Mədinə Bazarı: Ticarət və Ədalət | İslam İqtisadı Tarixi - 2

Məkkə Dövrü: İslamın Əsaslarının Qoyulduğu Mərhələ

İslamın ilk 13 ilini əhatə edən Məkkə dövrü, tövhid inancının möhkəmləndiyi bir mərhələdir. Bu çağırış təkcə Allahın varlığı və birliyi ilə kifayətlənmir, eyni zamanda peyğəmbərliyi qəbul etməyə, Hz. Muhəmməd (s) peyğəmbərə sədaqət göstərməyə və ona itaət etməyə dəvət edir. Bu mərhələdə axirət inancı da İslamın əsas mövzularından biri olmuşdur.

Məkkə, ticarət ruhuna malik bir şəhər idi. Lakin bu, Mədinədə ticarətin mövcud olmadığı anlamına gəlməz. Mədinə də mühüm ticarət yolları üzərində yerləşən və tacirləri olan bir şəhər idi. Bununla belə, Mədinə və Taif bölgələri kənd təsərrüfatı, üzümçülük, bağçılıq və heyvandarlıq üçün daha əlverişli təbii şəraitə sahib idilər.

Məkkə dövründə iqtisadi və mali məsələlərlə bağlı heç bir qayda və ya tətbiqin olmadığını söyləmək doğru olmazdı. Əksinə, bu dövr daha sonra Mədinədə daha sistemli və əhatəli şəkildə tətbiq ediləcək iqtisadi və mali prinsiplərin ilk təməllərinin qoyulduğu bir mərhələ idi. Məsələn, ədalət prinsipi yalnız ümumi bir dəyər kimi deyil, bazarda, ticarətdə və sosial münasibətlərdə konkret şəkildə öz əksini tapırdı. İnsanlar alış-verişdə dürüst olmağa, çəkidə və ölçüdə aldadıcı davranmamağa, yetim malına toxunmamağa və ehtiyac sahiblərinə – qohumlara, yoxsullara, köməyə möhtac olanlara – maddi dəstək göstərməyə təşviq olunurdu. Zəkat və sədəqə (infaq) kimi anlayışlar da bu dövrdə mənəvi və ictimai əsas olaraq formalaşmışdı. Lakin cihadın fərz qılınması və digər detallı hökmlərin əksəriyyəti Mədinə dövründə bəyan olunmuşdur. Bu səbəbdən, Məkkə və Mədinə dövrlərini sərt şəkildə ayırmaq doğru olmaz; çünki inancın əmələ çevrilməsi prosesi bu iki dövrün biri-birini tamamladığını göstərir.

Mədinə Dövrü: Yeni Bir Başlanğıc və İqtisadi Quruculuq
Miladi 622-ci ildə Hz. Peyğəmbərin Mədinəyə hicrəti ilə müsəlman cəmiyyəti siyasi və iqtisadi baxımdan müstəqil bir gücə çevrilmişdi. Burada Məkədən hicrət edən Mühacirlər, onları qarşılayan Əvs və Xəzrəc qəbilələrindən olan Ənsar və əhalinin təxminən yarısını təşkil edən yəhudi tayfaları (Bəni Qaynuqa, Bəni Nadir, Bəni Qureyzə) birlikdə yaşayırdı. Bu mühitdə İslam dəvəti daha geniş yayılmaq imkanı tapmışdı.

O dövrdə Mədinədə Safasif, Müzahim, Qaynuqa və Zübalə adlı dörd əsas ticarət bazarı mövcud idi. Bu bazarlar əsasən münafiqlər – məsələn, Abdullah ibn Übey ibn Səlul – və yəhudi icmalarının nəzarəti altında idi. Yəhudilər xüsusilə sələm və faizlə məşğul olmaları ilə tanınırdılar.

Hz. Peyğəmbərin (sav) Mədinə Bazarını Qurması
Hz. Peyğəmbər (sav), müsəlmanların öz bazarlarına sahib olması lazım olduğunu bildirərək bu istiqamətdə təşəbbüslərə başladı. İlk cəhd Bəni Nadir yəhudilərindən Ka'b ibn Əşrəf tərəfindən pozuldu. Buna cavab olaraq Hz. Peyğəmbər (sav) Bəni Saidə qəbiristanlığı yaxınlığında Mədinə Bazarını təsis etdi.

Mədinə Bazarının Xüsusiyyətləri və İdarəetmə Qaydaları
Yeni qurulan bu bazar, açıq və düz bir sahədə yerləşirdi və Məscid-i Nəbəviyə yaxın idi. Buranın əsas prinsipləri bunlar idi:

• Sabit yer ayrılmırdı: Kim tez gəlirdisə, öz yerini tutur, malını sərgiləyirdi. Bu, inhisarçılığın və bazarda sosial ayrı-seçkiliyin qarşısını alırdı.

• Heç bir işğaliyyə və ya vergi alınmırdı: Bu, qiymətlərin aşağı düşməsinə və bazara çıxışın asanlaşmasına səbəb olurdu.

• Yüksək tikililərə və keçidi çətinləşdirən inşalara icazə verilmirdi: Ticarətin rahat axını təmin edilirdi.

Burada İslamın əsas iqtisadi prinsipləri şəxsən Hz. Peyğəmbər (sav) tərəfindən tətbiq olunur və örnəkləndirilirdi. “Aldadan bizdən deyil” prinsipi təkcə ticarətə deyil, bütün həyat münasibətlərinə istiqamət verən fundamental bir düstur olaraq vurğulanırdı.

Hisbə Qaydaları və Ədalətli Ticarət
Mədinə bazarında tətbiq olunan və sonrakı əsrlərdə inkişaf etdirilən iqtisadi nəzarət sisteminə “hisbə” deyilirdi. Hisbə, ən ümumi anlamda “yaxşılığa çağırmaq, pislikdən çəkindirmək” prinsipi üzərində qurulmuşdur və iqtisadi münasibətlərə bu mənəvi çərçivədən yanaşırdı. Hz. Peyğəmbərin (sav) bazarı şəxsən yoxlaması onun ilk “muhtəsib” – bazar nəzarətçisi – funksiyasını daşıdığını göstərir.

Hisbə çərçivəsində qadağan olunan başlıca ticari davranışlar bunlar idi:

• Aldadıcı və hiyləgər satış üsulları;

• Faiz və sələmçilik – haqsız qazanc kimi tamamilə yasaqlanmışdı;

• Stokçuluq (ixtikar) – süni qıtlıq yaratmaq qadağan idi;

• Haram olan malların bazara çıxarılması;

• “Tələqqi rukban” – şəhərdən kənardan gələn tacirlərin məlumatsızlığından istifadə etməklə onların mallarını ucuz alıb baha satmaq praktikası.

Bütün bu qadağalar bazarda ədaləti təmin etməyə, insanları aldatmadan qorumağa və sosial etimadı bərqərar etməyə yönəlmişdi.

Beytülmal: İslamın İlk Dövlət Xəzinəsi
Mədinə dövründə Hz. Peyğəmbərin rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən və bugünkü xəzinə funksiyasını yerinə yetirən Beytülmal qurulmuşdu. Bu qurum zəkat, sədəqə, qənimətin beşdə biri və cizyə kimi vəsaitləri toplayır və onları Quranda göstərilən təbəqələrə – ehtiyac sahiblərinə, cihada və digər ictimai ehtiyaclara – sərf edirdi. Beytülmal sadəcə fiziki bir yer deyildi, daha çox Hz. Peyğəmbərin maddi məsələlərdəki ciddi yanaşmasının əksidir. Toplanan mallar müsəlmanların əmanəti, xüsusilə də kasıbların haqqı kimi qəbul olunurdu. İlk Beytülmal nümunəsi Mədinədəki məsciddə ayrılmış bir otaqda yerləşirdi.

Sonrakı xəlifələr dövründə bu sistem daha da inkişaf etmiş, ticarət genişlənmiş və yeni iqtisadi modellər meydana çıxmışdır – bu isə ayrıca bir mövzu olaraq müzakirə edilməlidir.

İslam İqtisadının Erkən Dönəmi: Cahiliyyə Cəmiyyəti | İslam İqtisadı Tarixi - 1

Hicaz bölgəsinin iqtisadi quruluşu və əsas aktorları

Hicaz, Asiya, Avropa və Afrikanın kəsişdiyi strateji nöqtədə – Ərəbistan yarımadasının qərbində yerləşir. Şimalda Şam və İraq, cənubda isə Yəmən, Ədən və Ummanla qovuşan bu bölgə, Hind okeanına uzanan qədim ticarət yollarının üzərində yerləşməsi baxımından çox mühüm mövqedə olmuşdur. Bu ərazi həm Sasani (Fars) İmperiyası, həm də Roma İmperiyası kimi dövrün iki böyük siyasi-iqtisadi gücü arasında yerləşirdi. Şam, Həbəşistan və Yəmən kimi ətraf bölgələr də bu güclərin təsir dairəsinə daxil idi və Hicazla sıx ticarət əlaqələri mövcud idi.

Məkkənin ticarət mərkəzi kimi yüksəlişi

Məkkə təbii şərait baxımından məhsuldar deyil, torpaqları əkin-becərməyə yaramayan bir ərazidir. Bu səbəblə Qureyş qəbiləsi əsasən ticarət fəaliyyəti ilə məşğul olmuş və şəhərin iqtisadi dayağı məhz bu sahə olmuşdur. “Hər ərəbin içində bir tacir yatır” ifadəsi, bu həqiqəti əks etdirir.

