Səhabələrin Hz. Hüseynə Dəstək Göstərməməsinin Səbəbləri

Hicri 61-ci ildə baş verən Kərbəla hadisəsi, İslam tarixində dərindən iz buraxan və çoxsaylı suallar doğuran ağrılı bir dönəmdir. Bu hadisə ilə bağlı ən çox verilən suallardan biri budur: Niyə həmin dövrdə sağ olan səhabələr Hz. Hüseynin (r.a) yanında olmadılar?

Əslində o dövrdə bir çox səhabə hələ həyatda idi. Məsələn, Abdullah ibn Zübeyr, Abdullah ibn Ömər, Abdullah ibn Abbas, Ənəs ibn Malik, Ümmü Sələmə və Zeyd ibn Ərqam kimi tanınmış səhabələr o zaman yaşayırdılar.

Fitnə və Tənəzzül Mühiti

O günkü şəraitdə səhabələrin əksəriyyəti zalıma dəstək olmamış, haqsızlığa ortaq olmamış, amma eyni zamanda bu qədər böyümüş bir fitnənin qarşısında da aciz qalmışdılar. Onlar sadəcə müşahidəçi deyildilər – cəmiyyətin bu dərin parçalanmasını düzəltməyə çalışırdılar. Ancaq fitnə o qədər geniş yayılmışdı ki, hadisələrin axarına müdaxilə etmək çətin idi.

İctihad və Fərqli Yanaşmalar

Hz. Hüseynin (r.a) qərarı – yəni Kərbəlaya doğru yola çıxması – öz ictihadına söykənirdi. O, Kufəlilərin "sənin yanındayıq" vədlərinə inanaraq bu addımı atmışdı. Lakin digər səhabələr fərqli bir ictihadla hərəkət etdilər. Onlar sakit qalmağı, hadisələrin böyüməməsi üçün qan tökülməsinin qarşısını almağı daha münasib hesab etdilər. Bu, zalıma boyun əymək deyildi. Sadəcə daha çox qan axıdılmasının qarşısını almaq istəyirdilər.

Əslində onların ən böyük narahatlığı Kufəlilərin vədlərinə sadiq qalmayacaqları idi. Təəssüf ki, bu qorxuları da gerçəyə çevrildi.

Kufədəki Basqı və Hz. Hüseynin Qətiyyəti

Hz. Hüseyn yola çıxanda Kufədə Ubeydullah ibn Ziyad çox güclü bir təzyiq mühiti yaratmışdı. İnsanlar ya qorxudulmuşdu, ya da pulla satın alınmışdı. Bu da Hüseynə dəstək verməyi demək olar ki, mümkünsüz etmişdi.

Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, Hz. Hüseyn geri çəkilmədi. O, həyatını ortaya qoyaraq babası Rəsulullahdan (sav) aldığı mirasa sadiq qaldı. Bilirdi ki, nə qədər çətin olsa da, haqq yolunda dayanmamaq olmaz.

Böyük Fitnənin Kökləri – Hz. Osmanın (r.a) Şəhadəti

Kərbəla kimi hadisələri anlamaq üçün İslam tarixinin daha əvvəlki dönəmlərinə, xüsusilə də Hz. Osmanın şəhid edilməsi məsələsinə baxmaq vacibdir. Bu hadisə “fitnətül-kübra” – yəni “böyük fitnə” olaraq tarixə düşmüş və sonrakı bir çox qarşıdurmaların – Cəməl, Siffin, Nəhrəvan və nəhayət Kərbəlanın – zəminini hazırlamışdır. Hz. Osmanın şəhadətindən qazanc götürənlər elə onun qanını tökənlərlə eyni şəxslər olmuşdu. Mərvan ibn Həkəm də bu qrupda adı hallananlardandır.

Zeyd ibn Ərqamın Səssizliyini Pozması

Kərbəladan sonra yaşananlar bəzi səhabələri sükutlarını pozmağa vadar etdi. Zeyd ibn Ərqam bu baxımdan mühüm bir nümunədir. O, Ubeydullah ibn Ziyadın sarayında Hz. Hüseynin kəsilmiş başı ilə oynadığını görəndə dözə bilmədi. Yaşına baxmayaraq, ayağa qalxaraq dedi: “Ey zalım! Əl çək o başdan. And olsun Allaha, mən bu başı Rəsulullahın dəfələrlə öpdüyünü görmüşəm!” Daha sonra isə Kufə küçələrində insanlara səsləndi: “Ey ərəblər! Bu zillət sizə bəsdir! Peyğəmbərin nəvəsi qətlə yetirilir, siz isə ya susursunuz, ya da dəstək verirsiniz!” Beləliklə, uzun müddət sükutla izləyən Zeyd ibn Ərqam da mövqeyini açıq şəkildə ortaya qoydu.

Şamda Manipulyasiya Oyunu və Xalqın Aldadılması

Hz. Hüseynin başı və ailə üzvləri zəncirlə Kufədən Şama gətiriləndə, xalq küçələrə tökülmüşdü. Əhli-Beytə qarşı kin və nifrətlə dolu sözlər yağdırılırdı. Xalq elə bilirdi ki, bunlar Hz. Osmanın qatilləridir.

Bu zaman İmam Zeynəlabidin yaşlı bir kişinin təhqirlərinə cavab verərək soruşdu: “Niyə bizə bu qədər nifrət edirsən?” Həmin kişi onların Osmanın qatilləri olduğunu düşündüyünü dedi. İmam isə cavab verdi: “Biz Rəsulullahın ailəsiyik. Peyğəmbərin nəvələriyik.” Bu sözlərdən sonra həmin kişinin dünyası başına yıxıldı. “Yezid bizi aldatdı. Günlərdir bizə deyirdilər ki, Osmanın qatilləri gəlir,” – dedi. Bu, manipulyasiyanın necə yaradıldığını və hadisələrin necə manipulyasiya olunduğunu açıq şəkildə göstərir.

Tarixi Hadisələrə Kontekstlə Yanaşma Zərurəti

Səhabələrin o dönəmdəki davranışlarını düzgün dəyərləndirmək üçün hadisələrə yalnız nəticə etibarilə deyil, bütün tarixi və sosial kontekstdə baxmaq lazımdır. Niyə bu hadisələr baş verdi? Nə baş verdi? Kimlər iştirak etdi? Və nəticə nə oldu? – suallarına geniş və obyektiv cavab tapmaq vacibdir. Əks halda, səthi yanaşmalar bizi yanlış nəticələrə aparar.

