruhani formasını, mənəvi heykəlini inşa etməsidir.

İhsan Böhranı və Gələcəyə Baxış

“Əmanəti əhlinə verin” ayəsi (Nisa, 58), məsuliyyətli olmaq üçün sahədə ixtisaslaşmağı və işə ciddi yanaşmanı tələb edir. Rəsulullahı (s.ə.s) anlamaq və ona tabe olmaq isə zamanın və məkanın reallıqları daxilində yaxşılığı, doğruluğu və gözəlliyi yenidən qavramaq və inşa etmək deməkdir. İslam elmləri də bu məqsədlə formalaşdırılmışdır. Tarix boyunca müsəlman cəmiyyətlərinin yaşadığı intellektual böhranlar, elmi geriləmələr əslində bir ihsan böhranının təzahürüdür. Bu böhran, Peyğəmbərin layiqincə başa düşülməməsindən qaynaqlanır.

İhsan, zamanla dərinləşən və anlamı zənginləşən bir anlayışdır. Hər dövrün ehtiyacını tanımaq, bu ehtiyacları qarşılaya biləcək qabiliyyət və biliklərlə donanmaq və bu donanımı nəsillərə ötürmək həyati əhəmiyyət daşıyır. Əks halda, dindarlıq həyatın kənarında qalmış bir gettoya çevrilər. Bu tələdən qurtuluşun yolu dini ciddiyə almaq və həyatın bütün sahələrini ihsan düşüncəsi ilə qurmaqdır. Bu isə Haqqa yönəlmiş ümumi bir niyyəti, zamanın və məkanın ehtiyaclarını da nəzərə alan konkret və ardıcıl bir davranışa çevirməklə mümkündür.

Məşşailik: İslam Fəlsəfəsi Ənənəsi və Dönüşümləri

"Məşşailik" termini mənası etibarilə "yeriyənlər" deməkdir və fəlsəfə tarixində Aristotelin əsərləri ətrafında yaranan fəlsəfi ənənəni ifadə edir. Bu məktəb bəzən "Aristotelesçilik" kimi də adlandırılır və qədim Yunan dövründən indiyə qədər fəlsəfi düşüncənin əsas istiqamətlərindən biri olmuşdur. Platon və Aristoteles fəlsəfənin ayrılmaz mərkəzi simaları hesab edilir, onların əsərləri olmadan fəlsəfi məsələlərdən danışmaq çətindir.

Tarixi Köklər və İnkişafı

Məşşailik, eramızdan əvvəl III əsrdə Aristoteleslə başlanmışdır. Ancaq bu məktəbin öncülü sayılan "Platonçuluq" da mövcud idi. Yunan düşüncəsi eramızdan əvvəl VIII əsrdən etibarən fəlsəfi ənənəni formalaşdırmağa başlamışdı. İslam dünyası isə Məşşailik ənənəsini hicri III (miladi VIII) əsrin əvvəllərində əsərlərin ərəb dilinə tərcüməsi yolu ilə tanımışdır.

Helenistik dövrdə isə "Yeni Platonçuluq" adlı yeni bir fəlsəfi istiqamət meydana çıxmışdır. Bu məktəbin əsas xüsusiyyəti Aristotelesin fizikasını Platonun metafizikası ilə uzlaşdırması idi. Yeni Platonçular Platonu metafizikçi kimi qəbul edir, Aristotelesin məntiq və metodlarını isə həmin ideala çatmaq üçün istifadə edirdilər. İslam filosofları da əsasən saf Aristoteles və ya Platonun deyil, Yeni Platonçuların şərh və əlavələr etdiyi düşüncə mirasına sahib idilər.

Platonçuluq və Aristotelesçilik Arasındakı Əsas Fərqlər

• Həqiqət Anlayışı:
  Platonçuluq həqiqətin bizim dünyamızdan kənarda, ideyalar aləmində, ya da "külli ruh"da olduğunu düşünür. Həqiqətə çatmaq üçün insan ruhunun maddi dünyanın bağlarından azad olaraq, məhz ruhani yüksəlişə və soyutlaşmaya yönəlməsi lazımdır.
  Aristotelesçilik isə həqiqətin maddi dünyadakı əşyaların içində, yəni onlarda mövcud olduğunu bildirir. Həqiqətə çatmaq üçün isə bu əşyaları incələmək və onların dəyişməz, əbədi xüsusiyyətlərini başa düşmək gərəkir. Aristotelesdə ruhun bədəndən müstəqil olub-olmaması məsələsi mübahisəlidir; müasir tədqiqatlarda isə ruhun bədənlə əlaqəli olduğu daha çox qəbul edilir.

