Alimlərin Modernizmlə Qarşılaşması: Köhnə ilə Yenini Birləşdirmək Axtarışı

Bəşəriyyət, xüsusilə də Qərbin elm, texnika və texnologiyada qazandığı üstünlüklə meydana çıxan modernizm dalğası ilə üz-üzə qalmışdır. Bu dalğa yalnız Osmanlı kimi böyük dövlətlərin siyasi və ictimai həyatında deyil, həm də fikir dünyasında ciddi təsir göstərmişdir. İnsan, kainat, tarixi hadisələr və dövlət anlayışı haqqında düşüncələr dəyişmiş, əsrlər boyu sarsılmaz hesab edilən bir çox dəyərlər və inanc prinsipləri sual altına düşmüşdür.

Əsas Problemin Mahiyyəti

Osmanlının son illərində və Cümhuriyyətin ilk mərhələsində yetişən Elmalı Hamdi Yazır, Akseki, Babanzadə, İzmirli İsmayıl Haqqı, Səid Nursi, Muhəmməd Akif kimi alim və ziyalıların qarşısında duran ən böyük sual bu idi: “Necə etməli ki, köhnə düşüncə ənənəsini tamamilə tərk etmədən, yeni dövrün tələblərinə cavab verə biləcək bir fikir sistemi qura bilək?”

Köhnə düşüncə əsrlərlə cilalanmış, geniş elmi sahələr yaratmışdı. Amma yeni dövrün gətirdiyi dəyişikliklər qarşısında əvvəlki təsir gücünü itirmiş, mövcud strukturları qorumaqda çətinlik çəkmişdi. Xüsusilə hüquq, metafizika, psixologiya və sosiologiya kimi sahələrdə bu uyğunsuzluq özünü daha kəskin göstərirdi. Riyaziyyat və fizika kimi sahələrdə bilik birbaşa transfer edilə bildiyi halda, dini və ictimai biliklər yerli şərtlərə uyğun şəkildə yenidən şərh edilməli idi. Bu isə həm köhnəni, həm də yenini eyni anda anlayıb təhlil edə biləcək yeni bir düşüncə tərzi tələb edirdi.

Yeni Metodların Ortaya Çıxması

Qərb yalnız yeni bilik gətirmədi, həm də fərqli elmi və metodoloji yanaşmalar ortaya qoydu. Tarixi, insan münasibətlərini və mətnləri araşdırmaq üçün statistik və tənqidi metodlar meydana çıxdı. Bu isə ənənəvi hədis, fiqh və kəlam üsullarına əlavə olaraq klassik mənbələrə başqa bir baxışla yanaşma ehtiyacını doğurdu. Beləcə, keçmişin necə başa düşülməsi məsələsi yenidən müzakirəyə açıldı.

Qurumsal Dəyişikliklər

Ən mühüm dönüşümlərdən biri mədrəsədən universitet sisteminə keçid idi. Universitetlər, mədrəsələrin fərqli olaraq, mövcud quruluşu sadəcə öyrətməyə deyil, onun necə yarandığını anlamağa yönəlmişdi. İlahiyyat fakültələri bu baxımdan klassik irs ilə müasir yanaşmaların üz-üzə gəldiyi mərkəzlərə çevrildi. Hərçənd, qurumların formasını dəyişmək nisbətən asan oldu, amma onların məzmununu yeniləmək çox çətinlik yaratdı. Çünki Qərb, biliyi tam ötürməkdən çox, üstünlüyünü qorumaq niyyətində idi. Xaricə göndərilən tələbələrin bir çoxu böyük elmi yeniliklər gətirmək yerinə daha çox ədəbi və siyasi sahələrdə təsir göstərmiş, hətta öz irsindən uzaqlaşmışdı.

Ulemanın İki Yanaşması

Modernizm qarşısında alimlər iki əsas istiqamətdə mövqe tutdular:

1. Ənənəni əsas götürərək yenini anlamaq istəyənlər.
   Elmalı Hamdi Yazır, Babanzadə Əhməd Naim, İzmirli İsmayıl Haqqı, Ahmet Hamdi Akseki, Səid Nursi kimi adlar bu cərəyana daxildir. Onlar keçmişin elmi irsinə söykənərək yeni ideya və dəyərləri həmin çərçivədə şərh etməyə çalışdılar. Məsələn, İzmirli İsmayıl Haqqının “Yeni Elmi Kəlam” əsəri bu istiqamətdə atılmış addım idi.

2. Yenidən çıxış edərək keçmişi yerinə oturtmaq istəyənlər.
   Ziya Gökalp bu yanaşmanın simvoludur. O, Qərbdən gələn biliyi yalnız köçürmək deyil, həm də yerli tələblərə uyğunlaşdırmaq istəyirdi. Onun fiqh ilə sosiologiyanı birləşdirərək “ictimai üsuli fiqh” ideyasını irəli sürməsi buna bir nümunədir.

Lakin hər iki yanaşmanın ciddi bir məhdudiyyəti vardı: bu dövrün alimləri klassik dövrdəki kimi riyaziyyat, fizika və təbiət elmlərinə dərindən bələd deyildilər. Halbuki orta əsr alimləri həm dini, həm də dünyəvi elmlərdə yetkin idilər və bu bütüncül bilik onları həqiqi filosof və kəlamçı edirdi.

Nəticə olaraq, həmin dövrün ziyalıları böyük cəsarətlə müasir problemlərlə üzləşmiş, İslam düşüncə tarixi üçün mühüm irəliləyişlərə imza atmışlar. İzmirli İsmayıl Haqqının “Yeni Elmi Kəlam” təşəbbüsü bu gün ilahiyyat fakültələrində təməl istiqamətlərdən biri kimi qəbul edilir. Amma köhnə ilə yenini üzvi şəkildə birləşdirmək problemi hələ də tam həll olunmamışdır. Müasir dövrdə də bu sintezi reallaşdıracaq elmi güc və intelektual dərinlik tam mənada formalaşmayıb.

Dindarlıq Elmə Əngəldirmi?

Din və fəlsəfə arasındakı fərqləri anlamağa çalışarkən, Bağdad fəlsəfi mühitinin önəmli simalarından olan Əbu Süleyman Sicistaninin fikirlərinə müraciət etmək faydalı olar. Əbu Həyyan Təvhidinin nəql etdiyinə görə, Sicistani din və fəlsəfə arasında xarakter baxımından əsaslı bir fərq görürdü: ona görə, dinin mahiyyəti təslimiyyət, fəlsəfənin isə tənqid və sorğu tələb etməsidir. Sicistani belə bir fikri müdafiə edirdi ki, əgər din tənqidə məruz qalarsa, mahiyyətini itirər – yəni "buxarlaşar"; əksinə, fəlsəfə kor-koranə təslimiyyətə mövzu olarsa, o da eyni aqibətlə üzləşər. Fəlsəfəyə dini bir itaətkarlıqla yanaşmaq, onu öz məqsədindən sapdırar. Çünki din artıq tamamlanmış bir vəhy formasında gəlmişdir və orada dəyişiklik etmək bidət sayılır; fəlsəfə isə daim inkişaf və yenilənməyə açıqdır – zamanla əldə edilən yeni məlumatlar onu zənginləşdirə bilər.