Ticarət yolları və İlaf müqavilələri: Qureyş qəbiləsi yayda Şama, qışda isə Yəmənə karvanlar göndərərək geniş miqyaslı ticarətlə məşğul olmuşdur. Həzrəti Peyğəmbərin (sav) ulu babası Haşim bu yolları canlandıraraq Məkkəni vacib bir ticarət mərkəzinə çevirmişdir. Qureyşin ətraf qəbilələrlə və yerli siyasi güclərlə bağladığı “ilaf” adlanan razılaşmalar, ticarət üçün təhlükəsizliyi təmin etmişdir. Qureyşin Kəbənin xidmətçiləri kimi hörmət sahibi olması və Fars-Roma qarşıdurmasında bitərəf qalması isə onların ticarətdə üstünlük qazanmasına səbəb olmuşdur.

Kəbənin müqəddəsliyi və Haram aylar: Kəbə, Həzrət İbrahim (ə.s) və İsmayıl (ə.s) dövründən bəri müqəddəs bir ibadət məkanı kimi qəbul olunurdu. Zamanla bütpərəstliyin təsiri artsa da, Kəbənin müqəddəsliyi qorunurdu. Zilqədə, Zilhiccə, Məhərrəm və Rəcəb ayları “Haram aylar” sayılırdı – bu aylarda döyüş və qan tökülməsi qadağan idi. Bu dövrdə hacılar rahat şəkildə Məkkəyə gəlir, bu isə ticarət və iqtisadi fəaliyyətin canlanmasına səbəb olurdu.

Hılful-Fudul (Ədalət və Vicdan İttifaqı): Həzrəti Peyğəmbərin (sav) gənc yaşlarında qatıldığı bu birlik, Məkkəyə gələn yerli və xarici tacirlərin haqsızlığa məruz qaldığı hallarda onların hüquqlarının qorunmasını hədəfləyirdi. Bu ittifaq, Məkkədə ədalətli ticarət mühitinin formalaşmasına töhfə verirdi.

Ticarət infrastrukturu və şəhər idarəsi: Haram aylarda Ukaz, Məcnə və Zülməcaz kimi panayırlar canlanırdı. Bu panayırlar böyük ticarət mərkəzləri kimi fəaliyyət göstərirdi. Məkkədə yerləşən Darün-Nədvə adlı məclis Qureyşin ağsaqqallarının toplandığı, əhəmiyyətli qərarların verildiyi siyasi mərkəz idi. Bu baxımdan Məkkə aristokratik xüsusiyyətlərə malik bir şəhər dövləti formasını almışdı.

Digər bölgələr və iqtisadi fəaliyyət növləri

Mədinə (Yəsrib): Hicrətdən əvvəlki adı Yəsrib olan bu şəhər, təxminən 10-20 min nəfərlik əhaliyə sahib idi. Məkkə ilə müqayisədə daha münbit torpaqları olan bu bölgədə xurma, buğda, arpa və çuğundur kimi məhsullar becərilirdi. Əlavə olaraq, maldarlıq da geniş yayılmışdı. Şəhərin ilkin sakinlərini Yəməndən gəlmiş ərəb qəbilələri və xeyli sayda yəhudi icması təşkil edirdi.

Taif: Dəniz səviyyəsindən yüksək yerləşdiyi üçün üzüm, şaftalı, əncir və sitrus meyvələri kimi məhsulların yetişdirilməsi üçün əlverişli idi. Bundan əlavə, at və dəvə yetişdiriciliyi də bölgədə mühüm təsərrüfat sahəsi sayılırdı.

Peşələr və sənətlər: O dövrün şəhərlərində müxtəlif sənət sahələri mövcud idi: dərzilik, toxuculuq, dəricilik, dəmirçilik, quyu və divar ustalığı, zərgərlik və s.

Pul və mübadilə: Əsasən əmtəə mübadiləsinə əsaslanan iqtisadi münasibətlər hökm sürsə də, müəyyən qədər pul dövriyyəsi də vardı. Bölgədə Bizansa məxsus qızıl dinarlar və Sasani İmperiyasının gümüş dirhəmləri işlədilirdi. İslam dövrünə qədər yerli İslam pulları mövcud deyildi.

Ticarət ortaqlıqları və ədalətsiz praktikalar

Mudaraba: Əmək və sərmayənin birləşdirildiyi bu ticarət modeli, cahiliyyə dövrü ərəbləri arasında məlum idi. Risklərin bölüşdürülməsi məqsədi ilə bu sistem tətbiq olunurdu. Ticarətdə uğursuzluğa düçar olan bir tacirin səhraya çəkilib ölümünü gözləməsi, dövrün şərəf anlayışının bir nümunəsi idi.

Ədalətsiz ticarət formaları: O dövrdə faiz (riba) və borcla insanları kölə halına salan istismar formaları geniş yayılmışdı. İslamın sonradan qadağan etdiyi bəzi ədalətsiz ticarət növlərinə aşağıdakılar daxildir:

• Münabəzə: Satıcıya daş atmaqla malı almaq öhdəliyinin yaranması.

• Mülaməsə: Sadəcə mala toxunmaqla alış-verişin tamam sayılması.

• Nəcəş: Ticarətdə üçüncü şəxsin müştəri kimi davranaraq süni şəkildə qiyməti qaldırması.

1915-ci il Ərəb Üsyanı | Müasir Orta Şərq Tarixi - 3

Orta Şərqin müasir tarixində dönüş nöqtəsi sayılan 1915-ci il Ərəb üsyanı, əslində XIX əsrin əvvəllərindən bəri bölgədə yığılıb qalan bir gərginliyin açıq partlayışıdır. Bu hadisənin köklərində yatan amillər və onun inkişaf xətti, bugünkü Orta Şərq xəritəsinin formalaşmasında həlledici rol oynamışdır.

Ərəb Millətçiliyinin Tarixi və İdeoloji Fondu

Ərəb millətçiliyinin ortaya çıxması tək bir səbəbə bağlana bilməz. Əsas faktorlar sırasında ilk olaraq 1789 Fransız inqilabından sonra yayılmağa başlayan millətçilik ideyaları və Şərq toplumlarının mədəni özünüqavrama meyli gəlir. 1799-cu ildən etibarən Fransızların Misiri işğal etməsi və Avropa ilə artan təmaslar, ərəb coğrafiyasında yeni bir düşüncə axını yaratdı. Kavalalı Mehmed Əli Paşanın idarəsi dövründə Suriya və Livanda meydana çıxan intellektual dairələr, missioner fəaliyyətləri ilə birlikdə ərəb kimliyini düşüncə müstəvisinə daşıdılar.

Bütün bunların fonunda Osmanlı mərkəzləşməsi ilə bağlı həyata keçirilən islahatların yerli əhali və ziyalı təbəqələrdə doğurduğu narazılıq da unudulmamalıdır. Məhz bu beş əsas təsir xətti – Qərb təsiri, missionerlik, mədəni oyanış, Osmanlı islahatları və intellektual narahatlıq – birlikdə ərəb üsyanına gedən yolu açdı.

Gizli Cəmiyyətlər və II Əbdülhəmid Dönəmi

XIX əsrin sonları – XX əsrin əvvəllərində Osmanlı daxilində müxtəlif etnoslar – türklər, kürdlər, albanlar və ərəblər – arasında gizli təşkilatlanmalar meydana çıxmağa başladı. Bu təşkilatların yaranması, əsasən II Əbdülhəmidin mərkəzçi və avtoritar siyasəti dövründə açıq fikir bildirməyin, qəzet nəşr etməyin qadağan olunması ilə əlaqədardır. Bu səbəbdən də fikir adamları və millətçi düşüncələr gizli cəmiyyətlər vasitəsilə fəaliyyət göstərməyə başladılar.

Ərəblər də bu prosesdən kənarda qalmadılar. İstanbul, Qahirə və Şam kimi mərkəzlərdə "əl-Əhd", "əl-Fətat" kimi təşkilatlar quruldu. Bunlar başlanğıcda silahlı üsyan təşkilatları deyildilər, daha çox ədəbi və siyasi mədəniyyət çevrələrinə bağlı olan fikir qrupları idilər. Ancaq özlərini bu şəhərlərdə ifadə edə bilmədikdə, Paris kimi xarici mərkəzlərə yönəlməyə başladılar.

II Məşrutiyyətin Qəbul Edilməsi və Şərif Hüseyn Faktoru

Osmanlı dövləti uzun müddət "millət sistemi" ilə idarə olunduğu üçün fərqli etnik qrupların öz milli kimliklərini açıq şəkildə ifadə etməsinə imkan vermirdi. Əlavə olaraq, mərkəzi bürokratiya və Sarayın millətçilikdən ehtiyat etməsi, ərəb kimliyinin ifadə imkanlarını daha da məhdudlaşdırırdı. 1908-ci ildə II Məşrutiyyətin elan olunması və Məclisin açılması isə bu mənzərəni dəyişdirdi.