Nəticə

Səhabələrin Hz. Hüseynə birbaşa qoşulmaması onların zəifliyi və ya biganəliyi deyildi. Həmin dönəmin qarışıq və təhlükəli şəraiti, töküləcək qanı dayandırmaq arzusu, Kufəlilərin etibarsızlığı və hər birinin öz ictihadına uyğun davranması bu qərarın əsas səbəbləridir.

Bu vəziyyət bir tufanda dənizə çıxan müxtəlif gəmilər kimidir: bəziləri limanda gözləməyi, bəziləri isə açıq dənizə çıxmağı seçdi. Hər birinin qərarı fərqli olsa da, məqsəd eyni idi – ya qorunmaq və qorumaq, ya da doğru yola çatmaq.

Tövbə və İstiğfar: Qulun Allaha Dönüşü

Tövbə, gündəlik danışığımızda tez-tez işlətdiyimiz, amma əslində çox dərin mənalar daşıyan əsas dini anlayışlardan biridir. Çox vaxt sadəcə bir günahdan sonra peşman olub əfv diləməklə əlaqələndirilsə də, tövbə bundan qat-qat geniş və davamlı bir həyat tərzidir. Tövbə ilə bağlı olan inabə və istiğfar anlayışları isə insanın Allahla bağının fərqli tərəflərini açıqlayır.

Tövbənin Mənası
Ərəb dilində “tövbə” sözü “qayıtmaq”, “üz tutmaq” deməkdir. Yəni bir şeyə arxa çevirmişkən, dönüb ona üzünü tutmaq. Dini baxımdan isə bu, insanın Allah’a yönəlməsi deməkdir. Amma bu yönəliş təkcə qul tərəfindən deyil — eyni zamanda Allah da qula tərəf yönəlir. Bu qarşılıqlı münasibət “mütəzayid”, yəni qarşılıqlı təsir adlanır.
İnsanın özünü günahkar hiss etməsi asan deyil. Həqiqi tövbə, sadəcə dildə deyil, insanın içində baş verən bir peşmanlıq iradəsidir. Bəzən bu peşmanlığın səbəbi utanc, ayıblanma qorxusu kimi şeylər olur, amma nəticədə əsas olan Allah’a dönməkdir. Çünki Allaha yönəlmək elə qiymətlidir ki, ona vasitə olan səbəbin özündə belə bu dəyər yoxdur.

İnabə: Əsl Məqamı Qorumaq
Tövbə ilə sıx bağlı olan inabə anlayışı “növbə” kökündən gəlir və Quranda “Rəbbinizə dönün” (Zümər, 54) buyruğu ilə qeyd olunur. İnabə o deməkdir ki, insan həyatda həqiqi və əbədi dəyəri — yəni Allahı — hər zaman önə çıxarsın. Çünki çox vaxt dünyəvi istəklər, ehtiraslar və maddi şeylər Allahın yerini tutur. İnabə isə, bu maneələri aradan qaldırıb Allahı həm zehnimizdə, həm davranışlarımızda əsas yerə qaytarmaqdır. Əsl inabə olmadan tövbə tam olmur. Zaman keçdikcə qəlblərin sərtləşməsi və həqiqətdən uzaqlaşması, inabənin nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərir.

İstiğfar: Allahın Örtüyünə Sığınmaq
İstiğfar sözünün mənası “örtünmək”, “gizlənmək” deməkdir. İstiğfar edərkən qul, Allahdan özünü rəhmət və lütfü ilə örtməsini, günahları ilə öz arasına bir hicab çəkməsini diləyir. Tövbə və istiğfar eyni şey deyil, amma bir-birini tamamlayır. İstiğfar edən insanın duasına görə Allah’ın cavabı müxtəlif mərtəbələrdə ola bilər:

• Tamamilə silmək: Allah qulun əvvəlki günahlarını tamamilə silir, təmiz bir səhifə açır. Həccin sonunda insanın “anadan olduğu kimi” təmiz dönməsi buna nümunədir.

• Pisliyi yaxşılıqla əvəz etmək: Allah pis əməlləri savaba çevirir, ya da insanda pis niyyət və xüsusiyyətlərin yerinə yaxşılarını yaradır. Bu, ən böyük lütflərdən sayılır.

• Bağışlamaq: Allah günahları örtür, sanki heç olmayıbmış kimi davranır.

İstiğfar təkcə “bağışla” demək deyil, həm də Allahın rəhmət qapılarını açmaq, ruzi və bərəkətə səbəb olmaqdır. Məsələn, Hz. Ömər (r.a) quraqlıq vaxtı yağmur duası əvəzinə istiğfar oxuyurdu. Nuh surəsində də bu dəstəklənir: “Rəbbinizdən bağışlanma diləyin ki, O sizə göydən yağış yağdırsın, mal, övlad versin, bağ-bostanlar, çaylar bəxş etsin.” (Nuh, 10-12) Bu da göstərir ki, istiğfar sadəcə bir dua deyil, həm də qulun Allahın himayəsində yaşamağa sadiq olduğunu bildirir.

Tövbə üçün Günah Şərt Deyil
Ən diqqətçəkən məsələlərdən biri də odur ki, tövbə üçün mütləq günah işləmək lazım deyil. Bu, sufi baxışla belə izah olunur: əsl varlıq yalnız Allaha məxsusdur, insan isə gücünü, biliyini, iradəsini daim Allaha təslim etməlidir. İnsan özünü əsas aktyor kimi görmək əvəzinə hər şeyin Allahın təcəllisi olduğunu dərk etməlidir.
Peyğəmbərimizin (sav) gündə 70 dəfə istiğfar etməsi də buna görədir: bu, günahdan deyil, hər an Allah qarşısında acizliyini hiss etməsindən irəli gəlir. Tövbə, istiğfar və zikr də bir-birini tamamlayır. Namaz, oruc və digər ibadətlər də zikrin fərqli formalarıdır.

Tövbənin Şərtləri və Əsl Mahiyyəti
Katoliklərdəki “günah çıxarma” ilə fərqli olaraq, İslamda günahı gizlətmək əsasdır. Hətta Peyğəmbərimiz (sav) belə günahını açıq etiraf edənlərə çox vaxt cavab verməkdən qaçınıb. Əsas olan, qulun Allaha qarşı acizliyini etiraf edib ona səmimi qəlbdən yönəlməsidir. Məşhur “Seyyidü’l-İstiğfar” duası bu sadə və səmimi yönəlişin gözəl nümunəsidir.
Bəzi alimlər tövbə üçün günaha qayıtmamaq, başqasının haqqını qaytarmaq kimi şərtlər də göstəriblər. Amma əsas şərt qulun səmimiyyəti, sadəliyi, içdən peşmanlığı və acizliyini etiraf etməsidir, digər şərtlər isə bu səmimiyyətdən, peşmanlıqdan irəli gəlir. Hz. Musa’ya (ə.s) Allah’ın “məndə olmayanı gətir” deməsi, Musanın isə “acizlik”lə cavab verməsi, insanın acizliyini dərk etməsinin tövbənin mərkəzində olduğunu göstərir. İnsan bunu anlayanda həm mənəvi yükündən azad olar, həm də bilər ki, həqiqi sahib yalnız Allahdır.