Ancaq bu nəzəri fərqə rəğmən, praktik baxımdan belə bir ayrımın zəruri olmadığını qeyd etmək vacibdir. Dinə təslim olmaqla yanaşı, içində yaşadığımız təbii və ictimai şəraiti dərk etmək, təhlil etmək və şərh etmək arasında mahiyyət etibarı ilə bir ziddiyyət yoxdur. Eyni zamanda, dinin tamamlanmış olması elmlərin inkişafına qarşı bir maneə kimi də təqdim edilə bilməz. İman edən bir müsəlmanın eyni zamanda fizika, riyaziyyat və digər elmi sahələrdə çalışması onun dini inancına heç bir ziddiyyət təşkil etməz.

Tarixdə Elmi və Fəlsəfi Yanaşmanın İslamla Uğurlu Birləşməsi

Tarix bizə göstərir ki, Allah və Rəsuluna (sav) təslimiyyəti əsas prinsip olaraq qəbul edən müsəlmanlar, yaşadıqları dövrü və ictimai reallıqları dərk etməyə qarşı biganə qalmayıblar. Əksinə, bu maraq onları təhlil etməyə, öyrənməyə və elmi fəaliyyətə sövq etmişdir. İslamın geniş coğrafiyalara yayılması və siyasi-ictimai sistemə çevrilməsi ilə birlikdə, ilk mərhələdə müsəlmanlar şəri elmləri təsis etdilər. Ardınca isə müxtəlif xalqların elmi irsini, xüsusilə riyaziyyat, fizika, metafizika, əxlaq, siyasət, kənd təsərrüfatı, zoologiya və həndəsə kimi sahələrdəki biliklərini tərcümə etməyə başladılar.

Bu tərcümə fəaliyyəti Əməvilər dövründə Xalid ibn Yezid ilə başlasa da, Abbasilər zamanında – xüsusilə Hicri 200-220-ci illər arasında – daha sistemli bir mahiyyət kəsb etdi. Xəlifə Məmunun təşəbbüsü ilə qədim yazı sistemlərinin açılmasına dair xristian müəlliflərə əsərlər yazdırılması, o dövrdə elmin nə qədər dəyərli sayıldığını sübut edir. Bu layihələri dəstəkləyən xəlifələr və onları həyata keçirən alimlər eyni zamanda dini elmlərdə də mütəxəssis idilər – bu isə onların din ilə elm arasında ziddiyyət görmədiklərinin açıq göstəricisidir. Hətta Mötəzilə düşüncəsinin rəsmi ideologiya olduğu Məmun, Mutəsim və Vasıq dövrlərində belə Yunan fəlsəfəsinin tərcümə və tədqiqi dəstəklənmişdir.

III Hicri əsrə gəldikdə İslam cəmiyyəti əvvəlki qədər, hətta bəzən daha da dindar idi. Həmin dövrdə İmam Şafii hələ həyatda idi və İmam Əhməd ibn Hənbəl yetişməkdə idi. Bəzən elmə qarşı çıxış edən cərəyanlar olsa da, bunlar heç vaxt cəmiyyətə və elmi inkişafa dominant təsir göstərməmişdir. İmam Əhmədin tənqidləri də əsasən fəqihlərin "qiyas" üsuluna qarşı yönəlmişdi, fəlsəfəyə və ya elmə qarşı deyildi.

Əbu Süleyman Sicistaninin dindar bir şəxsiyyət kimi tanınması və ya İbn Sinanın fəlsəfi düşüncənin zirvəsində dayanmasına baxmayaraq imanlı bir insan olması, dinin fəlsəfi və elmi düşüncəyə maneə olmadığını göstərir. Hətta İmam Qəzzali haqqında formalaşmış yanlış qənaətlərə baxmayaraq, onun da fəlsəfə ilə dini tam qarşı-qarşıya qoymadığı məlumdur. Qəzzali, fəlsəfənin metafizik sahədəki metodlarını qeyri-effektiv sayır, lakin fizika və riyaziyyat sahəsindəki yanaşmalarını faydalı hesab edirdi. Onun tibbin daha da inkişaf etməli olduğunu vurğulaması bu mövqeyini dəstəkləyir. Qəzzalidən sonra da fəlsəfə ilə din arasındakı münasibət genişlənmiş, İlxanlılar dövründə Marağa rəsədxanası kimi elm ocaqları qurulmuş, Osmanlıda isə Süleymaniyyə kimi möhtəşəm elm və təbabət kompleksləri inşa edilmişdir. Bütün bunlar göstərir ki, sabit və dəstəkləyici dövlət strukturları mövcud olduqda elmi tərəqqi hər zaman mümkündür.

Qərb Təcrübəsi və Fərqli Şərhlər

Dindar düşüncənin elmi inkişafa mane olduğu fikri əksər hallarda Qərb dünyasındakı təcrübənin – yəni elmin kilsə ilə mübarizə nəticəsində inkişaf etdiyi fikrinin İslam dünyasına köçürülməsi ilə əlaqəlidir. Halbuki bu, təkcə Qərb üçün belə birmənalı şəkildə doğru deyil. Kilsənin nüfuzunun zəifləməsi ilə yanaşı, coğrafi kəşflərdən sonra əldə olunan maddi rifah, xəstəliklərlə mübarizə və klassik elmi qənaətlərin dəyişməsi də düşüncə dəyişikliyində rol oynamışdır. Avropanın İslam dünyasına və dünyanın qalanına nisbətən elmi üstünlüyü isə əsasən 1750-ci illərdən sonra müşahidə olunmağa başlanmışdır. Hətta bu tarixə qədər Çinlə müqayisədə belə üstünlükdən söhbət gedə bilməzdi.

İslam dünyasında isə Qərbdəki kimi "kilsə" funksiyasını yerinə yetirən mərkəzi dini bir qurum mövcud olmamış, əvəzində "ictihad" kimi zəngin bir müstəqil düşüncə ənənəsi formalaşmışdır. Bu isə fərdi düşüncəni və azad fikri boğan strukturların yoxluğu deməkdir.

Nassların Şərhi və Sabit Qaydaların Sərhədi

Bəs Qurani-Kərimdəki bəzi ayələrin müasir elmi tapıntılarla "zidd göründüyü" hallarda dindar düşüncə nə etməlidir? Bu kimi ayələrin əsas məqsədinin insanlara təbiət qanunlarını izah etmək yox, sadə müşahidələr və ibrət verməkdir. Elmi tərəqqi nəticəsində əldə olunan biliklər bu ayələrin fərqli təfsirinə yol açır. Bu yanaşma yeni dövrə xas deyil – klassik dövrlərdə də, məsələn, Məşşai, Kəlamçı və Sufi təfsirlərində belə çoxqatlı təhlillərə rast gəlmək mümkündür.