Bu dövrdə ərəb nümayəndələri ilk dəfə olaraq Osmanlı Məclisində təmsil olunmağa başladılar. Hərçənd, bu təmsilçilik bəzi çevrələr tərəfindən gecikmiş bir addım kimi qiymətləndirildi. Bu yeni siyasi mühitdə, başda İngiltərə olmaqla xarici güclərlə əlaqəli gizli Osmanlı əleyhdarı strukturlar formalaşmağa başladı.

Bu məqamda diqqətçəkən şəxsiyyət Şərif Hüseyndir. Məkkə və Mədinədə nüfuz sahibi olan bu ailə, nəslinin Peyğəmbərə (s) qədər gedib çıxması səbəbilə ərəblər arasında yüksək nüfuza sahib idi. II Əbdülhəmid Hüseynin bu nüfuzunu bildiyindən onu İstanbulda nəzarətdə saxladı. Lakin II Məşrutiyyətdən sonra o və övladları – xüsusilə Faysal və Əli – siyasi fəaliyyətə qayıtdılar və Mebusan Məclisinə daxil oldular. Bəzi araşdırmalara görə, İttihad və Tərəqqi bu ailəni sərbəst buraxmaqla, sonradan Osmanlının ərəb torpaqlarından çəkilməsinə səbəb olacaq prosesin qapısını öz əlləri ilə açmış oldu.

Birinci Dünya Müharibəsi və İngilislərin Strateji Mövqeyi

1914-cü ildə Birinci Dünya Müharibəsinin başlaması, artıq formalaşmaqda olan ərəb narazılığını açıq silahlı üsyana çevirməyə imkan verdi. Osmanlının neytral qalması, coğrafi mövqeyinə və Almaniya ilə sıx hərbi əməkdaşlığına görə, demək olar ki, mümkün deyildi. İran kimi neytrallıq siyasəti yürütməyə çalışsaydı belə, şimaldan rusların, cənubdan isə ingilislərin işğalına məruz qala bilərdi.

Osmanlının müharibəyə Almaniya ilə girməsi, Orta Şərqi əsas cəbhələrdən birinə çevirdi. İngiltərənin bu bölgəyə marağı isə təsadüfi deyildi. Əsas hədəflər arasında Hindistana gedən yolun üzərində yerləşən Süveyş kanalına nəzarət, Misir və Hicazın idarəsi və neft mənbələrinin ələ keçirilməsi var idi. Bölgədəki neft ehtiyatları – Xəzər, Huzistan, Bəsrə və s. – artıq XIX əsrin sonlarından başlayaraq Qərbin iqtisadi maraqları üçün açıq hədəfə çevrilmişdi. Məhz bu səbəbdən, müharibənin arxasında yalnız ideoloji və hərbi səbəblər deyil, iqtisadi-strateji motivasiyalar da vardı.

Bu mühitdə İngilislər ərəb elitası arasında narazı kütləni müəyyən etdilər və onlarla gizli əlaqələr qurmağa başladılar. Qahirədə yaradılan "Ərəb Bürosu" vasitəsilə, Şərif Hüseynin potensial lider kimi önə çıxması dəstəkləndi. Ərəbistanlı Lourens (Thomas Edward Lawrence) və Albay Nyukom kimi şəxslər bu koordinasiyanın başında durdular. Ərəb üsyanı, bu mərhələdə artıq hazırlanmışdı və özündə orqanik millətçilikdən çox, xarici yönləndirmə və taktiki faydacılığı əks etdirirdi.

Üsyanın Gedişi və Hərbi Strategiyalar

İngilislərin əsas hədəfi Qüdsü, ardından isə Şamı ələ keçirməklə Levantda nəzarəti təmin etmək, eyni zamanda Bəsrə-Bağdad-Mosul xətti ilə İraq üzərində hökmranlıq qurmaq idi. Ərəb üsyanı bu planın Şam istiqamətindəki qanadını tamamlayacaq hərbi dəstək kimi quruldu.

Şərif Hüseynin ordusu – xüsusilə Faysalın rəhbərliyi ilə toplanmış bədəvi birliklər – on minlərlə döyüşçü ilə bu prosesdə yer aldı. Bu ordunun daxilində ingilis və fransız zabitləri – başda Lourens olmaqla – strateji idarəetmədə mühüm rol oynadılar. İrəliləmə paralel və koordinasiyalı şəkildə baş verdi.

Ərəb qüvvələrinin əsas taktiki üsulu isə gerilla müharibəsi idi. Hicaz dəmir yolu xətti – İstanbulu Mədinəyə birləşdirən və Osmanlının cənubdakı qoşunları üçün həyati önəm daşıyan bu xətt – davamlı şəkildə partladılır, təchizat axını kəsilirdi. Məqsəd Osmanlı ordusunu tədricən zəiflədib cəbhədən təcrid etmək idi.

Bədəvi ərəblərdən ibarət olan döyüşçü dəstələr zaman-zaman Osmanlı imperiyasının liman şəhərlərində kiçik birliklərlə döyüşmüş, bəzən isə Cemal Paşanın komandanlığı altında olan ordu hissələri ilə qarşıdurmaya girmişdilər. Bu hərəkət təkcə hərbi bir yürüş deyildi, eyni zamanda siyasi bir simvolizmi də daşıyırdı. Məkkə və Mədinədən yola çıxan bu qüvvələr tədricən Ürdün ərazisindən keçərək (Mudəvvərə, Maan) Suriya istiqamətində – Dəraa bölgəsinə doğru irəliləmişdilər.

Qüdsün General Allenby tərəfindən alınması – onunla birlikdə olan Lourenslə birlikdə – və daha sonra Faysalın Lourenslə Şama daxil olması, bu üsyanın hərbi baxımdan zirvə nöqtələri sayılır. Osmanlı ordusu bu irəliləyən qüvvələr qarşısında dayana bilmədi və Cemal Paşanın, sonralar isə Mustafa Kamalın rəhbərlik etdiyi Yıldırım Orduları Qrupu tərəfindən Antep-Adana xəttinə qədər geri çəkilməyə məcbur qaldı. Mondros Müvəqqəti Müqaviləsi imzalanarkən artıq ərəb birlikləri Şama qələbə ilə daxil olmuşdu.

Üsyanın Nəticələri və Qırılan Ümidlər

1917–1918-ci illərdə Ərəb Üsyanı hərbi baxımdan məqsədinə çatmış görünürdü. Faysal Şama daxil olduqda ingilislər ona Suriya torpaqlarının veriləcəyini vəd etmişdilər. Plan bu idi: Şərif Hüseyn Hicazda müstəqil ərəb krallığı quracaq, Faysal Suriya kralı olacaq, digər oğullarına isə regionun müxtəlif hissələri veriləcəkdi. Beləcə, Şərif ailəsi bütün ərəblərin liderliyini ələ alacaqdı.

Lakin müharibə sona çatdıqda reallıq tam başqa cür təcəlli etdi. İngilislər Avropadakı müttəfiqləri – xüsusilə fransızlarla – aralarındakı gizli razılaşmalara (Sykes-Picot Müqaviləsi) əsaslanaraq Suriyanı fransızlara təhvil verdilər. Nəticədə Faysal fransızlar tərəfindən Şamdan çıxarıldı və bu, ərəb millətçiliyi üçün ilk böyük sarsıntı oldu. İngilislər isə Faysalı tamamilə oyundankənar buraxmamaq üçün onu İraqda kral elan etdilər.

Burada “Suriya” dedikdə bugünkü Livan, Fələstin, İsrail, Ürdün və Suriya ərazilərinin bütövlüyü nəzərdə tutulur – yəni böyük bir ərəb coğrafiyası, hansı ki, bu siyasi gedişlər nəticəsində ərəb nəzarətindən çıxmış oldu.

İkinci böyük zərbə isə 1917-ci ildə elan edilən Balfur Bəyannaməsi ilə gəldi. Bu sənədlə Fələstində yəhudi varlığı rəsmi olaraq tanındı və sonradan – 1948-ci ilə qədər – bir dövlətə çevriləcək prosesin qapıları açılmış oldu. Hətta ərəb mübarizəsinin simvolik simalarından biri olan Lourens belə bu nəticədən dərin məyusluq duyduğunu dilə gətirmişdi.

Daha sonrakı illərdə isə Necd bölgəsindəki vəhhabilər – İbn Suudun rəhbərliyindəki bədəvi qüvvələr – 1920-ci illərin ortalarından etibarən Ərəbistan yarımadasının geniş hissəsinə nəzarəti ələ keçirdilər. Onlar Məkkə və Mədinəni Şərif Hüseyndən alaraq həm Şərif ailəsini, həm də İngilislərin bölgədə qurduğu rejimləri təhdid etməyə başladılar. Nəticədə Şərif Hüseyn bölgədən qovuldu və siyasi səhnədən çəkildi.

Hz. Osman Dövründə Quran’ın Yazılması və Çoxaldılması Prosesi | Quran Tarixi - 5

İslam tarixində Qur’an-ı Kərim’in toplanması və yazıya keçirilməsi prosesi, yalnız dini deyil, siyasi və ictimai yönləri olan bir hadisədir. Bu proses iki əsas mərhələdən ibarətdir: Hz. Əbu Bəkr dövründə ilk toplama (cəm’) və Hz. Osman dövründə çoxaldılma (istinsah). Bu yazıda, xüsusilə Hz. Osman dönəmindəki istinsah, yəni yenidən nüsxələmə prosesini və bu qərarın səbəblərini izah edəcəyik.