• Tanrı Anlayışı:
  Platonun tanrı anlayışı "Sani"dir, yəni yaradan və təşkil edən bir varlıqdır.
  Aristotelesin tanrı anlayışı isə "Muharrik-i Əvvəl"dir, yəni hər şeyi hərəkətə gətirən ilk səbəb.

• İnsan və Siyasət Təsəvvürü:
  Platon insanın ruhani bir varlıq olduğunu, maddi şeylərdən azad olaraq "ruhən yüksəlməli" olduğunu söyləyir. Ona görə də idarəçilər fəlsəfə ilə məşğul olan, həqiqəti bilən şəxslər olmalıdır.
  Aristoteles isə insanın təcrübə və elmlər yolu ilə həqiqəti əldə edə biləcəyini vurğulayır. O, elmlərin qurduğu və dəstəklədiyi siyasi və sosial nizamı əsas tutur. Platonun "insan-ı kamil" (yetkin insan) anlayışının yerinə Aristoteles elmlərin hakim olduğu bir aristokratiya dövlətini qoyur.

İslam Düşüncəsində Məşşailik

İslam dünyasında "Məşşailik" termini zamanla fəlsəfə üçün ümumi bir anlayış kimi genişləndi. Platonçuluq və ya Yeni Platonçuluq fəlsəfəsini təmsil edənlər ümumiyyətlə "Məşşai" adlandırıldı.

• Kindi Dönəmi: İslamın ilk filosofu hesab olunan Kindi, Aristotelesin məntiq və fizikasını, həmçinin Yeni Platonçuluğun metafizikasını mənimsəmişdir. O, həmçinin İslam kəlamçılarının metafizik inanclarını da qəbul etmiş, lakin onların əksinə olaraq səbəb-nəticə əlaqəsini inkar etməmişdir. Bu baxımdan Kindi fəlsəfəni kəlamdan ayıran mühüm bir mövqe tutmuşdur.

• Fərabi Dönəmi: Fərabi sudur (emanasiya) nəzəriyyəsini sistemləşdirən ilk İslam filosofudur. Bu nəzəriyyəyə görə, varlıqlar mərhələli şəkildə Allahdan yayılır (feyz). Fərabi bu nəzəriyyəni Batlamyus kosmologiyası və Aristotelesçi təsvirlərlə uzlaşdıraraq elmlər arasında uyğunluq yaratmışdır. O, yaradılışın başlanğıcı olmayan, əzəldən mövcud olan bir aləm fikrini müdafiə edir.

• İbn Sina Dönəmi: İbn Sina, Fərabinin başladığı sudurçu fəlsəfəni daha da inkişaf etdirərək zirvəyə çatdırmışdır. Onun əsərlərində (Şifa, İşarat) psixologiya, məntiq, metafizika və nəzəri fizika geniş şəkildə işlənmişdir. İbn Sina dini mətnləri kəlamçıların yanaşmasından fərqli olaraq, sudur nəzəriyyəsi və səbəb-nəticə əlaqəsi çərçivəsində izah etmişdir. Bu dövrdən sonra İslam fəlsəfəsində "sudurçu metafizik" anlayışı əsas mövqe tutmuşdur.

Məşşailiyin Əsas Prinsipi: Səbəbiyyət

Məşşailiyin ən vacib prinsipi səbəbiyyərin qəbuludur, yəni kainatdakı hadisələr arasında mütləq səbəb-nəticə əlaqəsinin varlığına inanılır.

• Filosoflara görə, hadisələrin bir-birini ardıcıl izləməsi duyğularla deyil, ağıl vasitəsilə anlaşılır. Bu səbəbiyyət Tanrı ilə kainat arasındakı iyerarxik münasibəti göstərir. Allah ən yüksək varlıqdır və ondan mərhələli şəkildə varlıqlar meydana çıxır. İnsan bu səbəbiyyət zəncirini keçərək birbaşa Allahla əlaqə qura bilməz.

• Kəlamçılar isə hər hadisənin arxasında bir səbəb olduğunu qəbul etsələr də, səbəbiyyətin mütləq zəruriliyini inkar edirlər. Məsələn, atəşin yanğına səbəb olması əslində hər ikisinin də ayrı-ayrılıqda Allah tərəfindən yaradıldığıdır. Onlar gördüyümüz ardıcıllığı sadəcə təkrarlanan bir adət kimi qəbul edir və səbəbiyyətin real olmadığını bildirirlər. Bu baxışda Allah "Mütləq Xaliqdir (yaradandır)" və iyerarxik varlıq konsepsiyasından uzaqdır. Bu fərqlilik filosof və kəlamçıların Tanrı, kainat və insan anlayışlarında əsas ayrılıqlar yaradır.