Lakin əsas əqidə və ibadət məsələləri ilə bağlı "möhkəm" ayələr və icma ilə sabitləşdirilmiş hökmlər (namazın rüknləri, orucun mahiyyəti və s.) sərbəst şəkildə təfsir oluna bilməz. Bununla belə, nəzəri məsələlərin və əqidənin bəzi şərhlərinin zamanla dəyişməsi təbii qarşılanmalıdır. İslamın bütün təfsir və anlam imkanlarının yalnız klassik dövrdə tükəndiyini iddia etmək qeyri-elmi yanaşmadır. Din, zamanla fərqli şərhlərə açıqdır və bu da onun öz mahiyyətinə zidd deyil. Dində sabit hökmlər mövcud olsa da, bu sabitlik ümumi sistemin yalnız bir hissəsini təşkil edir.

Nübuvvət: İnsanlığa Yön Verən Biliklərin Təmsili

Müasir dövrdə, xüsusilə də pozitivizmin banisi sayılan Auguste Comte’un düşüncələri, nübuvvət və ümumilikdə dinin cəmiyyət həyatındakı yeri ilə bağlı yeni suallar doğurub. Komtun tarixi inkişaf konsepsiyasına əsasən, insanlıq əvvəlcə uşaq dövrünü yaşamış (mif və bütpərəstlik), sonra yetkinləşmə mərhələsinə keçmiş (metafizik düşüncə), nəhayət, müdriklik və rasional biliyin önə çıxdığı yetkinlik mərhələsinə çatmışdır. Bu yanaşmaya görə, artıq insanın inanca ehtiyacı yoxdur; əksinə, o, inancı sorğulamalı, həyatla uzlaşmayan tərəfləri inkar etməlidir. Belə bir fikrin kökündə isə peyğəmbərliyin və ümumilikdə dinin insanın bilmədiyi şeylər üzərində qurulduğu iddiası dayanır.

Peyğəmbərlik Bilməməyəmi Söykənir?

Bu suala sadəcə “bəli” və ya “xeyr” demək kifayət deyil. Əslində, bu suala ikili yanaşma mümkündür:

“Bəli” tərəfi:

İddia olunur ki, insan təbiəti anlamadığı üçün onu mistikləşdirib, miflərlə izah etmişdir. Lakin zaman keçdikcə elm inkişaf edib, bu mifləri bir-bir aradan qaldırmışdır. Amma burada əsas məsələ, insanın sırf təbiəti tanımaması deyil, əksinə, həyatın təməl prinsipləri haqqında dərin mənadan uzaq olmasıdır. Misal üçün:

• Tanrının varlığı – İnsan üçün nə doğrudur, nə xeyirdir sualının cavabıdır.

• Axirət inancı – Həyatın ötəri olmadığını, insanın cavabdehliyini və əbədi mənzilini təsbit edir.

• Aləm düşüncəsi – İnsanın kainatdakı yerini və mənəvi məsuliyyətini formalaşdırır.

Əslində, orta statistik bir insan, hətta elm və fəlsəfə ilə məşğul olan biri belə bu əsas fikirlərin mahiyyətini tam şəkildə dərk edib, təcrübəyə əsaslanan şəkildə ifadə edə bilmir. Məsələn, Allahı və ya axirəti həqiqətən bilən, yalnız eşidib inanan deyil, bu bilgini içdən təcrübə etmiş biri kimdir? Bu nöqteyi-nəzərdən yanaşdıqda, insanlıq bu sahədə ümumi bir cahillik içindədir.

“Xeyr” tərəfi:

Peyğəmbərlik yalnız insan bilmədiyi üçün gəlməz. Əksinə, peyğəmbərlər bu “böyük cümlələrin” (Tanrı, axirət, kainat və insan münasibəti) gerçəkliyini tam şəkildə dərk edən və onu təmsil edən şəxslərdir. Onlar sadəcə xəbərlə gəlmir, bilikləri ilə bu həqiqətləri yaşayır və çatdırırlar. Peyğəmbərlərdən başqa bəzən İslam filosofları və sufilər də bu dərin bilikdən pay almış ola bilərlər, lakin onların təcrübəsi peyğəmbərlərin xüsusi mövqeyi ilə eyni deyil. Peyğəmbərlik, bir binanın təməli kimidir; bu təməl olmadan binanın üst qatları da sabit qala bilməz.

Dini Bilgi ilə Fəlsəfi/Elmi Bilgi Arasındakı Fərq

Burada əsas fərq məqsəddə və münasibətdədir:

• Elmi və fəlsəfi bilgi, müşahidə və məntiq əsasında qurulur. Burada əsas məsələ itaət deyil, anlamaq və analiz etməkdir. Bu sahələrdə sorğulamaq vacibdir, hətta bəzən qəbul edilmiş fikirləri yenidən düşünmək tələb olunur. Aristotelin bəzi nəzəriyyələrinin zamanla yanlış çıxması buna bir nümunədir.

• Dini bilgi isə itaət və əmələ yönəlmişdir. Əgər bilgi ilahi qaynaqdan – peyğəmbər və ya vəhy – gəlirsə, o zaman bu bilgini anlamağa çalışmaqla yanaşı, ona tabe olmaq əsas bir şərtə çevrilir. Din, Allahı və axirəti yalnız nəzəri şəkildə tanıtmaqla kifayətlənmir; əksinə, bu məlumatı təqdim edərkən Allah qarşısında insanın mövqeyini, məsuliyyətini və bağlılığını ortaya qoyur.

Peyğəmbərlərin Nəzəri (Teorik) Bilgiyə Töhfəsi

Peyğəmbərlər sadəcə əmri bildirən şəxslər deyil. Onlar nəzəri bilik baxımından da insanlığa aşağıdakı töhfələri verirlər:

1. Təcrübəyə söykənən idrak: Tanrının və axirətin varlığı kimi əsas ideyaları yalnız rasional yolla deyil, birbaşa vəhy və təcrübə ilə təsdiqləyirlər.

2. Allah haqqında bilginin kamilləşməsi: Xüsusilə Hz. Muhəmməd (sav) Allah haqqında bilikdə təşbeh (bənzətmə) və tənzih (yəni bənzətmədən uzaq durmaq) arasındakı tarazlığı qorumuşdur. Quranda “Ona bənzər heç nə yoxdur; O, eşidəndir, görəndir” (Şura, 11) ayəsi bu tarazlığın ən güclü ifadəsidir.

3. İttiba vasitəsilə mənəvi təcrübə: Peyğəmbərə tabe olmaqla insan, sırf nəzəri deyil, varlıq sahələrinə dair yeni təcrübələrə yiyələnir. Məsələn, dəstəmaz və ya bəsmələ kimi ibadətlər zahirdə sadə görünə bilər, amma onların ardınca açılan mənəvi qatlar yalnız təcrübə ilə dərk olunur. Bu, bir cümlənin peyğəmbərdə tamamlanması və onun vasitəsilə yeni idrak sahələrinin açılması ilə izah olunur.