Dini Anlayışlarda Qavram Böhranı və Qulluq Şüuru

Bugünkü dünyada "qulluq" kimi ən əsas dini anlayışların insanların zehnində bəzən istehzalı bir təbəssümlə qarşılanması, hətta mənalarının boşaldılması kimi ciddi bir problem yaşanır. Halbuki bu anlayışlar insan varlığının və yaradılışın əsas məqsədini təşkil edir, amma yetərincə dəyər görmür. Bunun səbəbləri bir neçə istiqamətdə aydın olur:

1. Detallardan Uzaqlaşma və Karikaturalaşma
“Qulluq”, “ubudiyyət” kimi anlayışlar tarix boyu dərin və geniş bir məzmuna sahib olublar. Lakin müasir dövrdə bu anlayışların detalları aradan çıxarılır, sadələşdirilir və insanların təsəvvüründə sanki keçmişdə qalmış, köhnə bir həyat tərzinin simvoluna çevrilir.

2. Anlayışların Yükə Çevrilməsi
İnsan inandığı şeyi həyatında yaşaya bilmirsə, bu zaman anlayışın özü onun üçün daşıması çətin bir yükə çevrilir. Bəzən insan bu yükü lağ etməklə və ya gülüşə çevirərək yüngülləşdirməyə çalışır. Əldə etmək istədiyi, amma ola bilmədiyi vəziyyətin ağrısı da bu yükün bir hissəsidir.

3. Təmsilçi Qıtlığı
Ən böyük faciələrdən biri də odur ki, anlayışların insanda cisimləşmiş canlı nümunələri azalır. Düşüncə və davranışın yaşayan örnəkləri olmadıqca, anlayışın içi boşalır, təsiri itir və sadə söz halına gəlir. İnandığımız dəyərlərin nümayəndəsi ola bilməməyimiz bizdə bir əzab yaradır və anlayışlara təsiredici güc kimi baxmağımıza mane olur. Nəticədə düşüncə həyatı dəyişmirsə, sadəcə söhbət mövzusuna çevrilir, düşüncəsiz davranış isə təsadüfi hərəkətə dönür.

4. Müasir Şərtlərin Çətinlikləri
Bəzən fərdin iradəsindən kənarda olan iqtisadi sistemlər (məsələn, faizlə işləyən nizam) və ya texnologiyalar mömin insanın dəyərlərinə uyğun yaşamasını çətinləşdirir. Bu isə inandığımız dəyərlərlə yaşadığımız gerçəklik arasında daimi ziddiyyət yaradır.

Qulluq Şüurunun Mahiyyəti: İnşa, İxlas və İhsan

Qulluq şüuru təkcə bir mükəlləfiyyət deyil, çox daha geniş bir anlayışdır. Çünki kainatın bütünü Allah’a qulluq edir. Qulluq – insanın düşüncə və əməlləri ilə özünü, həm zehnini, həm bədənini formalaşdırdığı bir inşa prosesidir. İlahi təklif də insanın bu inşa prosesinə uyğun şəkildə formalaşır və hədəfi insanın “qul olması”, yəni Allah’ın əxlaqı ilə əxlaqlanmasıdır, yəni Peyğəmbər kimi kamil qul olmasıdır.

Qulluq şüurunun əsası iman və əməl, bu binanın sütunları isə İxlas və İhsandır.

İxlas (Səmimiyyət)

• İxlas, insana mükəlləfiyyət verənin (Allah’ın) məqsədinə uyğun inanmaq və davranmaqdır.

• Niyyətin təmizliyi və saflığıdır. Yəni Allah ilə qul arasında olan “sözləşmədə” niyyətin tam uyğunluğunu təmin etməkdir. Bu uyğunluq həm məlumatda, həm də ümumi həyat tərzində olmalıdır.

• İxlas “təmizlik”, “qatışıqsızlıq” deməkdir. Yəni niyyəti, əməli və düşüncəni kənar çirklərdən təmizləməkdir.

• İxlas əməlin ruhudur. Əgər İxlas yoxdursa, əməl cansız olur, düşüncə isə əməldə təzahür edə bilmir.

İhsan (Gözəllik və Mükəmməllik)

• İhsan – İxlasın estetik halıdır. “Hüsün” kökündəndir, həm yaxşılıq, həm də gözəllik mənasını verir.

• İhsan insan həyatına gözəllik və yaxşılığı birlikdə qataraq, müsəlman həyat tərzini estetik, yəni gözəl bir formaya salır.

• Peyğəmbərimizin (sav) ifadəsi ilə İhsan – “Allah’ı görürmüş kimi qulluq etməkdir.” Bu təkcə ibadət deyil, bütün həyatı əhatə edir. Hər an Allah’ın hüzurunda olduğunu hiss edərək yaşamaqdır.

• İhsan hər işə qarışmaq deyil, əksinə, insanın olduğu mövqedə o mövqenin haqqını verəcək qədər hazırlıqlı və layiqli olmasıdır. Peyğəmbərimizin (sav) “Əmanəti əhlinə verin” buyruğu da bu məqamda İhsanın əhəmiyyətini vurğulayır. Əgər insan əhli deyilsə, İhsan gerçəkləşmir.

Mükəlləfiyyət Teoriyaları: Filosoflar və Fəqihlər

Qulluq anlayışı ilə bağlı iki əsas mükəlləfiyyət nəzəriyyəsi var:

1. Filosofların “Məsuliyyət Teoriyası”

• Bu baxışa görə insan, hansı səviyyədədirsə, həmin mərtəbəyə uyğun davranmalı, öz imkanlarını inkişaf etdirməlidir. Ağıl varlığı araşdıraraq (maddə, bitki, heyvan, insan, ulduzlar və s.) özünü reallaşdırmalıdır.

• Teorik (nəzəri) bilik heç bir otoritədən – hətta peyğəmbərdən belə alınmaz; peyğəmbər sadəcə xəbərdar edər, ancaq nəzəri məzmun hər dövrün öhdəsindədir, tapılıb inkişaf etdirilməlidir.