Kəlam və Fəlsəfə Arasındakı Fərqlər

• Əhatə və Sahələr:
  Fəlsəfə həm nəzəri (teorik fizika, riyaziyyat, metafizika), həm də əməli (əxlaq, dövlət idarəsi, siyasət) sahələrdən ibarətdir. Hər bir sahənin öz mütəxəssisləri və müstəqil elm kimi tədqiqatları var.
  Kəlam isə nəzəri fəlsəfənin qarşısında olan və metafizik mövzuları daha çox ilahiyyat, peyğəmbərlik, axirət kimi sahələri araşdıran elmdir. Kəlam özünü tək elm olaraq təqdim etsə də, fəlsəfədəki müxtəlif sahələrin müstəqil tədqiqatlarını əhatə etmir.

• Metod:
  Fəlsəfə əsasən sübut və empirik araşdırmaya əsaslanır, yəni burhan və faktlara dayanır. Kəlam isə daha çox ağılla və sağduyu (ağıl, təcrübə və məntiqli düşüncə əsasında düzgün, praqmatik yanaşma bacarığı; ümumi həyat təcrübəsinə və sağlam məntiqə əsaslanaraq düzgün qərar vermə qabiliyyəti) ilə ümumi anlayışlar qurmağa çalışır.

• Fokus:
  Fəlsəfə siyasət və dövlət idarəsi kimi praktik məsələlərlə məşğul olsa da, kəlam bu mövzuları Şəri elmlərdən biri olan fiqhə həvalə edir.

İslami və Əqli Elmlərin Ayrılması

İslamın gəlişi ilə Quran və Sünnə əsasında fiqh, təfsir, hədis, kəlam kimi şəri elmlər yaranmışdır. Tərcümə dövründə isə Yunan, Misir, Mesopotamiya kimi öncədən gələn mədəniyyətlərin elmi mirası İslam elmlərinə daxil edildi. Lakin fəlsəfənin uzun illər boyu inkişaf etmiş və köklü bir ənənə olması, onun alimlər cəmiyyətini yaratması və şəri elmlərdən fərqli, müstəqil "əqli elmlər" sahəsi kimi inkişaf etməsi qaçılmaz olmuşdur. Bu vəziyyət isə əvvəlcədən planlanmamış olsa da, fəlsəfi ədəbiyyatın gücü və dərinliyi səbəbindən belə ayrılığı zəruri etmişdir.

Saf Qulluq və Həqiqət Yolu: Təsəvvüf və Müşahidə

Sufi (təsəvvüf) yolu İslam düşüncə ənənəsində özünəməxsus bir yer tutur və digər elm sahələrindən fərqli olaraq, fərqli bir bilik – yəni mərifət əldə etmə iddiası ilə önə çıxır. Bu fərqlilik isə əsasən sufizmin müşahidə metoduna verdiyi xüsusi əhəmiyyətlə bağlıdır. Sufilər üçün sadəcə düşünərək və məntiq quraraq əldə edilən bilgi kifayət deyil; əsas məqsəd, bu bilgini yaşamaq və gerçək bir təcrübə halına gətirməkdir. Yəni məsələyə sadə bir misal kimi, bir şəhəri yalnız xəritədən tanımaqla ora gedib, canlı-canlı görüb dolaşmaq arasında necə fərq varsa, bu yolda da biliklə yaşanan mərifət arasında elə fərq var.

Zikr və Həqiqi Qulluq

Təsəvvüf, əslində bir növ saf dindarlıq axtarışıdır. Əlbəttə, digər İslam elmləri də dinin əsaslarına söykənir, amma sufilik bütün bu yanaşmalardan daha çox insanın qəlbinin daim Allahla dolu olmasına önəm verir. Zikir – yalnız dildə “Allah” deməkdən ibarət deyil; insanın içində, qəlbində Allahın həmişə diri olmasıdır. Hz. Əbu Bəkrə (r.a) nisbət edilən “Gördüyüm hər şeydən əvvəl Rəbbimi gördüm” sözü də bu vəziyyəti çox gözəl izah edir.