Nübuvvət Məqamının Ucalığı

Peyğəmbərlik sırf yağışın necə yağdığı və ya fiziki qanunların işləmə mexanizmini izah etmək üçün gəlməyib. Bu biliklərə insan bəlkə də zamanla öz axtarışları ilə çata bilər. Lakin bir hadisənin arxasındakı ilahi məqsədi, onun Allahla bağını göstərmək və bu şüuru dərinləşdirmək yalnız peyğəmbərlik məqamı ilə mümkündür. Nübuvvətin əsas funksiyası da budur – yaradılışın mənəvi və əbədi mənalarını insanlığa bəyan etmək.

Mövlud: Kamalın və Qurtuluşun Vəsiləsi

Peyğəmbərimizin (sav) Doğumu və Nübuvvətin Mahiyyəti

Qədr gecəsi necə ilk vəhyin endiyi gecə olaraq xüsusi bir məna daşıyırsa, bəzən Mövlud gecəsinin də eyni şəkildə xüsusi olub-olmaması müzakirə olunur. Amma bizim üçün əsas məsələ budur ki, Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) insanlıq tarixini kökündən dəyişdirən böyük bir şəxsiyyətdir. Onun dünyaya gəlməsi ilə Hicazdan başlayan bir hərəkat çox qısa zamanda dünyanın böyük bir hissəsinə yayıldı və tarixə yeni bir istiqamət verdi. Ona görə də onun həyatının hər anı — uşaqlığı, gəncliyi, münasibətləri — sadə bir dövlət adamının həyatından qat-qat daha qiymətlidir. Çünki onun doğumu ilə bəşəriyyət yeni bir mərhələyə qədəm qoydu, yeni bir mədəniyyət doğuldu və klassik dünyanın zirvəsini təmsil edən bir dövr başladı.

Nübuvvət Allahın bir lütfüdür, öyrənməklə, zəhmətlə qazanılan bir məqam deyil. Peyğəmbər olaraq doğulmaq İlahi iradənin seçimidir. Peyğəmbərimizin (sav) “Mən, hələ Adəm (ə.s) ruh ilə cəsəd arasında ikən peyğəmbər idim” kəlamı da bu həqiqəti göstərir. Buna görə də peyğəmbərlərin həyatları, risalət vəzifəsini rəsmi olaraq başlamazdan əvvəl də o məqama yaraşır bir kamilliklə keçir.

Xətmi-Nübuvvət və İnsan İdrakının Zirvəsi

Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) nübuvvət silsiləsinin son halqasıdır. Öz ifadəsi ilə desək, “tamamlanmış bir binadakı son kərpic”dir. Quranda “Bu gün sizin dininizi kamil etdim” ayəsi təkcə hökmlərin tamamlanması deyil, həm də insanlığa verilən İlahi idrakın, mənəvi kamilliyin zirvəyə çatması deməkdir. Allahın Peyğəmbərimiz barəsində “Sən böyük bir əxlaq üzərəsən” buyurması, insan haqqında verilə biləcək ən böyük şəhadətdir. Bütün peyğəmbərlər bəşərin idrak və mənəviyyat zirvəsini göstəriblərsə, Peyğəmbərimizin risaləti bu zirvənin ən kamil nöqtəsidir. Bu kamillik artıq artıra biləcəyimiz deyil, qorunub yaşanacaq bir haldır.

Nur Ayəsi və Həqiqət-i Muhəmmədiyyə

Təfsirçilərdən Muqatil ibn Süleyman Qurandakı “Nur ayəsi”ni şərh edərkən, buradakı “Allah göylərin və yerin nurudur” ifadəsindən sonra gələn “Onun nurunun misalı…” hissəsinin Peyğəmbərimizə işarə etdiyini qeyd edir. Buradakı “şərqə və qərbə aid olmayan mübarək zeytun ağacından yandırılan çıraq” təsviri də onun nurunun məkan və zamanla məhdud olmadığını, qiyamətə qədər bütün insanlığa yönələn bir aydınlıq olduğunu göstərir. Ona görə də Peyğəmbərdən danışmaq, Allahın insanlığa bəxş etdiyi ən böyük lütfdən danışmaq deməkdir.

Peyğəmbərimiz Məqsəd-Səbəb (Son Səbəb) Kimi

Filosofların “qayə səbəb” adlandırdığı anlayışa görə, hər bir şeyin məqsədi əvvəl düşünülür, amma ən sonda ortaya çıxır. Əgər insanlıq üçün nəzərdə tutulan hikmətin zirvəsi Peyğəmbərimizin (sav) varlığı ilə təcəlli edibsə, deməli o, varlıq ağacının həm toxumu, həm də bəhrəsidir. Ondan əvvəl baş verənlər sadəcə onun gəlişi üçün hazırlıq idi. Onun “sonuncu peyğəmbər” olması sadəcə bir ardıcıllığın bitməsi deyil, İlahi hikmətin bəşəriyyət üçün kamil şəkildə üzə çıxmasıdır.

Mövlud Ənənəsinin Tarixi

Peyğəmbərimizin (sav) dövründə və Xüləfa-i Raşidin zamanında ayrıca bir Mövlud gecəsi qeyd olunmurdu. Bunun səbəbi də cəmiyyətin hələ təzəcə bütpərəstlikdən uzaqlaşması və hər hansı təmtəraqlı mərasimlərin yenidən bütpərəstliyə meyl etdirə bilməsi qorxusu idi. İlk Mövlud mərasimləri Fatimilər dövründə, 10-cu əsrdə Misirdə ortaya çıxmışdır. Sonrakı əsrlərdə xüsusilə Əyyubilər zamanı böyük şənliklərə çevrildi. Bu mərasimlər zamanla müsəlmanların ortaq bayram ruhuna qatıldı və Peyğəmbər (sav) sevgisinin toplu şəkildə ifadə olunmasına vasitə oldu.

Süleyman Çələbi və “Vəsilətün-Nəcat”

Türk dünyasında Mövlud ənənəsini möhkəmləndirən əsas əsər Süleyman Çələbinin “Vəsilətün-Nəcat”ıdır. Bu əsər 1409-cu ildə Bursa şəhərində yazılıb. Maraqlısı odur ki, əsərin yazılışına səbəb bir vaizin “peyğəmbərlər arasında fərq yoxdur” deməsi üzərinə başlanan müzakirələr olub. Çələbi isə buna cavab olaraq yazdığı beyitlərlə əsərə başlamışdır.

“Vəsilətün-Nəcat” sadə, anlaşıqlı, amma eyni zamanda çox dərin və güclü bir dildə yazılmışdır. Əsərin mövzusu Peyğəmbərimizin (sav) kamil insan olaraq təcəllilərini — doğumu, möcüzələri, meracı və vəfatını əhatə edir. Bu əsərdə həm İslam düşüncəsinin fəlsəfi qatları — xüsusilə Vəhdət-i Vücud anlayışı — əksini tapır, həm də insanın xilas arzusu, şefaət ümidi ifadə olunur.