• Bu nəzəriyyədə əqli inkişaf təbii olaraq düzgün bir həyat tərzini doğurur, amma yenə də peyğəmbərin gətirdiyi prinsiplərə ehtiyac qalır. Filosoflar hesab edir ki, əgər əqli kəşf ilə peyğəmbər prinsipi ziddiyyət təşkil edirsə, bu yanlış anlamadan irəli gəlir və izah (təvil) ilə həll olunur.

2. Fəqihlər və Mütəkəllimlərin “Mükəlləfiyyət Teoriyası”

• Bu yanaşmada nəzəri məzmun da peyğəmbərdən gəlir. Kainatın tam mənzərəsini insanın zehni tam kəşf edə bilməz; bitmiş bir məzmun var.

• Peyğəmbərdən gələn bu məzmun şərh olunaraq həm ağlı, həm də əməlləri formalaşdırır.

• Əsas fərq bundadır ki, hər iki qrup eyni ibadətləri edə bilər, amma hadisələrə baxışları, zehin dünyaları fərqlidir. Fəqih və ya mütəkəllim üçün ən son otoritet Peyğəmbərdir. Filosof üçün isə Aristotel kimi düşünürlər də əhəmiyyətlidir, amma onlar da son otoritet deyil.

• İslam dünyasında varlığı anlama və sofizmi aşan əsas prinsip Peyğəmbər gerçəyidir. Peyğəmbər həm varlığı, həm də Allah'ı bilən bir bələdçi olaraq zehin və davranışlarımıza yön verir.

İndiki dövrdə dini anlayışların canlı qalması üçün hər birimiz həm İxlası, həm İhsanı həyatda diri tutmağa, həm də təmsilçi olmağa çalışmalıyıq. Qulluq, sadəcə boynumuza düşən bir vəzifə deyil, həm də bizi formalaşdıran bir yol, bir məktəbdir.

Hikməti Qavramının Həyatdakı Yeri

Hikmət anlayışı İslam düşüncə irsində ən əsas məfhumlardan biri hesab olunur. Həm gündəlik həyatda, həm də filosofların dilində tez-tez işlədilən bu söz, Qurani-Kərimdə də müxtəlif məqamlarla vurğulanır. Ümumiyyətlə, fəlsəfənin özünün də bir növ “Hikmət sevgisi” kimi tərif olunması bu anlayışın əhəmiyyətini bir daha göstərir.

Mənşə və Əsas Mənalar

Hikmət sözünün kökü olan “hakəmə” felinin “əngəlləmək” anlamı daşıması onun dərin mənasına işarə edir. Eyni şəkildə, “ağıl” sözünün “bağ” mənasında işlənməsi də maraqlı məqamdır. İbn Ərəbi kimi bəzi mütəfəkkirlər hesab edirdilər ki, sözlərin kök mənaları, əslində, onların əsl həqiqətini açır.

Bu baxımdan, Hikmətlə Kitab (vəhy) arasında güclü bir bağ vardır. İlahi qanunlar insanın ağlını və əməllərini öz yerinə yönəltdikdə, nəticədə Hikmət formalaşır. Yəni Hikmət, Allahın insana öyrətdiyi biliklərin onun davranışlarına və dünyagörüşünə çevrilməsi deməkdir. Bu səbəbdən bir çox təfsirçi Kitabın həyatla vəhdətdə başa düşülməsini və yaşama çevrilməsini Hikmətin əsas mahiyyəti hesab edir.

Sünnət sözünün də “qanun, yol” mənasını daşıması Hikmətin bu istiqamətdəki rolunu tamamlayır. Hikmət insanın arzularını, hisslərini, ehtirasını və qəzəbini nizamlayan, onları məhdudlaşdıran və bir çərçivəyə salan gücdür. İnsan daxilindəki bu qüvvələr bir qanuna tabe olarsa, onlar insani xarakter qazanır. Hikmət, belə desək, insan həyatını ilahi xeyir və məqsədə uyğun şəkildə tənzimləmək deməkdir. Bu baxımdan Hikmət həm qanunla, həm də həmin qanunun hədəfi olan xeyirlə bağlıdır.

Gələcəyə Bağlı Hikmət

Hikmət təkcə mövcud vəziyyəti deyil, həm də gələcəyi əhatə edir. Çünki insan həyatı, əslində, mümkün halların zəruri hala gətirildiyi bir prosesdir. Bir şəxsə Hikmətin verilməsi, onun yaxşı və düzgün hesab ediləni gələcəkdə həyata keçirmək bacarığına sahib olması deməkdir. Bu, yalnız nəzəri bilik deyil, həm də həmin bilik və dəyərlərin əməli davranışa çevrilməsidir. Bu baxımdan Hikmətin sünnətlə izah edilməsi də tam yerindədir. Çünki Kitab və Sünnət birlikdə həm təfərrüatlı idrakı, həm də yaşanılan bir həyat tərzini təmin edir.

İlahi və İnsani Hikmət

Allahın isimlərindən biri də “Hakim”dir. Bu isim, mövcud olan hər şeyin müəyyən bir nizamla, qayda ilə var olmasına işarə edir və ilahi elmin və qüdrətin əlamətidir. İnsan baxımından isə Allahın “Hakim” olması, insanın bu Hikməti öyrənə biləcəyini və həyatında yaşada biləcəyini göstərir. İlahi Hikmət tənzimləyici bir prinsip kimi fəaliyyət göstərir. Bu anlayışdan çıxış edərək, yuxarıda qeyd olunan üç əsas məna – əngəlləmə, xeyir və gələcəyi idarəetmə – insan həyatında gerçəkləşir və “hakim insan” anlayışını ortaya çıxarır.

İslam Düşüncəsində Hikmətin Anlam Çevrəsi

İslam mədəniyyətində Kitabın mərkəzi mövqeyi müsəlmanları həm Kitabı, həm də Sünnəti dərinliklə anlamağa sövq edib. Bu anlayış prosesi Hikməti bir yol göstərici kimi zəruri edib. Kitabın bir hissəsi inancın, digər hissəsi isə bu inancın davranışa necə tətbiq ediləcəyinin yollarını açıqlayır. İslam filosoflarının fikrincə, peyğəmbərlik mərtəbəsinə çatmayan bir filosof qanun qoyma gücünə sahib ola bilməz. Çünki biliklərin hansı qaydada davranışa çevriləcəyini düzgün təyin etmək üçün xüsusi yetkinlik tələb olunur.