Hz. Osman Dövründə Quran’ın Yazılma Prosesi

Hz. Osman xilafəti dövründə (644–656) İslam dövləti sürətlə genişlənmiş, ərəb olmayan millətlər də İslamı qəbul etməyə başlamışdı. Bu genişlənmə Qur’an tilavətindəki fərqlilikləri də daha görünən hala gətirdi. Səhabələr arasında bəzi qiraət fərqlilikləri mövcud idi və bunlar ilk dövrlərdə təbii qarşılanırdı. Lakin İraq və Şam bölgələrində bu fərqliliklər zamanla ixtilafa çevrilməyə başlamışdı.

Bu narahatlıq, xüsusilə Hüzeyfə ibn Yəmən'in səfərdən qayıtdıqdan sonra Hz. Osman’a müraciəti ilə zirvəyə çatdı. Hüzeyfə, müsəlmanlar arasında baş verən bu problemləri Hz. Osmana deyir. Bu təhdidə qarşı Hz. Osman, vahid bir Qur’an nüsxəsinin hazırlanmasını zəruri gördü.

Yenidən İstinsahın Gərəkçələri

Hz. Osman’ın təşəbbüsü ilə Qur’an ayələrinin vahid bir üslubla toplanmasının əsas səbəbləri bunlar idi:

1. Qiraət fərqliliklərinin ixtilafa çevrilməsi: Dialekt fərqləri və müxtəlif qiraət tərzləri, Quranın mahiyyətində fərq olmadıqda belə, zamanla təhrif təəssüratı yarada bilərdi.

2. İslam coğrafiyasının genişlənməsi: Yeni müsəlman olan xalqlar Qur’anı düzgün və vahid şəkildə öyrənməli idi.

3. Ərəbcənin müxtəlif ləhcələri: Qur’an əvvəlcə müxtəlif qiraət ruhsatları ilə nazil olmuşdu. Amma bu ruhsatlar zamanla təhrifə açıq qapı ola bilərdi.

Qur’an’ın Çoxaldılması

Hz. Osman, Hz. Əbu Bəkr dövründə Zeyd ibn Sabit tərəfindən toplanan rəsmi nüsxəni (Müshəfi) istədiyi zaman Həfsə bint Ömərdən (Hz. Ömərin qızı) aldırdı. Sonra Zeyd ibn Sabit başda olmaqla Abdullah ibn Zübeyr, Səid ibn Əs və Abdurrahman ibn Haris kimi Qureyşli gənc və etibarlı səhabələrdən ibarət bir heyət qurdu.

Bu heyət, Hz. Əbu Bəkr dövründəki rəsmi Müshəfi əsas alaraq yeni nüsxələr hazırladı. Əgər qiraət fərqliliyi varsa, Qureyş ləhcəsinə uyğun olan variant seçiləcəkdi; çünki Qur’an Qureyş ləhcəsiylə nazil olmuşdu.

Nəticədə bir neçə nüsxə hazırlandı və bu nüsxələr Mədinədə qaldı və Kufə, Bəsrə, Şam, Məkkə kimi mərkəz şəhərlərə göndərildi. Bu nüsxələr “Müshəf-i Osmani” adlanır.

Əvvəlki Müshəflər Yandırıldımı?

Hz. Osman’ın (r.a) bu prosesin sonunda verdiyi ən çox müzakirə edilən qərarlardan biri də digər qeyri-rəsmi nüsxələrin yandırılması idi. Əslində burada məqsəd Qur’anın özündə dəyişiklik etmək deyil, qarışıqlığa və fitnəyə səbəb olacaq fərqli yazılı variantların qarşısını almaq idi.

Bəzi şəxslərin öz istifadələri üçün yazdığı fərdi nüsxələr, ayələrin sıralamasında, yazım tərzində və ya qiraət fərqliliklərində uyğunsuzluqlar ehtiva edə bilərdi. Bu səbəblə, Hz. Osman rəsmi olmayan bu fərdi nüsxələrin yandırılmasını əmr etdi. Buradakı məqsəd bir fitnənin önünü almaq idi. Bu qərar səhabələr tərəfindən ümumilikdə qəbul edilmiş və müqavimətlə qarşılanmamışdı.

Yandırılmayan Tək Mushaf

Yandırılmayan tək Müshəf, Hz. Əbu Bəkr dövründə toplanmış və sonradan Həfsə’nin yanında saxlanılan Müshəf idi. Hz. Osman istinsah üçün bu Müshəfi Həfsə’dən almışdı və çoxaldılma işi bitdikdən sonra yenidən ona qaytarmışdı. Bu, o Müshəfin də rəsmi mənbə olaraq etibarlandığını göstərir.

Hz. Osman’ın Qur’anı çoxaltma və fərqli nüsxələri yandırma əmri, Qur’anın qorunması və gələcək nəsillərə təhrif olunmadan ötürülməsi baxımından böyük bir əhəmiyyət daşıyır. Bu hadisə, həm İslamın əqidəvi sabitliyini qoruma, həm də ictimai birlik və bərabərliyi təmin etmək məqsədi ilə həyata keçirilmiş müdrik bir təşəbbüsdür. Bu səbəbdən Hz. Osman, tarixdə “Cəmiu’l-Qur’an” (Qur’anı birləşdirən) ünvanı ilə xatırlanmışdır.

Qədərə İman | İman Əsasları - 6

Anlaması Asan Olmayan Bir Həqiqət: Qədərə İman Məsələsi

İmanın əsas sütunlarından biri olan qədər məsələsi tarix boyu daim müzakirə olunmuş, anlaşılması çətin mövzulardan biri kimi qalmışdır. Məsələnin dərinliyi, Allahın sonsuz elmi ilə insanın məhdud biliyi arasındakı fərqdən qaynaqlanır. Sonsuz elm sahibinin yaratdıqlarını, onların səbəblərini və nəticələrini tam olaraq dərk etmək insana nəsib deyil. Lakin bu, bizə imanın digər əsaslarında da rast gəlinən bir haldır – hər şeyi mükəmməl anlamadan iman etmək. Qədərə iman da belədir. Qurani-Kərim və sünnət bu məsələdə bizə müəyyən sərhədlər və prinsiplər təqdim edir. Bu çərçivədə qurulan bir iman isə düzgün və sağlam bir iman anlayışı deməkdir.

Qədər məsələsi, İslam düşüncə tarixində fikir ayrılıqları və azğınlıqların ən çox yaşandığı sahələrdən biridir. Əhli Sünnənin – yəni İslamın əsas yolunun – xaricində qalan firqələrin (Mürciə, Mötəzilə, Xaricilər, Şiə və onların müasir formaları) demək olar ki, iki əsas nöqtədə ortaq qırılma nöqtələri olub: səhabə anlayışı və qədər mövzusu. Bu da göstərir ki, səhabə ilə bağlı qüsurlu baxış zamanla qədər inancında da sapmalara səbəb olmuşdur.

Bu mövzunun çətinliyi, ona dair sualların bolluğunda da özünü göstərir. Hər zaman, xüsusilə də böyük hadisələrdən sonra – məsələn, zəlzələlərdən sonra – qədərə dair suallar ön plana çıxır. İnsanlar “bu niyə baş verdi?”, “əgər bu qədər idisə, niyə tədbir almalı idik?” kimi suallarla qarşı-qarşıya qalır. Bəzən bu suallar sadəcə maraqdan doğur, bəzən isə tarixdən gələn köhnə mübahisələrin təkrarı olur.

Qədərə İmanı Anlamağın Yeddi Əsas Başlığı

Bu çətin və incə mövzuya aydınlıq gətirmək üçün onu yeddi əsas başlıqda toplamaq mümkündür:

1. Qəza və qədər nədir?

2. Qurani-Kərim bu mövzuda nə deyir?

3. Hədislərdə qədər necə izah olunur?

4. Səhabələr qədər inancını necə anlayıb və necə çatdırıblar?

5. Qədərə iman etmənin əsas şərtləri hansılardır?

6. Mənim qədər inancım doğrudurmu, bunu necə anlayım?

7. Qədərə inanmağın mənə hansı faydaları vardır?

Qəza və Qədər Nədir?

Qədər – sözlük mənasında “ölçü”, “müəyyənləşdirmə” deməkdir. Dini termin olaraq isə – Allahın əzəli elmi ilə hər şeyi əvvəlcədən bilməsi, hər bir şeyin yerini, zamanını və xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirməsidir. Yəni, Allahın hər şeyi əvvəlcədən bilməsi və onu yazması.

Qəza isə, həmin yazılmış olan şeylərin zamanı gəldikdə həyata keçməsidir. İmam Maturidi (r.h) bu fərqi belə açıqlayır: qədər layihədirsə, qəza onun gerçəyə çevrilməsidir. İmam Əşari isə bu ikisinin yerini dəyişdirərək izah edir. Qısacası, qədər – Allahın planıdır, qəza – o planın reallaşmasıdır. Burada insanın iradəsinin də müəyyən bir rolu olduğu unudulmamalıdır.

Qədərə İman və Tövhid

Qədərə iman, əslində tövhid inancının bir parçasıdır. Tövhid – Allahın yaratmasına, idarə etməsinə və yaşatmasına şəriksiz inanmaqdır. Bütün bu sahələr də birbaşa qədər anlayışı ilə əlaqəlidir. Tarix boyu qədər məsələsində yaşanan azğınlıqlar da məhz tövhid anlayışındakı çatlamalardan qaynaqlanmışdır.