Türk Dövlətlərində Mövlud

Mövlud mərasimləri tədricən Osmanlı dövründə dövlət səviyyəsinə qaldırıldı. II Murad və Sultan Süleyman dövründə yarı-rəsmi xarakter daşıyırdısa, III Murad zamanında artıq rəsmi dövlət mərasiminə çevrildi. Bu gün oxunuş tərzləri bəzən mətni anlamağı çətinləşdirir, amma “Vəsilətün-Nəcat” təkcə bir ədəbi şah əsər deyil, həm də mənəvi həyatımıza ruh qatan bir mənbədir.

Allahdan istəyimiz bizi Rəsulunun (sav) sevgisi ilə lütfləndirsin və şəfaətinə çatdırsın. 

Modernləşmə Dönəmində Təhsil: İlahiyyat Fakültələrinin Vəziyyəti və Problemlər

Mədrəsələrdən İlahiyyata: Təhsil Sistemində Tarixi Dəyişikliklər

İslam dünyasında klassik dövrdə ali, orta və ilkin elmi biliklərin verildiyi əsas təhsil ocaqları mədrəsələr idi. Bu qurumlar, həmin dövrün universitetləri funksiyasını yerinə yetirirdi. Mədrəsələrdə tədrisin əsasını fiqh təşkil edirdi, çünki bu elm sahəsi bir müsəlmanın gündəlik həyatını düzgün şəkildə yaşaya bilməsi üçün lazım olan hüquqi və dini bilikləri əhatə edirdi. Bununla yanaşı, inanc sahəsində kəlam və fəlsəfə kimi sahələr də mədrəsə tədrisinin bir hissəsi idi. Təsəvvüf isə əsasən təkkələrdə öyrədilirdi.

Bəzi mədrəsələrdə fizika, kimya və digər təbiət elmlərinə dair nəzəri əsərlər (məsələn, Hikmətü’l-Ayn, Hidayətü’l-Hikmə) mütaliə edilirdi, lakin bu kitablar birbaşa kimyaçı və ya botanika mütəxəssisi yetişdirmək məqsədi daşımırdı. Belə sahələr üzrə ixtisaslaşma daha çox fərdi maraq və müəllim-tələbə əlaqələri ilə mümkün olurdu. Maraqlıdır ki, bu model müəyyən mənada Qərbdə modernləşmə öncəsi mövcud olan təhsil sistemi ilə də üst-üstə düşürdü.

Modernləşmə Dalğası və Keçid Problemləri

XIX əsrin ikinci yarısından, xüsusilə 1860-cı illərdən etibarən Avropa universitet modelinin nüfuzu artdıqca, İslam dünyasında da təhsil sahəsində dəyişiklik tələbləri ortaya çıxmağa başladı. Osmanlı dövləti bu prosesin ən canlı yaşandığı məkanlardan biri oldu. Klassik təhsil sistemindən müasir formaya keçid, yalnız formalarla deyil, həm də elmi sahələrin necə təsnif olunacağı, hansı sualların araşdırma obyektinə çevriləcəyi kimi əsaslı problemləri gündəmə gətirdi.

Ənənəvi elmi strukturun müasir dünyanın informasiya tələblərinə cavab verə bilməməsi bu dəyişikliyi qaçılmaz etdi. Amma bu keçid yalnız kitab tərcümə etməklə deyil, yeni bilikləri mənimsəyəcək insan resursu və bu bilikləri ötürəcək yeni institutların qurulması ilə mümkün ola bilərdi. Texniki sahələrdə bu keçid daha asan həyata keçdi – Mühəndis fakultələri bu baxımdan uğurlu modellər oldu. Lakin hüquq, ilahiyyat və sosial elmlər kimi qədim məktəbləşmə ənənəsi olan sahələrdə bu keçid ciddi çətinliklər doğurdu.

Osmanlıda 1860-cı illərdən etibarən ilahiyyata bənzər qurumlar yaratmaq cəhdləri olsa da, bu təşəbbüslər ciddi nəticə vermədi. Səbəblər sırasında uyğun dərsliklərin olmaması, yetərli mütəxəssis çatışmazlığı və dövlətin o dövrdəki siyasi-iqtisadi böhranları mühüm yer tutur. Ən əsaslı problem isə yeni elmləri nəzərə alaraq bilik sahələrinin necə yenidən təsnif ediləcəyinə dair sistemli və qalıcı bir yanaşmanın olmaması idi. Bu problem, təəssüf ki, bu gün də aktuallığını qoruyur.

Osmanlıdan Sonrakı Dönəm - Cümhuriyyət Dönəmi

Nümunə olaraq: Cümhuriyyətin ilk illərində liseylərdə hələ də Qurani-Kərim, siyər və klassik ərəb dili kimi dərslər tədris olunurdu. Lakin 1930-cu illərə doğru daha radikal addımlar atıldı. Əlifba islahatı ilə yanaşı, dil və təhsil sahəsində keçmişlə bağların tamamilə qoparılması hədəfləndi. Bu dövrdə imam-xətib məktəbləri bağlandı, mədrəsə mənşəli alimlər universitetdən kənarlaşdırıldı və ya təsirsiz hala gətirildi. 1933–1949 illəri arasında klassik İslam elmlərinə dair sistemli tədris fəaliyyəti faktiki olaraq tamamilə dayandı.

Əlifba dəyişimi nəticəsində yeni nəsillər klassik ədəbiyyatı oxumaq imkanından məhrum oldular və nəticədə bu mətnlərin daşıdığı zəngin düşüncə dünyası onların mənəvi üfüqlərindən uzaqlaşdı.

1949–50-ci illərdən etibarən isə dini kadrlara olan ehtiyac səbəbindən imam-xətib məktəbləri və ilahiyyat fakültələri yenidən fəaliyyətə başladı. Hətta parlament protokollarında belə “cənazə yuyacaq adam tapılmır” kimi ifadələrin yer alması, bu addımların sırf praktiki zərurətdən irəli gəldiyini göstərir.

İlahiyyat Fakültələrinin İkiqat Yükü

İlahiyyat fakültələrinin hazırkı vəziyyətini anlamaq üçün iki əsas məqamı nəzərə almaq lazımdır:

1. Bu fakültələr, keçmişdə bir bütöv təhsil sistemini təşkil edən bilik sahələrini (fiqh, kəlam, fəlsəfə, hədis və s.) özündə cəmləşdirirdi.
2. Lakin modernləşmə ilə bu statusunu itirərək, daha məhdud – sadəcə “dini” – bir sahə olaraq dəyərləndirilməyə başlandı. Beləliklə, İslam mədəniyyətinə aid bilik yalnız “olsa pis olmaz” məntiqi ilə sistemin kənarına yerləşdirildi.

Bu dəyişiklik, kəmiyyət baxımından bir yer ayrılması demək olsa da, keyfiyyət baxımından ciddi bir transformasiya baş vermədi. Müasir ilahiyyat fakültələri, texniki sahələr xaricində universitetin kiçik modeli kimi fəaliyyət göstərir. Burada fəlsəfə, dinlər tarixi, İslam incəsənəti, fiqh, təfsir, hədis, təsəvvüf və sair sahələr üzrə geniş tədris və tədqiqat işləri aparılır. Bu bölmələrdə dərs deyən mütəxəssislərin bir qismi öz sahələrində xarici mərkəzlərdə ixtisaslaşmış yüksək səviyyəli alimlərdir.