Əslində dinin bütün ibadətləri – namaz, oruc, zəkat, həcc və digər əmrlər – Allahı yada salmaq üçün bir vasitədir. Yəni hər biri bir zikirdir. Tam və saf bir qulluq isə insanın bunları icra edərkən özünü hər an Allahın hüzurunda hiss etməsiylə mümkündür. Rəsulullahın (sav) “ən uca dostla birlikdə olmaq” halı da məhz bu anlayışa işarədir – bütün ömrünü Allahla birgə yaşamaq.

Peyğəmbərə (sav) İttiba və Riyazət

Peyğəmbərimizin (sav) həyatı təkcə düşüncə deyil, əməl və davranışla dolu bir qulluq nümunəsidir. Uzun gecə namazları, daim oruc tutması, Quran oxuması – bunların hamısı onun həyatının ayrılmaz hissəsi idi. Sufilər üçün də Peyğəmbərə (sav) tabe olmaq sadəcə qadağalardan çəkinmək deyil, həmçinin davamlı Allahla birlik halını əldə etməkdir.

Amma bu hal öz-özünə yaranmır; bunun üçün riyazət adlandırılan çətin məşqlər lazımdır. İnsanlardan uzaq qalmaq, az yemək, az yatmaq və nəfsani arzuları məhdudlaşdırmaq – bütün bunlar qəlbin və zehinin tam Allahda cəmlənməsini təmin edir. Bu, sufilərin diliylə desək, “himmətin cəmi”dir. Çünki fərz ibadətləri kamil şəkildə yerinə yetirmək üçün nafilə ibadət və riyazətə ehtiyac var. Necə ki, bir rəssam mükəmməl əsər üçün daim məşq edir, eləcə də bir sufi kamil ibadət üçün özü ilə məşğul olmalıdır.

Mürşid və Süluk

Bu yolda təkbaşına getmək asan deyil. Mürşid, yəni ruhani rəhbər, yolçunun (müridin) həm niyyətini saflaşdırmasına, həm də mərhələləri doğru addımlarla keçməsinə kömək edir. Süluk dediyimiz bu mənəvi yolçuluq gizli və şəxsə özəl olur. Mürşid hər kəsə görə fərqli zikr və məşqlər təyin edə bilər. Bəzən kənardan baxanda bu ağır görünə bilər, amma məqsəd qəlbi təmizləməkdir.

Sufizmin Bilik Anlayışı

Sufi metodunun iddiası odur ki, digər düşüncə yollarından fərqli olaraq, daha dərin və fərqli bir idrak növü qazandırır. Məsələn:

• Varlıq Dərəcələrini Anlamaq: Suhrəvərdi kimi düşünürlər deyir ki, sufilik insana maddi ilə mənəvi aləm arasında keçid mərhələlərini – misal aləmini anlamağa imkan verir. Bu, məntiq yolu ilə mümkün deyil; sadəcə müşahidə ilə qəlbdə dərk olunur.

• Vəhdətül-vücud: Sufilər bu yolda hər şeyi Allahın bir təcəllisi kimi görməyi öyrənir. İbn Ərəbi kimi sufi düşünürlər “Varlıqda Allahdan başqası yoxdur” deyə bir anlayış ortaya qoyublar. Bu baxış, Quran ayələrinin də fərqli izah edilməsinə yol açır.

• Quran və Sünnətə Bağlılıq: Sufilər üçün Quran sadəcə oxunan bir mətn deyil, qəlbdə canlanan diri kəlamdır. Onlar həyatı Quran və hədislərin işığında yönləndirirlər.

Şəriətə Bağlılıq

Sufi yolu, bəzilərinin düşündüyü kimi şəriətdən ayrı bir yol deyil. Əksinə, bu yolun mərkəzində Peyğəmbərə (sav) tabe olmaq dayanır. Peyğəmbərin (sav) insan-ı kamil olması, bu metodun nəticələrinin də kamil olmasını təmin edir. Yəni sufizmi bir qulluq forması kimi yaşayanlar üçün əsas prinsip Peyğəmbərin (sav) izindən getməkdir.

İman və Saleh Əməl Münasibəti

İslam düşüncə ənənəsində və Qurani-Kərimdə daim imanla yanaşı zikr olunan mühüm anlayışlardan biri də “saleh əməl”dir. Bu anlayışa sadəcə “yaxşı işlər görmək” kimi səthi baxmaq kifayət etmir. Əslində, saleh əməl imanla birləşən, məqsədə uyğun və dəyər qazanan davranış nümunəsidir.