İnsan iradəsindən asılı olmayan bütün mövcudat – bitki, heyvan, insan, kainat, Allah və axirət haqqında biliklər nəzəri Hikmət çərçivəsində dəyərləndirilir. Bura kəlam, hədis, fiqh, fizika, metafizika, riyaziyyat, əxlaq və siyasət kimi müxtəlif sahələr daxildir. Tərcümə dövründə Aristotel, Platon, Galen kimi filosoflardan alınan tibb, etika və fizika da Hikmət adı altında birləşdirilmiş, beləliklə Hikmət Nəzəri və Əməli olmaqla iki yerə bölünmüşdür:

• Nəzəri Hikmət: Fizika, riyaziyyat və metafizikanı əhatə edən bütün nəzəri biliklər.

• Əməli Hikmət: Əxlaq, ailə idarəçiliyi və cəmiyyətin idarə olunması ilə bağlı biliklər.

Beləliklə, Hikmət həm müsəlmanlar tərəfindən, həm də başqa sivilizasiyalardan gələn doğru biliklərin ümumi adı olaraq işlədilmişdir. Bu səbəbdən filosoflara “hakim”, həkimlərə isə “həkim” deyilməsi də təsadüfi deyil. Bu genişlənmə hər nə qədər mübahisəli olsa da, Hikmətin fərqli məsələlər üzrə həqiqəti bir çox mənbədən qəbul edən universal bir anlayış olduğunu göstərir (fəqət doğru yol mənasında həqiqət yalnız nübuvvət mümkündür). “Hikmət möminin itmiş malıdır, onu harada tapsa götürər” hədisi də bunu təsdiqləyir.

Hikmət, Həqiqət, Yaxşılıq və Gözəllik

Hikmət insanın əşyaların həqiqətini, yaxşı olanı və gözəli anlama qabiliyyətini birləşdirən əsas anlayışdır. Hikmət həm də əxlaqın bir tərifi, əməli ağlın isə fəzilətidir. Bu, ümumi biliyin konkret davranışa necə çevriləcəyini, bilikdən həyata keçid bacarığını ifadə edir. Bu çevrilmə isə yalnız biliklə deyil, zəka, fərasət və bəsirətlə mümkündür. Peyğəmbərlərin xüsusiyyətlərindən biri olan “fətanət” (ağıllılıq, çeviklik) də məhz bu Hikmətlə birbaşa bağlıdır. Odur ki, Quranda “Kitab və Hikmət” ifadəsi işlədilərkən bu, peyğəmbərlik missiyasının əsas dayaqlarından birini əks etdirir.

Hikmət sahibi insan daxili qüvvələrinə – vəhmə, istəklərə, hisslərə – nəzarət edərək düzgün davranış formalaşdırma gücünə sahib olur. Bəsirətsiz insan hakim ola bilməz; çünki hadisələrin yönünü görmək və nəticələrini anlamaq vacibdir. Müctəhidlər də əldə etdikləri bilikləri həyatın içində necə tətbiq olunacağını izləməklə Hikmətə təmsilçilik ediblər. Daha geniş baxdıqda, bir mədəniyyətin böyük düşünürləri də cəmiyyətin və insan ağlının istiqamətini qabaqcadan görə bilmək, analiz etmək və idarə etmək bacarığı ilə Hikmətin daşıyıcısı sayıla bilər.

Ən dərin məqamda Hikmət, metafiziki olanın fiziki olana rəhbərlik etməsi deməkdir. Əxlaqi baxımdan isə Hikmət, mənimsənilən dəyərlərə uyğun yaşamı vərdiş halına gətirməkdir. Hikmət həm bəxş edilən, həm də zəhmətlə qazanılan bir dəyərdir.

Hikmətin ən ali məqsədi isə insan varlığının hədəfinə çatmasıdır. Ənənəvi şəkildə işlədilən “Hikmətin başı Allah qorxusudur” ifadəsi də varlığın və biliyin son məqsədinin Allahı tanımaq olduğunu vurğulayır.

Müasir Dövrdə Hikmət

Müasir dövrdə Hikmət anlayışı əvvəlki genişliyini böyük ölçüdə itirib. Əvvəllər ali Hikmət hesab edilən metafizik Hikmət artıq bir çox sahədə ön mövqeyini itirib. Hikmət daha çox fizika, riyaziyyat və təbiət elmləri ilə məhdudlaşdırılıb.

Nəticədə Hikmət bir vaxtlar mədəni dünyanı quran vahid bir bilik sahəsi olmaq xüsusiyyətini itirib. Bu boşluğu isə daha çox sənət, mifologiya və fərdi dini təcrübə doldurur. Bu daralmanın insana təsiri də az deyil: Hikmətdən qaynaqlanan əxlaqi davranışlar və dəyərlər zərər görür, insan həyatını daşıyan o böyük məna dayaqları sarsılır. Müsəlmanların bu günkü əsas vəzifəsi isə bu parçalanmış bütövlüyü yenidən qurmaqdan ibarətdir.

Hikmət Qavramı və Dərinliyi

Hikmətin Etimoloji Kökü və Əsas Mənası

Hikmət sözü ərəb dilindəki “hakəmə” felindən yaranıb. Bu felin kökündə duran əsas fikir “qarşısını almaq, mane olmaq” mənasıdır. Bu ilkin məna əslində hikmətlə bağlı işlədilən bütün sözlərdə gizli şəkildə mövcuddur. Zamanla, işlədildikcə bu kök unudulur, amma diqqətlə baxanda o anlam yenə görünür. Məsələn, dəvənin ağızlıgına “hakəm” deyilir, çünki dəvəni idarə edib istənilən istiqamətə yönəldir. Zalıma, haqsızlığa qarşı çıxan, insanları ədalətsiz davranışlardan çəkindirən şəxsə də “hakim” deyilməsi buradan qaynaqlanır. Hakimin verdiyi qərara “hökm” deyilməsi də eyni şəkildə bu əngəlləmə və nizamlama funksiyası ilə bağlıdır. Bu baxımdan, hikmətin əsas mənası da buradan qidalanır.

Ümumi Mənada Hikmət: Davranışda İsabət
Hikmət ən ümumi mənada insanın yanlış davranışlardan çəkindirən bir idrak gücünə sahib olması kimi başa düşülüb. Yəni sadəcə bilmək yox, biliklə düzgün davranmaq bacarığı. Çünki bəzən insan bir həqiqəti bilər, amma istəkləri və qəzəbi o biliyi əməldə yanlış yerə yönləndirər. Hikmət, məhz arzu ilə qəzəbin münasibətini idarə edən, doğru bilgini yerində və düzgün şəkildə əmələ çevirən qabiliyyət kimi təsəvvür olunur. Bilikdə düzgünlük başqa bir şeydir, davranışda isabət başqa bir şey. Hikmət isə bu isabəti təmin edən qüvvədir.