İlahiyyat fakültələri bu gün İslam düşüncə tarixini akademik səviyyədə öyrənmək və gələcək nəsillərə ötürmək üçün yeganə əsas platformadır. Lakin bu vəziyyət eyni zamanda ciddi bir ziddiyyət yaradır: bu qədər böyük və dərin bir mirası yalnız bir fakültənin çiyninə yükləmək doğru deyil. Əslində, fəlsəfə, sənət tarixi, sosiologiya və hüquq kimi digər sahələr də İslam irsini anlayacaq şəkildə təşkil edilsəydi, ilahiyyat daha konkret və ixtisaslaşmış bir sahəyə çevrilə bilərdi. Bu baş vermədiyindən, təhsil sistemi ilə İslam mədəniyyəti arasında əlaqəsizlik dərinləşmişdir.

Qarşılıqlı Təzyiqlər və Gələcək Perspektivlər

İlahiyyat fakültələri iki fərqli gözlənti arasında sıxışıb qalıb. Bir tərəfdən, cəmiyyət və Dini Qurumlar bu fakültələrdən ibadətləri icra edə biləcək praktik din xadimləri yetişdirməsini istəyir. Bu, tarixi baxımdan başa düşüləndir. Digər tərəfdən, bu fakültələr ali təhsil ocaqları kimi akademik bilik və tədqiqat mərkəzləri olmalıdır. Bu iki missiya bəzən bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edir.

Şərtlərə baxmayaraq, ilahiyyat fakültələrinin iç dinamikası mövcuddur. Cəmiyyətdən və rəsmi qurumlardan gələn tələblər bu fakültələri diri saxlayır, idealist tələbələrin hər dövrdə çıxmasına imkan yaradır. Bu tələbələr arasında elmi araşdırmalara maraq göstərən, akademik səviyyədə çalışan gənclər az deyil.

Bununla yanaşı, bəzi tənqidlər də mövcuddur. Məsələn, “İslami Elmlər Fakültəsi” adı altında fəlsəfə dərslərinin azaldılması cəhdləri, İslam düşüncə tarixində fəlsəfənin rolunu və əhəmiyyətini anlamamaqdan qaynaqlanır. Fəlsəfə bilmədən nə təfsiri, nə də kəlamı anlamaq mümkündür. Bu tip məhdudlaşdırmaların, tələbələrin İslam mirası ilə bağlı qavrayışını zəiflədəcəyi və ümumilikdə Azərbaycan universitet sisteminə uyğun gəlmədiyi düşünülür.

*Yazdıqlarımızın bir hissəsində Türkiyə nümunəsindən danışmışıq, fəqət Azərbaycanda da vəziyyət eynidir.

Həqiqət Nədir?

İnsanlığın Əzəli Həqiqət Axtarışı

İnsan tarixi boyunca cəmiyyətlər və mədəniyyətlər həqiqətə uyğun düşünmək, danışmaq və yaşamaq idealını özlərinə yol bələdçisi kimi qəbul etmişlər. Bu, təkcə İslam dünyasına yox, qədim Yunan fəlsəfəsindən tutmuş Mesopotamiya və Misirə qədər, hətta müasir dövrə qədər bir çox sivilizasiyanın təməl ideyası olmuşdur. Elm sahələrinin də ən əsas məqsədinin həqiqəti anlamaq olduğu düşüncəsi, bu anlayışın nə qədər dərin köklərə malik olduğunu göstərir.

Həqiqətin Mahiyyəti: Zaman və Məkanla Məhdudlaşmayan Öz

“Həqiqəti bilmək” dedikdə, burada xüsusi bir anlayışdan danışılır. Bir varlığın həqiqəti deyildikdə, onun zamandan və məkandan asılı olmayan, dəyişməyən, sabit və özünəməxsus mahiyyəti nəzərdə tutulur. Bu anlayış, onun xarici, dəyişən xüsusiyyətlərindən deyil, onun içindəki əsas, daimi varlıqdan danışır. İslam düşüncəsində bu mənada “mahiyyət” anlayışı istifadə olunur. Klassik dövrlərdə fəlsəfə və əqli elmlərə “həqiqi elmlər” deyilməsi də bu mənanı daşıyır.

Həqiqəti Anlamaq və Məlumat Növləri

İnsan təbiəti etibarilə sorğulayan, öyrənməyə meyilli bir varlıqdır. O, qarşılaşdığı hər bir şeyi başa düşmək və mənasına varmaq istəyir. Bir varlığın həqiqəti isə bu bilmək prosesində ortaya çıxır. Bilmək – əvvəl məlum olmayan bir şeyi üzə çıxarmaq və dərk etməkdir.

Məlumatlar əldə olunma yollarına görə fərqlənir. Birinci növ bilik insanın öz təcrübəsi və araşdırması ilə qazandığı bilikdir. Məsələn, bir astronomun kosmosla bağlı apardığı müşahidələr nəticəsində əldə etdiyi məlumat. İkinci növ isə xəbər vasitəsilə əldə olunan bilikdir – yəni başqasının söylədiyi və ya yazdığı məlumatlar. Bu biliklər, tarix və ya hadisə məlumatları kimi, dolayı yolla əldə edilir. Həqiqəti anlamaq isə daha dərin və aktiv bir axtarış tələb edir. Qəzalinin “qozu sındırıb içinə baxmaq” misalı, bu axtarışın mahiyyətini çox gözəl izah edir.

Elmi Tədqiqatların Təməli Kimi Həqiqət Axtarışı

Tarix boyu insanlar mövcud olan hər şeyi – istər bitkilər, heyvanlar, istərsə də insanlar, göy cisimləri və s. – öyrənməyə və onların mahiyyətini anlamağa çalışmışlar. Bu məqsədlə botanika, zoologiya, psixologiya, tibb, astronomiya kimi sahələr inkişaf etmişdir. Elmi tədqiqatın əsas məqsədi hər zaman dəyişməyən mahiyyəti üzə çıxarmaq olmuşdur.

Məsələn, insan anlayışının fəlsəfi mənada həqiqəti, onun “düşünən canlı” (heyvan-ı natiq) olması ilə əlaqələndirilir. Bu baxışa görə, insanın müxtəlif xüsusiyyətləri – dövlət qurmaq, yazmaq, sevinc və qəzəb kimi hallar – onun həm canlı, həm də düşünən bir varlıq olmasından qaynaqlanır. Bu cür yanaşma, insanı yalnız zahiri xüsusiyyətləri ilə deyil, onun əsl mahiyyəti ilə anlamağa çalışır.

Bir filosofun həqiqət axtarışı zamanla dəyişməyən biliyin axtarışıdır. Bu, tək-tək hadisələrə deyil, onları doğuran ümumi qanunlara və prinsiplərə yönəlmiş bir axtarışdır.