Məsələn:

• Mötəzilə: İnsanın əməllərini Allah yox, insan özü yaradır.

• Qədəriyyə: İnsan öz taleyini özü yazır, Allah nə edəcəyimizi əvvəlcədən bilmir. (Bu, ifratdır.)

• Cəbriyyə: İnsan heç bir seçimə malik deyil, tamamilə taleyin əlindədir. (Bu, təfritdir.)

• Əhli Sünnə: İnsan seçir və seçimindən məsuldur. Lakin yaradan – Allahdır.

Allahın Sifətləri İşığında Qədər

Qədər anlayışını düzgün başa düşmək üçün Allahın bəzi sifətlərini dərindən düşünmək lazımdır: Elm, İradə, Qüdrət və Təkvin.

• Elm: Allah hər şeyi bilir. Keçmişi, bu günü və gələcəyi eyni anda görür.

• İradə: Allah istəmədikcə heç nə baş verməz.

• Qüdrət: Allah istəməsə, heç bir qüvvə heç nə edə bilməz.

• Təkvin: Yaradan yalnız Allahdır. Hər şeyin meydana gəlməsi Onun təkvin sifəti ilədir.

Bu sifətlər çərçivəsində qədər anlaşıldıqda həm tövhid qorunur, həm də sağlam bir qədər anlayışı formalaşır.

Allahın Yazısı və Qulun İradəsi

Allah hər şeyi bilir, diləyir, gücü yetir və yaradır. Amma bu, insanın seçimini, iradəsini ortadan qaldırmır.

• Allahın yazısı insanı məcbur etmir.

• Yazılmış olması, insanı məsuliyyətdən azad etmir.

• Biz etdiyimizə görə yazılmışıq, yazıldığına görə etmirik.

• Yazı ilə iradə bir-birinə zidd deyil, əksinə, uyğundur.

• İmtahan və məsuliyyət, iradəmizin olmasının sübutudur.

• Bizim cəhd və səylərimiz boşuna deyil.

Əslində qədər və iradə bir-birinə qarşı duran deyil, bir-birini tamamlayan anlayışlardır. Məhz bu dərin həqiqəti dərk etdikdə, qədərə iman həm ağlı, həm qəlbi rahatladan bir inanca çevrilir.

Qədərin İki Növü: İzdırari və İxtiyari

Qədər anlayışı mahiyyət etibarilə iki əsas qola ayrılır: biri insanın heç bir seçim haqqının olmadığı sahələrlə bağlıdır, digəri isə insanın öz iradəsi ilə etdiyi seçimlərlə.

1. İzdırari Qədər: Bu növ qədərə aid məsələlərdə bizim seçim haqqımız yoxdur. Məsələn: hansı ailədə, hansı millətdə, hansı coğrafiyada doğulacağımız, cinsiyyətimiz kimi mövzular bizə əvvəlcədən Allah tərəfindən müəyyən olunub. Biz bu məsələlərə müdaxilə edə bilmədiyimiz üçün, bu barədəki hesabat da fərqli olacaq. Belə məsələlərə görə insan günahkar sayıla bilməz. Axirətdə bu cür qədərlərin hikmətini yalnız Allahdan öyrənəcəyik.

2. İxtiyari Qədər: Bu isə bizim seçimlərimizə aid olan qədərdir. Allah burada bizə iradə verib və nə etdiyimizdən məsul tutmuşdur. Bir insan bir günah işləyəndə "Allah belə yazıb" deyə məsuliyyətdən qaça bilməz. Bu, həm dini baxımdan, həm də əxlaqi baxımdan doğru deyil. Çünki bizə iradə verilmişdir və bu iradənin nəticəsi olaraq etdiklərimizə görə cavabdehik.

Qurani-Kərimdə Qədər

Qurani-Kərimdə qədər məsələsi geniş yer tutur. Bəzi ayələrdə iman əsasları sadalanarkən (məsələn: Bəqərə 177, 284-285; Nisa 136) "qədərə iman" ayrıca qeyd olunmasa da, bu onun əhəmiyyətsiz olduğunu göstərmir. Əksinə, Quranda açıq şəkildə "qədərə iman gətirin" deyilməsə də, yüzlərlə ayə qədərə imanı və onun təzahürlərini təsvir edir. Necə ki, "tövhid" sözü Quranda keçməsə də, bütün Qurani-Kərim boyu Allahın təkliyindən və birliyindən bəhs olunur, qədər də belədir.

Qurani-Kərimin özünəməxsus bir üslubu var: bəzi mövzuları dolayısıyla bəyan edir, bəzi izahları isə Peyğəmbərin (s.a.s) şərhlərinə buraxır. Biz iman əsaslarını yalnız ayələrə baxaraq deyil, Peyğəmbərin (s.a.s) izahları çərçivəsində anlamalıyıq.

Allahın elm və iradə kimi sifətləri ilə bağlı olan onlarla ayə var ki, bunlar birbaşa qədər anlayışını izah edir. Məsələn, Hədid surəsinin 22-23-cü ayələrində belə buyurulur:

"Yer üzündə və sizin başınıza gələn elə bir müsibət yoxdur ki, Biz onu yaratmamışdan əvvəl bir kitabda (Lövh-i Məhfuzda) yazılmış olmasın. Həqiqətən, bu, Allah üçün asandır. Allah bunu ona görə bildirir ki, əlinizdən çıxana görə kədərlənməyəsiniz və sizə verilənə görə təkəbbürlənməyəsiniz."

Bu ayələr qədərin varlığını və Allahın hər şeyin üzərində hökm sahibi olduğunu açıq şəkildə ortaya qoyur.

Quranda "qədər", "qədr", "qadir", "təqdir" kimi söz köklərindən onlarla ifadə keçir. Məsələn, Qədr surəsi, Allahın "əl-Qadir" ismi kimi. Bu terminlər "ölçü", "qərar", "nizam", "qanun" mənalarını verir. Quranda təqribən 30-a yaxın ayədə qədərlə bağlı açıq və ya dolayı mesajlar var (məsələn: Əhzab 38; Ənfal 42; Qəmər 49, 52; Hədid 22-23; İnsan 30; Tövbə 51 və s.).

Xüsusilə Qəhf surəsinin 24-cü ayəsində deyilir:

"Heç bir şey barəsində, 'mən bunu sabah edəcəyəm' – demə, ancaq 'inşəAllah' de."

Bu ayə Musa (ə) ilə Xızırın səyahəti fonunda keçir və bu səyahət bir növ qədərin təcəllilərinə dair simvolik bir dərsdir. Gəminin zədələnməsi, uşaq hadisəsi və divarın düzəldilməsi bu mənada tam bir "qədər hekayəsidir".

Qəmər surəsinin 49-52-ci ayələrində də buyurulur:

"Həqiqətən, Biz hər şeyi bir qədər ilə yaratmışıq... Onların etdiyi hər şey kitabda yazılmışdır."

Bu, qədərin həm ilahi elm, həm də yazılı qayda olduğunu bildirir.

Hədislərdə Qədər

Hədislərdə qədər anlayışı son dərəcə açıq və izahlı şəkildə təqdim olunur. Təxminən 80-ə yaxın hədis qədər haqqında birbaşa danışır və bu hədislər üç əsas məqamı önə çıxarır:

1. Qədərə İmanın Mənası: Bir hədisdə Peyğəmbər (s.a.s) belə buyurur:

"Başına gələcək bir şeyin mütləq gələcəyinə, gəlməyəcək bir şeyin də heç vaxt gəlməyəcəyinə inanmadıqca, imanın ləzzətini tapa bilməzsən." (Əbu Davud, Tirmizi)

Allah ilk olaraq "qələm"i yaratmış və qiyamətə qədər baş verəcək hər şeyi yazmışdır. Bu, qədərə imanın əsas təməllərindəndir.

2. Qədər və Əməl: Bir gün səhabə soruşur: "Əgər hər şey yazılıbsa, o zaman biz niyə əməlimizi davam etdirək?" Peyğəmbər (s.a.s) belə cavab verir:

"Hər kəs üçün hansı yolla gedəcəksə, o yol ona asanlaşdırılar." (Buxari, Müslim)

Bu, insanın məsuliyyətini ortadan qaldırmır, əksinə hər kəsin öz seçimi ilə o yol üzrə getdiyini izah edir.

3. Qədər Barəsində Müzakirə: Tirmizi rəvayət edir ki, bir gün Peyğəmbər (s.a.s) məsciddə qədər barədə mübahisə edən səhabələri gördü və qəzəbləndi:

"Siz bunun üçünmü əmr olunmusunuz? Sizdən əvvəlkiləri də məhz bu mübahisələr məhv etdi."

Bu xəbərdarlıq əsassız və nəticəsiz mübahisələrdən çəkinməyi, lakin hikmət axtarışına davam etməyi tövsiyə edir.