Quran və Sünnət Kontekstində Hikmət
Qurani-Kərimdə də hikmətin işlənmə forması bu ümumi mənanı dəstəkləyir. Quranda peyğəmbərlərə “elm və hikmət verilməsi” ifadəsi keçəndə, təfsirlərdə “elm” vəhy, “hikmət” isə sünnət olaraq şərh olunur. Çünki vəhyin verdiyi bilik qarşısında peyğəmbərin düzgün davranışını təmin edən meyil hikmət sayılır. Sünnət isə peyğəmbərin o vəhyə uyğun davranış nümunəsidir. Quranda Loğman (ə.s.) ilə bağlı ayələrdə də “hikmət verdik” kimi ifadələr var ki, burada da hikmət təkcə bir bilik yox, həm də insanın düşüncə, inanc və davranış səhvlərindən qorunmasını təmin edən amil kimi təqdim edilir. Belə baxanda hikmət, Allahın bəndəsinə verdiyi xüsusi bir lütf sayılır. Əvvəllər fəlsəfə də “hikmət sevgisi” (philosophia) adlandırılıb, çünki əslində hikmətin sahibi Allahdır, insan isə onu sevə, axtara bilər.

Allahın Hikməti və Fəlsəfi Mənanın Genişlənməsi
İslam elmləri ənənəsində hikmət anlayışı zamanla daha da genişlənib. Əvvəlcə sünnətlə bağlı izah olunsa da, Allahın “Hakim” adı üzərindəki müzakirələr bu məfhumun dərinləşməsinə səbəb olub. “Hakim” – hər bir işi məqsədli, məna və məqsəd nəzərə alınaraq edəndir. Deməli, Allahın Hakim olması, Onun hər bir işinin məqsədli və məzmunlu olmasını göstərir. Hikmətin əksi isə “səfeh” sayılır, yəni məntiqsiz, məqsədsiz davranış.

• Mötəzilə alimləri düşünürdü ki, Allahın bütün işləri hikmətə əsaslanır və müəyyən məqsəd daşıyır.
• Əşari alimlər isə Allah nə edirsə, o artıq hikmətdir, yəni felin özündən qaynaqlanır.
• Maturidi isə Allahın zatən Hakim olduğunu və Ona məqsədsiz, mənasız işin aid edilə bilməyəcəyini qeyd edir.

Bu baxımdan, hikmət davranışın mənası, məqsədliliyi ilə bağlıdır. Sonralar hikmət anlayışı insanın varlığı üzərində düşüncəsini də əhatə edəcək qədər genişlənib. Fəlsəfəyə “hikmət elmləri” deyilməsi, nəzəri və əməli hikmət kimi bölünməsi də buradan gəlir.

• Əməli hikmət: Burada bilik özü deyil, bilikdən doğan düzgün davranış əsasdır. Məsələn, iffətin yaxşı olması sadəcə bir bilgi yox, iffətli davranmaq üçündür.
• Nəzəri hikmət: Məqsəd bilikdir. Davranış deyil, insan iradəsindən asılı olmayan təbii və əqli həqiqətlər. Məsələn, fizika, riyaziyyat kimi sahələr bu qismə daxildir.

Beləcə hikmət həm davranışla bağlı bilikləri, həm də davranışın özünü əhatə edərək böyük bir məna qazanıb.

Fəlsəfi və Şəri Hikmət Fərqi
Hikmət qavramı həm fəlsəfi, həm də şəri baxımdan ələ alınıb. Başlanğıcda alimlər bunları ayrı bölmələr kimi görsələr də, sonralar aralarında körpü qurublar. Şəri elmlərin də nəzəri və əməli tərəfi var:

• Kəlam nəzəri hikmətə uyğundur, çünki iradəmizdən asılı olmayan varlığı öyrənir.
• Fiqh əməli hikmətdir, çünki insan davranışlarını tənzimləyir.
• Təsəvvüf həm nəzəri, həm də əməli hikməti birləşdirir: bir tərəfdən tövhid və uluhiyyəti anlamağa çalışır, digər tərəfdən insanın nə etməli olduğunu göstərir.

Taşköprüzadənin “Miftahu’s-Səadə” əsəri bu sahədə fəlsəfi və şəri elmlərin birlikdə həqiqət axtarışı etdiyini vurğulayan ən gözəl nümunələrdəndir. İbn Sinanın “əl-Hikmətü’l-Məşriqiyyə” (Şərqlilərin Hikməti) əsəri də buna bir örnəkdir.

“Həkim” Sözünün Dəyişməsi
Loğman (ə.s.) hikmətlə tanındığı üçün və qədimdə filosofların əksəriyyəti həm də təbib olduğu üçün “hakim” sözü həkim (təbib) kimi işlənməyə başlayıb. Əslində ərəb dilində ayrıca “həkim” sözü yoxdur, bu, “hakim”in türk dillərində (həmçinin azərbaycan dilində) formasıdır. Klassik dövrdə tibb fizikanın (təbii hikmətin) altında yer alırdı. Tabib olmaq üçün mütləq fizikanı tam bilmək şərt deyildi. Məsələn, Fəxrəddin Razi tibb təhsili almamışdı, amma İbn Sinanın tibbi əsərinə şərh yazmışdı. İbn Sinanın “Kitabu’ş-Şifa”sı isə tibb kitabı yox, ümumi bilik külliyatıdır.

Müasir Dövrdə Hikmət Anlayışının Daralması
Zaman keçdikcə hikmət anlayışı daralıb. Klassik İslam dünyasında qurulan elmlər, müasir elmin və universitet sisteminin yaranması ilə ikinci plana keçib. Artıq “elm” dedikdə, Qərbdə inkişaf edən təbiət elmləri nəzərdə tutulur. Beləcə, “elm” müqəddəs, “bilim” isə dünyəvi kimi görünür. Bu fərqlənmə müsəlman cəmiyyətlərində keçmişə qarşı nostalji doğurur. Halbuki “Hikmət möminin itirilmiş malıdır, harada tapsa götürsün” (Tirmizi, İbn Macə) hədisi, onun sərhədsiz olduğunu göstərir. Müasir fizika “hikmət-i təbii”, riyaziyyat “hikmət-i riyazi”, metafizika isə “hikmət-i ilahi” adlana bilər. Sosial elmlər də “hikmət-i insaniyyə” və ya “hikmət-i ictimaiyyə” kimi qəbul edilə bilər.