Həqiqət Axtarışının Əsas Qəbul Etdiyi Prinsiplər

Həqiqəti anlamaq düşüncəsi iki əsas fərziyyəyə dayanır:

1. Mənim xaricimdə, obyektiv olaraq mövcud olan bir həqiqət vardır.
2. İnsan idrakı və ya bilik əldəetmə yolları bu həqiqəti qavramağa uyğundur.

Həqiqətin Dar Mənası: Metafizika və Ontoloji Yanaşma

Həqiqəti anlamağın bir də daha dar, ixtisaslaşmış bir mənası var. Fizika, riyaziyyat və tibb kimi sahələr araşdırmalarında əsasən hadisələrin “necə baş verdiyini” öyrənir, lakin o varlıqların “nə olduğu” ilə maraqlanmırlar. Bu məsələ isə ontologiya və ya metafizikanın sahəsidir. Yəni, bir varlığın varlıq olaraq nə olduğu, hansı əsasla mövcud olduğu kimi sualları bu sahə öyrənir. Beləliklə, həqiqəti bilmək, mütləq hər şeyi bilmək demək deyil – burada mahiyyətə dair bilgi nəzərdə tutulur.

Əndəlüs düşünürü İbn Baccə insanların idrak səviyyəsini üç qrupa ayırır:

• Hissiyyat səviyyəsi – gündəlik həyatda lazım olan ən sadə biliklərə əsaslanır. Əksər insanlar bu səviyyədə qalır.
• Təsəvvür səviyyəsi – fizika və riyaziyyat alimləri bu mərhələdədir. Onlar maddi aləmdən tam qurtulmamış, düşüncələrində hələ də konkret obyektlərə bağlı olanlardır.
• Ağıl səviyyəsi – yalnız filosoflara məxsus bir səviyyədir. Bu insanlar “varlıq nədir?” sualına maddi təzahürlərdən kənar cavab axtarmağa qadirdirlər. Onlar üçün filosof olmaq sadəcə fəsəfə oxumaq deyil, onu yaşamaq və tətbiq etməkdir.

Sofistlər və Həqiqətin İnkarı

İslam əqaif kitablarında yer alan “Əşyaların həqiqətləri sabitdir” ifadəsi sofistlərin fikirlərinə cavabdır. Sofistlər iddia edirdilər ki, varlıq deyilən anlayış sadəcə bizim düşüncə məhsulumuzdur; əgər var olsa belə, biz onu qavramağa qadir deyilik. Bu fikir həqiqət anlayışını inkar edir və onun yerinə subyektiv təsəvvürləri qoyur. Belə düşüncə tərzi həqiqət axtarışını inandırma və ritorikaya endirir.

Burada iki anlayış önə çıxır:

• Haqq – obyektin özü, yəni xarici aləmdə gerçək olaraq mövcud olan varlıq.
• Sidq (doğruluq) – bizim zehin dünyamızda olanın həmin gerçəkliklə uyğunluğudur. Yəni düşüncəmizlə reallıq üst-üstə düşürsə, burada doğruluq var.

Kelam və fəlsəfə ənənəsində bu vurğulanır ki, bizim dərk etdiklərimiz sadəcə təsəvvür və ya təxəyyül deyil, real obyektlərə aiddir.

Müasir Dövr və Kantın Fəlsəfi İnqilabı

Müasir dövrdə əvvəllər dəyişməz sayılan bir çox həqiqətlər sorğulanmağa başlanmışdır. Elmdəki inkişaflar, xüsusilə astronomiya və fizika sahələrindəki dəyişikliklər göstərmişdir ki, əvvəlki məlumatlar ya natamam, ya da tamamilə səhv ola bilər. Aristotelin kainatla bağlı fikirlərinin teleskopla təkzib olunması buna misaldır.

İmam Qəzalinin “varlıq bəlkə də bir yuxudur” fikri də bu şübhəni gücləndirən yanaşmalardandır. Amma ən əsas sual, bizim “varlıq” dediyimiz anlayışın idrak strukturlarımızın məhsulu olub-olmaması ilə bağlıdır.

Kant bu sahədə bir dönüş nöqtəsi yaratdı. O bildirdi ki, biz obyektləri “özlüyündə necədirsə” o şəkildə deyil, öz idrakımızın kateqoriyaları vasitəsilə qəbul edirik. Yəni məkan, zaman, səbəblilik kimi anlayışlar obyektin özündən yox, bizim qavrayışımızdan qaynaqlanır. Bu yanaşma, həqiqətin obyektivliyi ilə bağlı ciddi suallar doğurmuş və nisbilik (relativizm) düşüncəsinə yol açmışdır.

Post-truth Dönəmi və Həqiqətin Dağılması

Bütün bu fəlsəfi tədrici dəyişikliklər nəticəsində, xüsusilə də dil fəlsəfəsində, həqiqətin yalnız dil vasitəsilə qurulduğu fikri yayılmışdır. Son dövrlərdə isə “post-truth” (həqiqət sonrası) adlanan bir mərhələyə qədəm qoyulmuşdur. Bu mərhələdə həqiqət artıq ümumi və obyektiv reallıq kimi yox, şəxsi və ya qrup maraqlarına görə dəyişən bir məfhum kimi qəbul edilir.

Bu yanaşmanın çox təhlükəli nəticələri var. Əgər həqiqət fərddən və ya cəmiyyətdən asılıdırsa, onda insanın özü də qeyri-müəyyən, dəyişkən bir varlığa çevrilir. Bu isə dəyərlər sistemində, əxlaqda və siyasətdə dərin pozuntulara gətirib çıxara bilər.

İslam Düşüncəsində Ədalət Qavramı

Ədalət, insanlığın ən qədim və ümumbəşəri problemlərindən biridir. Bütün cəmiyyətlərdə qəbul edilən, istinad edilən əsas anlayışlardan biri olan bu məfhum, elm və əxlaq kimi, heç kimin qarşı çıxmadığı, lakin məzmunu və tətbiqi ilə bağlı daim müzakirəyə açıq olan bir anlayışdır. Tarix boyu müxtəlif düşüncə sistemləri və mədəniyyətlər ədaləti qəbul etmiş, lakin onun həyata keçirilməsi və nəyi əhatə etməli olduğu məsələsində bir sıra fərqli yanaşmalar ortaya çıxmışdır.

Ədalətin Əsas Anlayışı: “Hər Şeyi Öz Yerinə Qoymaq”

İslam düşüncəsində – eləcə də ondan əvvəlki bir çox fəlsəfi və dini sistemlərdə – ədalət adətən “bir şeyi yerli-yerində qərarlaşdırmaq” və ya “onu olması lazım olan yerə qoymaq” kimi tərif olunur. Bu ümumi prinsip ətrafında razılıq olsa da, əsas mübahisələr “yer”in nə olduğu və bu yerin necə müəyyən olunacağı məsələsində cəmlənir. Bu sual, həm əxlaqi, həm də siyasi sahədə aparılan səylərin təməlində dayanır və insanın qədimdən bəri davam edən axtarışlarındandır. Qurani-Kərimdə də tez-tez qarşılaşdığımız “ədl” və “qist” kimi ifadələr bu anlayışın əhəmiyyətini bir daha vurğulayır.