Səhabənin Qədər Anlayışı

Səhabələr qədər məsələsini təmkinli və təslimiyyətlə izah edirdilər. Tabiindən olan Abdullah ibn Deyləm qədərlə bağlı şübhə edənlərlə qarşılaşdıqda Mədinəyə gedərək dörd böyük səhabədən bu məsələni soruşur və hamısından eyni cavabı alır:

"Qədərə iman etmədikcə, sənə yazılanın səni tapacağını, yazılmayanın isə səni tapmayacağını bilmədikcə Allah sənin əməlini qəbul etməz. Bu inancdan başqa bir inancla ölsən, cəhənnəmə gedərsən." (Übeyy ibn Ka'b, İbn Məsud, Hüzeyfə, Zeyd ibn Sabit)

Hz. Ömər ilə Əbu Ubeydə arasında Şam yolunda baş verən məşhur söhbət də qədər anlayışının gözəl izahıdır. Vəba yayıldığı üçün Şama girməyən Hz. Ömərə, Əbu Ubeydə soruşur:

"Sən Allahın qədərindənmi qaçırsan?"

Hz. Ömər cavab verir: "Bəli, Allahın bir qədərindən digər qədərinə qaçıram."

Qədərə İman Etməyin Əsas Şərtləri

Tam mənasıyla doğru və sağlam bir qədər inancı üçün bu prinsiplər əsasdır:

1. Qədəri, səhabə kimi saf və təslimiyyətlə anlamağa çalışmaq.

2. Allahın ədalətini əsas almaq. Qədər – ədalətin bir təzahürüdür.

3. Qədərə görə Allahı günahlandırmaq fikrindən uzaq durmaq.

4. Günah və səhvlər üçün qədər bəhanəsinə sığınmamaq.

5. İnsanın iradəsinin məhdud və nisbətən təsirli olduğunu dərk etmək.

6. İnsanın iradəsinin Allahdan asılı olduğunu, Onun icazəsi çərçivəsində gerçəkləşdiyini qəbul etmək.

7. Tədbir görmək məsuliyyətimizi unutmayaraq, nəticənin Allahın təqdiri olduğunu bilmək.

8. Qədərdə yazılan hər şeyin bir hikmətinin olduğuna, ama Allah'ın hikmətindən burada (dünyada) sual edilməyəcəyinə inanmaq. Təbii ki, axirəttə maraq etdiyimiz məsələləri soruşa bilərik.

Qədərə İmanın Həqiqi Mahiyyəti

Qədər məsələsinə doğru baxış yalnız bir inanc bəyanı ilə kifayətlənmir; bu, həyatın axışına baxış tərzidir. İnsan həm verilənlərə, həm verilməyənlərə, həm verilib alınanlara, həm də alınıb verilənlərə qəlbən razılıq göstərməyi öyrənməlidir. Səbəblər dairəsində səylə çalışmaq vacibdir, ancaq nəticəni Rəbbimizin təqdirinə buraxmaq əsas prinsipdir. Məsələn, evlilik üçün çalışmaq təbiidir, amma nəticə alınmasa belə qəlbdə narazılıq deyil, rıza olmalıdır. Xəstəlikdə müalicə yolları axtarılmalı, övlad arzusu ilə halal vasitələrə əl atılmalıdır. Ancaq bütün bu səylərin sonunda qəbul ediləsi həqiqət budur: “Təqdir təqdirini edər və hikməti zamanla aşkar olar.” Axirətdə Rəbbimiz bizə yaşadığımız və yaşamadığımız bütün hadisələrin arxasındakı hikməti göstərəcək.

Sağlam Qədər İmanının Ölçüsü Nədir?

Qədərə düzgün və sağlam şəkildə iman edib-etmədiyimizi anlamaq üçün özümüzü yoxlaya bilərik:

• Heç bir günahımı və ya səhvimi qədərin üzərinə atmıram, məsuliyyəti başqasına yükləmirəm.

• Məsul şəxslərin laqeydliyini qədərlə əsaslandırmıram. (Məsələn, bir zəlzələdən sonra “Qismət bu imiş” deyərək məsuliyyətsizliyi ört-basdır etmirəm.)

• Allahın ədalətindən və Qiyamətdə qurulacaq haqq-hesabdan zərrə qədər şübhə etmirəm.

• Bilirəm ki, Allah etdiyi işlərdən sorğuya çəkilməz, ancaq bəndələr Onun qarşısında cavab verəcəklər.

• İnsana verilmiş iradənin məhdud və cüzi olduğunu qəbul edirəm.

• Bu iradənin Allahdan müstəqil olmadığını, Onun iradəsinə zidd işləyə bilməyəcəyini anlayıram.

• Bütün tədbirlər görülsə belə, nəticənin Allahın təqdirinə görə dəyişə biləcəyini qəbul edir, amma yenə də tədbiri əldən vermirəm.

Bu cür bir mövqe bizə qədər inancımızın nə dərəcədə sağlam və Qurani olduğunu göstərə bilər.

Qədərə İmanın Faydaları

Qədərə iman insan həyatında bir çox cəhətdən təsəlli və möhkəmlik mənbəyidir. Qurani-Kərimdə və Sünnədə bu inancın faydaları açıq şəkildə göstərilir:

• Həqiqi imanın dadı hiss olunur.

• Kədər və üzüntü azalar, ürək dinclik tapar.

• Hər çətinliyə qarşı içində bir güc hiss edərsən.

• Bu inanc özü-özlüyündə bir rəhmətdir.

• Əlindən çıxana görə dərd çəkməzsən. (Hədid, 23)

• Əldə etdiyin nemətlərlə təkəbbürə qapılmazsan. (Hədid, 23)

Belə bir baxışla qədər artıq passiv bir təslimiyyət deyil, fəal bir rıza halına çevrilir. Bu isə insanı dünya həyatında möhkəm dayanan bir möminə çevirir.

Qədər və Əməl Arasındakı Tarazlıq

Rəsulullah (s.ə.s)-ə cənnətlik və cəhənnəmliklərin əvvəlcədən bəlli olub-olmadığı sual veriləndə, bu vəziyyətin insanın əməl etməsinə necə təsir edəcəyi də soruşulmuşdu. Cavab isə çox hikmətli idi: “Hər kəs nə üçün yaradılıbsa, ona doğru yönləndirilər. Kim hansı iş üçün yaradılıbsa, o ona asanlaşdırılar. Elə isə siz əmələ baxın.” (Buxari)

Bilinməyən bir şeyin arxasınca düşmək yerinə, bizə verilmiş cüzi iradə daxilində səmimi və faydalı əməllər görmək vacibdir.

Qədərə iman yalnız bir etiqad maddəsi deyil, həyatın bütün mərhələlərində insanın Allaha olan bağını möhkəmləndirən bir ruh halıdır. Bu məsələ Allahın elm, iradə, qüdrət və yaratma sifətləri çərçivəsində, tövhid inancının təməl dayağı olaraq, Qur’an və Sünnəyə əsaslanan, səhabə anlayışına uyğun bir şəkildə dərk edilməlidir. İnsana verilən cüzi iradə nə nəzərə alınmaz, nə də ifrata varılaraq unudular. Həyatda qarşılaşdığımız hadisələr qarşısında həm tədbirli olmaq, həm də nəticəyə rıza göstərmək qədər inancının əsasını təşkil edir. Bu isə, insana yalnız bir iman ləzzəti deyil, həm də həyatın bütün çətinliklərinə qarşı ruhani bir dayaq verir.

Müasir Orta Şərqdə Ərəb Millətçiliyinin Kökləri | Müasir Orta Şərq Tarixi - 2

Ərəb millətçiliyi dedikdə ağıla gələn ilk şeylərdən biri, onun 19-cu əsrin mürəkkəb tarixi şəraitində tədricən formalaşan bir anlayış olmasıdır. Bu millətçiliyin doğuluşu, yalnız daxili sosial dəyişikliklərin yox, həm də xarici təsirlərin məhsuludur.

Fransız İnqilabının Dolayı Təsiri

Ərəb millətçiliyinin düşüncə müstəvisində formalaşmasında Fransız İnqilabının (1789) dolaylı rolu inkarolunmazdır. Bu inqilab bir anda bütün dünyanı dəyişdirmədi, lakin millət anlayışını, xalq iradəsini və dövlət-din münasibətlərindəki dönüş nöqtələrini ortaya çıxardı. Avropa xalqları kimliklərini yenidən qurmağa başladılar. Bu dalğa son nəticədə Osmanlı cəmiyyətinə də çatdı. Necə ki, türklər milli kimliklərini formalaşdırmağa başladılar, ərəb coğrafiyasında da bu cərəyanın izləri hiss olunmağa başladı. Ərəb millətçiliyi, əslində, tam da bu məcrada doğulmağa başladı — 19-cu əsrin ortalarına doğru.

Avropa Güclərinin Birbaşa Müdaxiləsi

Ərəb coğrafiyasının milliyyətçi düşüncəyə yönəlməsində mühüm mərhələlərdən biri də Fransa ordularının 1798-ci ildə Napoleonun başçılığı ilə Misiri işğal etməsi oldu. Bu işğal, sanki orta əsrlərdən bəri Orta Şərqə ilk dəfə Avropa gücünün fiziki ayaq basması idi. Bu, həm simvolik, həm də praktiki mənada ciddi nəticələr doğurdu. Fransa ordusu Misirin strateji şəhərlərinə – Qahirə, İsgəndəriyyə, Süveyş – yeridikdən sonra Böyük Britaniya müdaxilə etdi və Fransanı bölgədən çıxardaraq öz nüfuzunu qurdu. Xüsusilə Süveyş Kanalının gələcəkdə Hindistana gedən ticarət yollarında oynayacağı rolu nəzərə alsaq, Misirin geosiyasi əhəmiyyəti daha aydın görünür. Avropa güclərinin bu aktiv iştirakı, ərəb bölgələrində “öz kimliyini” sorğulama ehtiyacını artırdı.