Əxlaqda Hikmət: Əsas Fəzilətlərdən Biri
Hikmət əxlaqın əsas fəzilətlərindən biri kimi qəbul olunur. İnsan üç əsas gücə sahibdir: ağıl, arzu (şəhvət) və qəzəb. Əxlaq bunları necə tənzimləməli olduğumuzu öyrədir. Əsas məsələ idarə etməkdir: özünü idarə “nəfsin təd­biri”, ailəni idarə “mənzilin təd­biri”, şəhəri idarə isə “mə­di­nənin təd­biri” adlanır.
Ağlın öyrəndiyi həqiqətə uyğun olaraq arzunun və qəzəbin düzgün işləməsinə yol açan qüvvə hikmət sayılır. Bu, əməldə ağılla bağlı bir fəzilətdir, həm zəka, həm də təcrübə tələb edir. Bu mənada hikmət Aristotelə görə “phronesis” – yəni əməli ağıl kimi başa düşülə bilər. Əxlaq nəzəriyyəsində hikmət (ağılın fəziləti), iffət (şəhvətin fəziləti) və şücaət (qəzəbin fəziləti) birləşəndə ədalət doğur. Ədalət bu üç gücün ahəngdə işləməsidir və klassik əxlaqda ən ali fəzilət hesab olunur.

Allah ilə Münasibətin Əsası

Allahla münasibətimizi necə anlamalıyıq? Dinə dair düşüncələrimi dərinləşdirən məsələlərdən biri də ibadətin məqsədi və bu ibadətlərin insanın ruhunda nə kimi izlər buraxdığıdır. Məhz bu kontekstdə "qurbu nәvafil" – yəni nafilə ibadətlərlə Allaha yaxınlaşma anlayışı ilə yanaşı, "qurbu fərayiz" – yəni fərz ibadətlərlə yaxınlıq qurma anlayışı üzərində düşünmək lazımdır.

Bu yanaşma, Allahla insan arasındakı bağın yalnız rituallarla deyil, o ritualların ruhunu yaşamaqla qurulduğunu xatırladır. Fərz ibadətlər sadəcə yerinə yetiriləcək formal tapşırıqlar deyil – əksinə, onlar ilahi dostluğa aparan ən təməl vasitələrdir. Nafilələr isə bu əsas halların – yəni şükür, təvəkkül, rıza, səbir kimi hallar – formalaşması üçün bir növ məşq, hazırlıq və ya bənzətmədir.

Elm, Təfəkkür və Daxili Tənqid

Ənənəvi dini elm sahələri zaman-zaman özlərinə yönələn tənqidlərə qarşı mövqe sərgiləyib. Məsələn, kəlam elmi çox vaxt yalnız dinin müdafiəçisi kimi təqdim olunub. Amma bu yanaşma, kəlamın imkanlarını daraldır. Kəlam yalnız müdafiə deyil, həm də dərin anlayış və sistemli düşüncə tələb edən bir elm sahəsidir. Eləcə də sufi ənənəsindəki “qurbu nəvafil” anlayışı əgər təkcə nafilə ibadətləri ön plana çıxarırsa, bu da dərin mənanı arxa plana keçirə bilər.

Tarixdə riyazət, inziva, aclıq və cinsi pəhriz kimi sufi təcrübələri, ilk baxışda Qurani-Kərim və Peyğəmbərin həyatına əsaslanmadığı üçün tənqid olunmuşdu. Lakin sufilər öz yollarının dini əsasını göstərmək üçün məşhur bir hədisi qudsiyə – "Kim Mənim bir dostuma (vəlilərimdən birinə) düşmən olarsa, Mən ona qarşı müharibə elan edirəm. Qulum Mənə, özünə fərz etdiyim şeylərdən daha sevimli bir şeylə yaxınlaşmaz. Qulum nafilə ibadətlərlə Mənə yaxınlaşmaqda davam edər, ta ki Mən onu sevərəm. Mən onu sevdikdə isə, onun eşitdiyi qulağı, gördüyü gözü, tutduğu əli, getdiyi ayağı olaram. Əgər Məndən bir şey istəsə, ona verərəm. Əgər Mənə sığınsa, onu qoruyaram." (Buxari) – istinad etmişlər. Bu hədis, dinin ruhunu izah edən önəmli bir mənbədir.

Fərzin Ruhuna Enmək: Həqiqi Qulluq Halı

Dinin yalnız namaz, oruc, zəkat, həcc kimi formal ibadətlərlə məhdudlaşdırılması doğru deyil. Əksinə, bunlarla yanaşı, bəzi mənəvi hallar da fərzdir:

• Zikr – Allahı daim xatırlamaq.

• Səbir – çətinliklər qarşısında dayanmaq.

• Şükür – verilən nemətləri dərk edib, təqdir etmək.

• Rıza və təslimiyyət – Allahın hökmündən razı qalmaq və Ona təslim olmaq.

• Təvəkkül – nəticəni Allaha buraxaraq Ona güvənmək.

• Siddiqiyyət və infaq – doğru danışmaq və malını paylaşmaq.

Əgər bir insan bütün zahiri ibadətləri yerinə yetirsə, amma Allah qarşısında təvəkkülü yoxdursa, bu ibadətlər məqsədinə çatmamış sayılır. Əslində, nafilə ibadətlər də məhz bu əsas halları formalaşdırmaq üçün var. Məsələn, quşluq və ya işraq namazı yalnız nafilə deyil – təvəkkülə, zikrə, rızaya öyrəşdirən məşqlərdir. Necə ki bir sənətkar sənətini inkişaf etdirmək üçün davamlı məşq edir, eyni ilə nafilə ibadətlər də ruhun məşqidir. Din "qurbu nəvafil" deyil, "qurbu fərayiz" üzərində qurulmalıdır.

"Qəlbim təmizdir" Sözü və Özünü Aldatmaq Təhlükəsi

Dinin məqsədi sadəcə əmrləri yerinə yetirmək deyil, Allahla mənəvi bir yaxınlıq, bir bağlılıq qurmaqdır. Zikr, şükür, rıza, təvəkkül kimi hallar, bu yaxınlığın təzahürləridir. Əgər namaz, oruc, zəkat kimi ibadətlər bu halları yaratmırsa, məqsəd hələ əldə edilməmişdir.

Çoxlarımızın dilinə çevrilmiş "qəlbim təmizdir" cümləsi də əslində diqqətlə nəzərdən keçirilməlidir. Bir insan namaz qılmadan, oruc tutmadan sadəcə bu cümlə ilə rahat ola bilməz. Çünki insan öz təmizliyi barədə hökm verə bilməz – bu, yalnız Allahın bildiyi və dəyərləndirdiyi bir haldır. Öz qəlbini tərifləmək, bəlkə də fərqində olmadan Allah qarşısında lovğalanmaq anlamına gələ bilər. Ən gözəl mövqe isə qorxu və ümid arasında olmaqdır – "beynəl-xavf vər-reca" halında yaşamaq.