İman: Saleh Əməlin Təməli

Saleh əməli anlamaq üçün əvvəlcə onun imanla əlaqəsini dərk etmək vacibdir. İman, bəndənin Allahla bağını qurur. İmansız bir əmələ Allah qatında “saleh” demək mümkün deyil. “Saleh” sözü əslində “yararlı olmaq”, “uyğun olmaq” mənasını verir. Bu mənada, saleh əməl imanın qoruduğu məqsədə uyğun davranış deməkdir. İman, ilk baxışda əməli tamamlayan bir ünsür kimi görünməsə də, əslində əməl imandan qaynaqlanır. İman sabit bir bağdır, amma insanın qəlbində və əməllərində dərinləşərək möhkəmlənir. Bu prosesi klassik olaraq “imanda təhqiqat” adlandırırlar.

Saleh Əməlin Mənası və Sərhədləri

Saleh əməl – imanın insanın gündəlik həyatında davranışa çevrilməsi, praktik təsdiqidir. Məsələn, namaz qılmaq, oruc tutmaq, yalan danışmamaq, qeybətdən uzaq durmaq, riyakarlıq etməmək – bunlar saleh əməlin nümunələridir. Əməl, imanın tərifinə daxil deyil, lakin imanın həyatda görünən tərəfidir. Bəzən əməl olmadan iman da mümkündür (məsələn, iman edib dərhal dünyasını dəyişən bir insan kimi). Amma yaşadığımız müddətdə iman, əməl ilə görünür hala gəlir.

Saleh əməl anlayışı genişdir və yalnız ibadətlərlə məhdudlaşdırıla bilməz. Qurani-Kərim və Sünnət isə əsas meyarları göstərir, amma həyatdakı bütün işləri əvvəlcədən sadalamaq mümkün deyil. Məsələn, bu gün mövcud olan bir çox yeni peşələr də (mühəndislik, kompüter sahəsi və s.) saleh əmələ daxil ola bilər. Eləcə də, insanın qoyub getdiyi xeyirli bir övlad, yazdığı bir kitab, yaydığı faydalı bir fikir də saleh əməl hesab oluna bilər. Hətta insanın arzuları və düşüncələri də, əgər şəriətə uyğun məcrada işlənirsə, bu anlayışa daxildir.

Saleh Əməlin Dərəcələri və Niyyətin Rolu

Saleh əməl müxtəlif səviyyələrdə ola bilər. Eyni əməl, dərin imana bağlı şəkildə daha böyük məna qazana bilər. Məsələn, bir əməl ixlasla (səmimiyyətlə) və ya ihsanla (gözəl dəyər qazanaraq) yerinə yetirilə bilər. Quranda işlənən “bəqi olan saleh əməllər” (Məryəm, 76) ifadəsi də bu əməl növünün həm bu dünyada, həm də axirətdə qalıcı olacağını göstərir. İnsanın niyyəti isə əməli müəyyənləşdirir:

• Cüzi niyyət – konkret əmələ aid niyyət.

• Külli niyyət – insanın bütün həyatına yön verən əsas məqsəd və niyyət.

Əsas müəyyənedici məhz bu küllü niyyətdir. İnsanın bütün davranışlarının istiqaməti bu ümumi məqsədə – Allahla dostluq (vəlayət) qurmağa yönəlməlidir. Bu niyyət, insanın əməlini bütöv halda saleh əməl səviyyəsinə qaldırır.

Mərifət və Əhliyət Şərti

Bir əməlin həqiqətən saleh sayılması üçün təkcə niyyət yetərli deyil. İnsanın o əməllə bağlı lazımi biliyə (mərifət) və bacarığa (əhliyət) sahib olması da zəruridir. Bilgisiz, bacarıqsız edilən bir əməl səhv nəticələr doğurarsa, məsuliyyət yaradar və saleh olmaz. Bu bilik və bacarıq təkcə iş sahəsində yox, ailə və dostluq münasibətlərində də vacibdir. Məsələn, övlad tərbiyəsində, dərs öyrətməkdə, ümumiyyətlə insanla münasibətdə mərifət və əhliyət mühüm şərtdir.

Saleh Əməlin Tarixi Konteksti və Müasir Vəziyyət

Əvvəllər klassik dövrdə elmi biliklər (astronomiya, tibb, ilahiyyat və s.) saleh əmələ zəmin yaradırdı. Lakin zaman keçdikcə bu biliklər dəyişir, köhnəlir. Məsələn, orta əsr tibbi bu gün tibbi praktikada kifayət etmir. Buna görə də saleh əməlin də zamanla sərhədləri genişlənir və ya daralır. Bu gün İslam dünyasının yaşadığı əsas problemlərdən biri də odur ki, saleh əməl üçün lazım olan elmi və texniki baza bir çox sahədə köhnəlib, yenilənməyib.