Kavalalı Mehmed Əli Paşa və Mərkəzdən Uzaq Gücün Yüksəlişi

Bu dövrdə Osmanlının Misirə təyin etdiyi vali – Kavalalı Mehmed Əli Paşa – tam anlamı ilə bir dönüş nöqtəsi oldu. Coğrafi baxımdan İstanbula uzaq olan bu vilayətdə, o, faktiki olaraq müstəqil bir idarə qurdu. Yalnız Misirdə deyil, Şamdan Hicaza qədər olan ərazilərdə də təsirini artırdı. Hətta zamanla Osmanlıya qarşı müstəqil siyasət yürütməyə başladı.

Bu yüksəlişin bir mərhələsi də Vəhhabi hərəkatına qarşı mübarizədə yaşandı. 18-ci əsrin sonlarında Nəcd bölgəsində meydana çıxan və Hənbəli fiqhi ilə daha sərt dini xətt izləyən Vəhhabilər, Kərbəlaya qədər hücum edərək minlərlə sünni və şiəni qətlə yetirmişdilər. Osmanlı mərkəzi hakimiyyəti bu hərəkatı birbaşa yatırda bilmədiyindən, məsuliyyəti Kavalalıya verdi. Kavalalının oğlu İbrahim Paşa bu vəzifəni uğurla yerinə yetirdi və nəticədə onların gücü daha da artdı. Hətta Osmanlı ilə açıq qarşıdurmaya gedərək Kütahya önlərinə qədər irəlilədi. Sonda Osmanlı güzəştə gedərək Şam və ətraf bölgələrin idarəsini Kavalalı ailəsinə buraxdı.

Ərəb Kimliyinin Suriya və Livan Coğrafiyasında Qaynaqlanması

Ərəb millətçiliyinin düşüncə bazasının formalaşdığı əsas məkan isə Suriya və Livan bölgələri oldu. Burada yaşayan ərəb mənşəli xristian aydınlar – Butrus əl-Bustani, Nasif əl-Yazici, Corc Zeydan kimi simalar – ərəb dilini və mədəniyyətini önə çıxaran əsərlər yazmağa başladılar. Müsəlmanlardan daha erkən bir şəkildə Qərb dünyası ilə əlaqəyə girə bilən bu aydınlar, Avropa təhsili və missioner məktəbləri vasitəsilə dünyagörüşlərini formalaşdıraraq ərəb milli düşüncəsinin ilk toxumlarını atdılar. Bu bölgə, necə ki türk millətçiliyində İdil-Ural aydınları (məsələn, İsmayıl Qaspıralı) aparıcı rol oynamışdısa, ərəb millətçiliyində də o rolu Livan-Suriya bölgəsi oynadı.

Osmanlının Mərkəzləşmə Siyasəti və Missionerlik Faktorları

19-cu əsrin ortalarında başlayan Tənzimat və İslahat Fərmanları ilə Osmanlı dövləti mərkəzləşmə siyasətinə keçdi. Daha əvvəl yerli zadəganlar və qəbilə başçıları ilə işləyən imperiya, artıq bölgələrə birbaşa İstanbuldan təyin olunan paşaları göndərməyə başladı. Bu isə xüsusilə ərəb torpaqlarında yerli nüfuz sahiblərinin narazılığına səbəb oldu. Yerli kimliklərin sıxışdırılması, mərkəzin bürokratik müdaxiləsi və bir növ “yad idarəçilərin” gətirilməsi, milli duyğuların alovlanmasına zəmin yaratdı.

Bu mərhələdə diqqətdən yayınmaması gərəkən başqa bir amil də Qərbdən gələn missionerlik fəaliyyətləridir. Xüsusilə protestant missionerlər tərəfindən açılan məktəblər, mətbəələr və xəstəxanalar, yerli xristian əhali arasında ciddi təsir yaratdı. Bu təsir yalnız dini yox, eyni zamanda mədəni və siyasi mahiyyət daşıyırdı. Avropalı dövlətlər (Fransa, İngiltərə, Almaniya, ABŞ) bölgədəki xristian azlıqlarla sıx əlaqə quraraq bir növ Osmanlının nüfuzunu zəiflətmək üçün onlara dəstək verdilər. Bu da ərəb millətçiliyinin yalnız daxili deyil, xarici faktorlarla da qidalandığını göstərir.

Axirətə İman | İman Əsasları - 5

Qurani-Kərimin Üç Əsas Mövzusu və Axirətə Dair Dərdlərimiz

Qurani-Kərimin məzmununu üç əsas sütun ətrafında toplamaq olar: Tövhid (Allahın birliyi), Nübuvvət (peyğəmbərlik) və Həşr (dirilmə). Bunlardan Həşr, yəni qiyamətdən sonra həyat, insanın axirətə olan inancı ilə bağlıdır. Bu sahə tək bir mövzu ilə bitmir; əksinə, yüzlərlə məsələni əhatə edir: xəstəlikdən ölümə, qəbirdən bərzəx həyatına, sura üfürülmədən qiyamət səhnələrinə, oradan məhşərə, hesaba çəkilməyə, mizan və sirat körpüsünə, nəhayət, cənnət və cəhənnəmə qədər uzanan geniş bir zəncirdir. Axirətə dair bu mərhələlərin dərindən öyrənilməsi, axirət inancının zehnimizdə köklənməsi üçün vacibdir. 

Quranda Dünya və Axirət Tarazlığı

Qurani-Kərimdə axirətə imanla bağlı yüzlərlə ayə var. Bu ayələr yalnız xəbər vermir, həm də bizi bir düşüncə tarazlığına dəvət edir. Maraq doğuran bir məsələ də budur ki, Quranda “dünya” və “axirət” sözləri bərabər – hər biri 115 dəfə keçir. Bu tarazlıq, həm Qurani-Kərimin ilahi qaynaq olduğunu göstərir, həm də bizə həyatda nəyin harada durduğunu izah edir.

Quranda dünya və axirət haqqında bəzi təsnifatlar belə verilir:

• Dünya: Səfər yurdu – Axirət: Məskən yurdu

• Dünya: Azuqə yeri – Axirət: Daimi yurd

• Dünya: İmtahan meydanı – Axirət: Mükafat yurdu

• Dünya: Savaş yeri – Axirət: Qənimət yurdu

• Dünya: Günahkarların məkanı – Axirət: Müttəqilərin yurdu

Bu müqayisələr bizə göstərir ki, dünya həyatının müvəqqəti çətinliklərinə qapanmamaq üçün axirətə dair təsəvvürümüzü gücləndirməliyik. Səhabələr bu anlamı həyatlarına o qədər yeritmişdilər ki, bir dərdləri vardı: axirət dərdi.

Rəsulullah (s.ə.v.) buyurur:

“Kimin dərdi tək bir dərd olarsa – yəni axirət dərdi – Allah onun dünya və axirətlə bağlı bütün işlərini yoluna qoyar. Amma kim dərdlərini çoxaldarsa, Allah onu dünya vadilərindən hansında məhv olsa, umurunda olmaz.” (Hakim, 7934; Beyhəqi, Şuabu’l-İman, 1744)

Bu, başqa cür belə də açıqlana bilər:
“Dərdi dünya olanın dərdi çox olar, dərdi axirət olanın himməti böyük olar.”

Əgər biz axirətə dair həsrətimizi artırsaq, bu gün bizi sıxan ailə, iş və başqa dünyəvi dərdlər gözümüzdə kiçilər. Amma bu həsrət yoxdursa, həyatın hər detalı bizə yük olar.

Ümmətin Üç Böyük Dərdi və Onun Üç Dərmanı

Bu gün fərdi, ailəvi və cəmiyyət səviyyəsində saysız dərdimiz var. Amma bunların içində üç böyük dərd xüsusi yer tutur – və hər üçü də əslində axirətə olan münasibətimizlə əlaqəlidir:

1. Dünyəviləşmə – Axirəti əsas tutmaq əvəzinə, dünyanı mərkəzə almaq. Bu, dünyadan əl çəkmək deyil, sadəcə axirəti unutmaqdır.

2. Dəyərlərin tərsinə çevrilməsi – Allah və Rəsulunun (sav) qoyduğu dəyərlər sıralamasını alt-üst etmək. Əsas dəyərləri kənara atıb, boş və süni dəyərlərə önəm vermək.

3. Duyarsızlaşma – Başqasının dərdinə biganə qalmaq, "mənə nə" düşüncəsi ilə hərəkət etmək. Əmr bil-məruf və nəhy ənil-münkər kimi ictimai məsuliyyətlərdən yayınmaq.

Bu üç böyük problemin üç əsas dərmanı da var – və bunların da kökü axirət şüurundadır:

1. Uxrəviləşmək – Yəni axirəti mərkəzə alaraq yaşamaq. Həyatın mərkəzində dünya yox, axirət olmalıdır.

2. Ülviləşmək – Yəni uca olana yönəlmək, ali məqsədlər üçün yaşamaq. Dəyərlər sistemimizi ucaldaraq, mənəviyyatla yoğrulmaq.