Ədalətin Teoloji Tərəfi: Allah və Qul Münasibətində Ədalət

İslamın ilkin dövrlərində ədalətlə bağlı müzakirələrin mühüm istiqamətlərindən biri teoloji, yəni kəlam sahəsində aparılmışdır. Xüsusilə hicri I əsrin sonlarından etibarən Mötəzilə ilə Əhli-Sünnə arasında formalaşan əsas fikir ayrılıqlarından biri Allahın ədaləti məsələsi olmuşdur. Mötəzilə məktəbi – özlərini “Əhli-Ədl və Tövhid” adlandıraraq – Allahın vəd etdiyi şeylərə əməl etmək məcburiyyətində olub-olmadığını, yəni “vücub aləllah” anlayışını ciddi şəkildə müzakirə etmişdir. Onlara görə, təklif (Allahın insana məsuliyyət yükləməsi) qarşılıqlı bir məsuliyyətdir; yalnız insan deyil, Allah da bu təklifdən nəticə çıxarmalıdır, yəni Allah dediklərini etməyə məcburdur.

Əhli-Sünnə düşüncəsinə görə isə, Allah heç bir şeyə məcbur deyil və təklif məfhumunda yalnız bəndənin məsuliyyəti mövcuddur. Əşari məktəbi, ədalət və zülm kimi anlayışların insanlara məxsus dəyərləndirmə olduğunu, Allahın isə bu anlayışların fövqündə dayandığını iddia etmişdir. Onlara görə Allahın etdikləri birmənalı şəkildə ədalət sayılır, çünki Onun felləri bizim anlayış çərçivəmizin xaricindədir. Maturidi yanaşması isə fərqli olaraq, Allahın fellərinin “Hakim” (hikmət) sifəti ilə izah oluna biləcəyini və Onun qüdrətinin hikmətlə uzlaşdığını önə çəkir. Bu isə, Allahın etdiklərinin yalnız qüdrətə deyil, eyni zamanda hikmət və ədalətə əsaslandığını göstərir.

Ədalətin Əxlaqi Tərəfi: Fərddə Daxili Tarazlıq və Fəzilət

Ədalətin ikinci əsas tərəfi fərdi əxlaqla bağlıdır. Bu, insanın öz içindəki nizama riayət etməsi, nəfsani istəklərə təslim olmadan, davranışlarını ədalət üzərində qurması ilə əlaqəlidir. Xüsusilə İslam əxlaq fəlsəfəsində bu mövzu sistemli şəkildə işlənmişdir. Aristotelin “Nikomaxos Etikası” kimi əsərlərinin tərcüməsindən sonra bu yanaşma İslam dünyasında daha dərindən mənimsənilmişdir.

Əxlaqi ədalətin əsasında “etidal” – yəni daxili tarazlıq anlayışı dayanır. İnsan özünü idarə edə bilən bir varlıqdır və əgər bu idarə ağıl üzərindən həyata keçirilirsə, burada əsl ədalət təcəlli edir. Bu idarəetmədə üç əsas güc mühüm rol oynayır: ağıl, şəhvət və qəzəb. Əgər bu güclər arasında tarazlıq pozularsa, insanın davranışları nəfsani arzuların təsiri altına düşür və əxlaqi zəifliklər ortaya çıxır. Lakin ağıl bu gücləri yönəldərək idarə edə bilsə, nəticədə fəzilətlər formalaşır.

Ədalət isə bu fəzilətlərin – iffət, səbir, təvazö, cəsarət, qənaət kimi – harmoniya şəklində birləşdiyi haldır. Bu vəziyyətdə insan nəfsani güclərini təkzib etmir, əksinə onları ağılın rəhbərliyi altında tənzimləyir. Quranda bu əxlaqi ədalət “təqva” anlayışı ilə üst-üstə düşür. Təqva – Allah qarşısında məsuliyyət hissi – bütün fəzilətləri özündə birləşdirən bir məqamdır və bu yolda irəliləmək daimi özünü dərk, nəfsin təmizlənməsi və islah prosesi ilə mümkündür. Tövbə, inabə və istiğfar da bu mənəvi yüksəlişin ayrılmaz parçalarıdır.

Ədalətin Siyasi Tərəfi: İdarəetmə və Sosial Tarazlıq

Ədalətin üçüncü və ən geniş əhatəli sahəsi isə siyasi ədalət məsələsidir. Bu, yalnız fərdlərlə deyil, bütöv cəmiyyətin idarə olunması, şəhərlərin, dövlətlərin, institutların düzgün və balanslı şəkildə təşkil edilməsini əhatə edir. İslam dünyasında siyasi fəlsəfə, çox vaxt əxlaq fəlsəfəsinin davamı kimi qiymətləndirilmişdir. Bu baxımdan siyasətin də əxlaqi prinsiplərə tabe olması gərəkdiyi vurğulanmışdır. Məsələn, “Əhkam əs-Sultaniyyə” kimi əsərlər siyasəti hüquqi və əxlaqi çərçivədə dəyərləndirmiş, siyasi nizamın əxlaqsızlıqla uzlaşa bilməyəcəyini bildirmişdir.

Siyasi ədalət, fərdi əxlaqi ədalətin cəmiyyət səviyyəsindəki təzahürüdür. Cəmiyyətdəki müxtəlif təbəqələr – fəhlələr, idarəçilər, sahibkarlar – arasında tarazlığın qorunması əsas məsələdir. Cəmiyyətin bədənə bənzədilməsi, müxtəlif orqanların harmoniyası kimi, iqtisadiyyat, ordu, idarəetmə və hüquq sistemi arasında da uzlaşma tələb edir.

Siyasi ədalətə nail olmaq, fərdi niyyətlərlə kifayətlənmir. Ədalətli iqtisadi sistemin qurulması, sərvətin bərabər paylanması, insanların əsas ehtiyaclarının qarşılanması və ictimai sərvətin yalnız bir təbəqənin yox, bütün cəmiyyətin rifahı naminə bölüşdürülməsi zəruridir. Bunun üçün ədalətli bölüşdürmə və qayda-məntiqə əsaslanan idarəetmə sistemlərinin mövcudluğu şərtdir.

Siyasi ədalət, eyni zamanda, durğun deyil, daim yenilənməli olan bir prosesdir. Kənd təsərrüfatına əsaslanan dövrlə sənaye cəmiyyətinin ədalət meyarları eyni ola bilməz. Cəmiyyətin dəyişən strukturlarına uyğunlaşmaq, köhnəlmiş idarəetmə metodlarını tərk edib yeni yanaşmalar ortaya qoymaq bu sahədə mütləqdir. Gündəlik davranış və yaxşı niyyətlə siyasi ədaləti qorumaq mümkün deyil; bunun üçün davamlı islahatlar, iqtisadi və sosial mexanizmlərin təkmilləşdirilməsi zəruridir.