İnziva və Riyazət – Üsul, Məqsəd Deyil

Bəzi sufi təcrübələri – məsələn, uzlət və ya xəlvət – bəzən səhvən ümumi həyat tərzi kimi təqdim edilir. Amma bu hallar əslində müəyyən məqsədlər üçün, müəyyən şəraitdə tətbiq olunan təcrübələrdir. Bu, hər kəsdən gözlənilən bir hal deyil, fərdi qabiliyyət və ehtiyaca bağlıdır. Hətta Peyğəmbərin də (sav) həyatında etiqaf və zaman-zaman tənhalıq olsa da, bu, ümumi həyatının içində bir hissə kimi yer alırdı. İslam bütövlükdən qopmuş, həyatla əlaqəsi kəsilmiş bir dini həyat tərzi təklif etmir.

Allahla münasibətin əsas göstəricisi budur: insan hər halında – ibadətdə, söhbətdə, oyunda, işləyərkən, ailəsi ilə birlikdəykən – qəlbində Allahı yaşatmalıdır. Zikr yalnız təsbeh çevirməklə deyil, bəzən dostla edilən səmimi bir söhbətdə də ola bilər. Təvəkkül yalnız dua anında deyil, ruzi dərdi ilə üzləşəndə də gerçəkləşir. Din, həyatın hər anına sirayət edən bir bağlılıqdır.

Modern Dünyada Dindarlıq Böhranları

İslam dünyası hələ XIII əsrdən başlayaraq geniş coğrafiyada – Osmanlı, Səfəvi, Babur imperiyalarının sərhədlərində – vahid bir dindarlıq (tədəyyün) düşüncəsini formalaşdırmağa çalışıb. Bu dövrdə İbn Ərəbi, Fəxrəddin Razi kimi böyük simalar vasitəsilə Platon, Aristotel, İran mədəniyyəti kimi İslamdan əvvəlki fəlsəfi irs, İslamın inanc sistemi və Nübuvvət çərçivəsində şərh edilərək bütöv bir düşüncə dünyasına çevrilib. Bu düşüncə tərzi XIV-XVI əsrlərdə daha da bərkiyib və Qərbləşmə təcrübəsinə qədər İslam coğrafiyasına özünəməxsus bir həyat qaydası verib.

Böhranın Başlanğıcı

Lakin bu bütöv tədəyyün modeli XIX əsrdə Qərblə qarşılaşma və məcburi Qərbləşmə prosesi ilə zədələnməyə başladı. Xüsusilə XX əsrin əvvəllərində Hindistanın İngiltərə tərəfindən işğalı, Misirin zəbt edilməsi kimi hadisələr mövcud krizi daha da dərinləşdirdi. Əvvəlcə problem hərbi məğlubiyyətlərdə və texnoloji geridə qalmaqda görülürdü. Amma məsələni dərindən araşdıranlar başa düşdü ki, əsl böhran nəzəriyyədədir – yəni elmi əsaslarda. Qədim dünyanın Aristotel fizikasına əsaslanan təbiət təsəvvürü, Qərbdə Dekartla başlayan yeni elmi baxış bucağı ilə köklü surətdə dəyişdi. Fizikaya riyaziyyatın tətbiqi, cazibə qanununun kəşfi kimi yeniliklər Qərbə hərbi texnologiyadan sənayeyə qədər üstünlük verdi. İslam dünyası hələ də Qədim dünyanın elmini yaşatsa da, Qərbin nəzəri inkişafını izləməkdə geri qaldı və bu, düşüncə böhranının əsl səbəbinə işarə idi.

Böhranın Təzahürləri

Hərbi məğlubiyyətlər, iqtisadi tənəzzül bu nəzəri böhranın əməli hissəsini üzə çıxardı, amma kökündəki intellektual çatışmazlığı gizli saxladı. Bu səbəbdən, İslam dünyasındakı islahatçılar əsasən Quran təfsiri, hədis şərhləri kimi mövzulara yönəldi. Qadın mövzusu, faiz məsələsi kimi başlıqlar modern dünyaya uyğunlaşdırılmağa çalışıldı, lakin əsas nəzəri əsaslar gözdən yayındı. Bu dövrdə Qərb elmini dərindən qavrayıb uyğun cavab verə bilən düşünürlər barmaqla sayılacaq qədər az oldu – onlardan biri də Muhəmməd İqbal idi.

Osmanlı dövləti kimi yetkin dövlətlər böhranın əslində elmlə bağlı olduğunu vaxtında sezdi və hərbi məktəblərdən hüquq fakültələrinə qədər yeni təhsil ocaqları açaraq Qərbin bilik bazasını transfer etməyə çalışdı. Lakin mövcud qurumlar, oturuşmuş ulemalar (alimlər) bu keçidi asanlıqla qəbul etmədi.

Cümhuriyyət dövründə isə, xüsusilə Əlifba İslahatı ilə, köhnə nəzəri miras yeni nəsillər üçün əlçatmaz hala gəldi. Təhsil sistemi artıq keçmişdən bəhrələnib yeni biliklər yarada biləcək sərbəst zəkalar deyil, daha çox Qərbə heyran, milliyyətçi, amma aldığı Qərb biliklərini olduğu kimi mənimsəyən bir insan tipi yetişdirməyi hədəflədi.

Bu Gün və Sabah

Bugünkü cəmiyyətlərdə – məsələn, camaatlar – dini həyatın daraldığı, yüksək təmsilin itirildiyi şəraitdə meydana gəldi. Bu quruluşlar yeni bir tədəyyün forması inşa etməkdən çox, dini qoruyub saxlamaq və "Müsəlman qala bilmək" üçün mövcuddur. İmam-Xətib liseyləri, ilahiyyat fakültələri də daha çox keçmişə yönəlik bilik aclığını aradan qaldırmağı hədəfləyir, müasir çağın nəzəri dilemmasını aşmaq üçün kadr yetişdirməyi deyil.

Nəticədə İslam dünyası hələ də "Peyğəmbərin qəlbi və əxlaqı XXI əsrdə necə yaşanar?" sualını yetərincə dərinlikdə cavablandıra bilmir. Tarixdən gələn irs tam ötürülə bilməyib, nə qurumlar, nə də fərdlər bu bütövlüyü təmin edə biliblər. Böhranın əslində nəzəriyyə böhranı olması ideyası yavaş-yavaş, tədricən yayılıb, amma hələ də ortaq bir mövqeyə çevrilə bilməyib. Bugünkü dindarlıq əməli ehtiyacları qarşılayır, amma nəzəri problemi təxirə salaraq davam edir.