3. Umranlaşmaq – Yəni duyarsızlığın əvəzinə cəmiyyət qurmaq, mədəniyyət inşa etmək idealını yaşatmaq. İslam mədəniyyətini sevda halına gətirən insan, kiçik dərdləri unudar.

Bütün bunların başlanğıcı bir yerdə toplanır: axirət dərdini dərk etmək. Bu dərdə sahiblənməyən bir ümmətin bu dünyadakı imtahanları keçməsi də çətindir, axirətə hazırlaşması da.

Sahabənin Vicdan Aydınlığı və Hesab Hissiyyatı

Sahabələrin həyatında axirətə iman yalnız nəzəri bir anlayış deyildi. Onlar daha dünyada ikən özlərini qiyamət günü məhkəməsindəki kimi sorğu-suala çəkirdilər. Bu da Peyğəmbərimizin (s) tərbiyəsi ilə qəlblərində formalaşan “aydın vicdan”ın nəticəsi idi. Hədis kitablarında qeyd olunan sərt cəza halları – oğurluq, zina, böhtan, içki kimi – tarixdə nadir hallarda tətbiq olunmuşdur. Çünki insanların çoxu günahını gizlətmək əvəzinə, heç kim bilməsə belə, özü gəlib etiraf edirdi: "Ey Allahın Elçisi, məni təmizlə!" – deyə könüllü olaraq cəza istəyirdilər. Bu cür davranış yalnız axirətə həqiqi mənada inanan bir qəlbdən doğa bilərdi.

Buna qarşılıq, bu gün zəlzələ, fəlakət və ictimai fəsadların səbəbləri ilə bağlı heç kim çıxıb “günah mənimdir” demir. Hər kəs məsuliyyəti başqasının üzərinə atmağa çalışır. Çünki axirət hesabı, qəlbdə sarsıdıcı bir həqiqət kimi yaşamır. Halbuki Allah Rəsulu (s), Huneyn qənimətləri zamanı bir tük qədər belə ictimai maldan haqsız istifadə edən insanın axirətdə bunun hesabını verəcəyini söylədikdə, səhabələr heç bir təzyiq olmadan qəniməti geri qaytardılar. Bu, o iman gücünün göstəricisidir.

Elə bu inanc sayəsində bəzi səhabələr döyüşdə qənimət ümidi ilə deyil, şəhidlik arzusuyla irəli atılırdı. Yaxud Fironun sehrbazlarının hekayəsində olduğu kimi, təkcə bir möcüzəni görmək yetirdi ki, elmsiz bir qövm iman gətirib canlarını qurban versin. Çünki axirət onlara ən yaxın həqiqət olmuşdu.

Axirətə İmanın Müxtəlif Səviyyələri və “Yəqin” Anlayışı

Zamanımızda insanlar arasında axirətə iman məsələsinə yanaşmaları beş əsas qrupa bölmək mümkündür:

1. Heç yoxmuş kimi yaşayanlar – Həyatı yalnız dünyadan ibarət sananlar.

2. Var kimi qəbul edən, amma ciddiyə almayanlar – Axirət haqqında bilgiləri var, amma qəlbdə ciddiyyət yoxdur.

3. Yüngülə alanlar – "Allah bağışlayandır" deyə günahları rahatlıqla işləyənlər. Halbuki səhabələr cənnətlə müjdələndikləri halda belə itirmək qorxusuyla yaşayırdılar.

4. Yanlış anlayanlar – "Cəhənnəm bizə bir neçə gün toxunar", "Biz seçilmiş ümmətik", "Filan şeyxi tanıyırıq, o bizə şəfaət edər" kimi xam ümidlərə qapılıb özlərini təhlükəsiz sananlar.

5. Axirəti dərd edənlər – Həqiqi möminlər bu qrupdadır. Hər davranışda axirətə hesab verəcəklərini düşünən, hər halıyla bu hissiyyatı daşıyanlar.

Bu beş yanaşmadan bizdən istənilən isə beşincisidir. Bu isə “yəqin” adlı bir keyfiyyətlə mümkündür.

Yəqin – şəkk və tərəddüdün qəlbdən silinməsi, qəti bir inancla sakitləşməkdir. Həzrət Əlinin (r.a) gözəl bir sözü var: “Qeyb pərdələri açılsa, mənim yəqinim artmaz.” Bu, elə bir qəlb duruluğudur ki, gerçək həqiqətlər açıq şəkildə görünür.

Yəqinin üç əsas mərhələsi var:

• İlməl-yəqin: Bilərək inanmaq. Təfəkkür, təbiətə baxmaq, Quran oxumaqla əldə olunan imani anlayış.

• Aynəl-yəqin: Gözlə görər kimi inanmaq. Gerçəkliyi görürmüşcəsinə inanmaq.

• Haqqal-yəqin: Həqiqətin içində olmaq. Dəniz haqqında eşitmək – ilməl-yəqin, onu görmək – aynəl-yəqin, içində üzmək – haqqal-yəqin.

Peyğəmbərlər və səhabələr çox vaxt bu yəqinin ən yüksək mərtəbələrini yaşamışlar. Bizdən isə ən azından ilməl-yəqinlə, yəni heç bir şübhə daşımadan inanmaq və bu imanı həyatımıza tətbiq etmək tələb olunur.

Peyğəmbərimiz (s) belə dua etmişdi: “Allahım! Mənə elə bir yəqin ver ki, ondan sonra küfr olmasın.” Bu, imanın əldə edilməsinin kifayət etmədiyini, sonadək qorunmasının vacibliyini göstərir.

Axirətə İmanın İnsana Qazandırdıqları

Gerçək bir iman insana altı mühüm hədiyyə qazandırır:

1. Fitrətlə uzlaşma – İnsanın daxilindəki qarışıqlıq aradan qalxır.

2. Həyata mənəvi məna qazandırır – Ölüm də, həyat da anlamsız olmur.

3. Ümid verir – Çətinliklərə qarşı yaşamaq gücü verir.

4. Səbir və dayanıqlıq bəxş edir – Xüsusilə bəlalar zamanı insanın sarsılmamasını təmin edir.

5. Əxlaqı və ictimai ədaləti gücləndirir – Haramdan çəkinmək, haqqı yerinə qoymaq hissiyyatı artır.

6. İnsanı əsl yurda hazırlaşdırır – Dünyaya bağlılıq azalır, axirətə yönəlmək baş verir.

Dünya Sevgisi və Ölüm Qorxusu: Bir Tənəzzülün Əlamətləri

Allah dünya nemətlərini həm sevdiklərinə, həm sevmədiklərinə verir. Amma din və hidayət yalnız seçdiklərinə verilir. Peyğəmbərimiz (s) buyururdu: “Qulun qəlbi doğru olmadıqca, imanı da doğru olmaz! Qulun dili doğru olmadıqca da qəlbi də doğru olmaz!” Dil müsəlmanlığı – davranış və danışıqda dürüstlük; qəlb müsəlmanlığı – iç dünyada səmimiyyət deməkdir.

Sahabələr bu həssaslığı həm şəxsi həyatlarında, həm də ictimai sahədə qoruyurdular. Dövlət malına, zamana, vəzifəyə qarşı mütləq ədalətlə yanaşırdılar. Hz. Ömər’in, bir qapıdakı şamı dövlətdən, digərini şəxsi işləri üçün yandırması kimi nümunələr bu şüurun ən gözəl təcəssümüdür.

Bu gün isə halal-haram ayırımı bulanıqlaşıb. İnsanlar haramla əldə etdiklərini xeyrə sərf etməklə təmizlənəcəyini düşünür. Halbuki Allah pislikləri pisliklə deyil, yalnız xeyirlə silər.

Peyğəmbərimiz (s) bir hədisində ümmətin çoxalacağını, amma dəyərsiz bir yığına çevriləcəyini xəbər verir. Bunun səbəbi “vəhn” adlanan bir haldır: dünyaya sevgi və ölüm qorxusu. Bu hal bizi zəiflədir və qəlbləri boşaldır. Halbuki səhabələr üçün ölüm – əbədi həyata açılan qapı idi.

Əməli Yanaşmalar

Axirət dərdi daşıyan bir insan, dünyanın dərdlərini kiçik görməyə başlayır. Ölümü arzulamaq isə doğru deyil. İslam həyatı qorumağı əsas tutur. Amma ölümə hazır olmaq, onu bir reallıq kimi qəbul etmək və qəbir arxası üçün çalışmaq da imanın tələblərindən biridir.

Dünyəvi vəzifələrdə çalışan biri olaraq vaxtdan, vəzifədən, imkanlardan sui-istifadə etməmək, hətta geridə qalmış haqsızlıqları belə mümkün qədər düzəltməyə çalışmaq – bu da axirətə inanan bir insanın davranışı olmalıdır.

Son olaraq, ümidlə qorxu arasında yaşamaq – yəni rəhməti ummaqla yanaşı, ilahi hesabdan qorxmaq – bir möminin qəlbindəki ən sağlam tarazlıqdır. Ümid tərəzisi biraz üstün olsa da, qorxu da həmişə diri qalmalıdır. Çünki axirət yaddan çıxanda, hər şey məna və ölçüsünü itirir.