Dindarlıq və Əxlaq

Cəmiyyətdə ən çox rast gəlinən iradlardan biri belədir: “Namaz qılır, amma yalan danışır”, “Həccə gedib, amma ticarəti əyri” kimi ifadələrlə insanlar arasında dindar bilinən şəxslərin əxlaqi ziddiyyətlərinə toxunulur. Bu cür yanaşmalar, sanki dinin tək başına əxlaqlı həyat üçün yetərli olmadığını və ya dindarlığın əxlaqsızlıqla bir araya gələ biləcəyini düşündürür. Lakin məsələni dərindən araşdıranda, həm bu tənqidlərin mahiyyəti, həm istinad etdiyi faktların nə qədər gerçək olduğu, həm də dinin əsl məqsədi ilə bağlı fərqli baxışlar ortaya çıxır.

Tənqidlərin Arxasındakı Gözlənti və Həqiqət

İlk baxışda dinə qarşı görünən bu iradlar əslində dindarlığın yaxşı bir keyfiyyət olduğunu qəbul edən bir gözləntidən doğur. Yəni tənqid edən tərəf belə düşünür ki, əgər kimsə dindardırsa, ondan pislik gəlməməlidir. Əslində, bu, fərqində olmadan belə dindarlığın müqəddəs bir məfhum olduğunu qəbul etməkdir. Çünki heç bir din – istisna hallardan başqa – əxlaqsızlığı əmr etmir, əksinə yüksək əxlaq tələb edir. Budizm, Konfutsi və ya Şamanizm kimi vəhyə söykənməyən inanclarda belə açıq-aşkar əxlaqsızlıq təşviq edilmir.

Ancaq bu iradların nə dərəcədə gerçəyə söykəndiyi də mübahisəlidir. Tarixə və mənbələrə baxanda görünür ki, bu cür hallar əslində istisnadır və ümumiləşdirilməməlidir. Məsələn, baş verən mənfi hadisələr cəmiyyətdə dindarlıqdan gözlənilən yüksək əxlaq standartına görə şişirdilərək hamıya şamil edilir. Bəzən köhnə filmlərdə də imam və hacılarla bağlı formalaşdırılan imic bu yanlış təsəvvürün yayılmasına təsir edir.

Əxlaqın Həddi və Dindarlığın Məqsədi

Burada əsas yanlışlardan biri də əxlaqın çox geniş bir məfhum olmasıdır. Bir insanın sadəcə namaz qılması və ya oruc tutması ilə iş həyatının, ailə münasibətlərinin, iqtisadi davranışlarının tamamilə dəyişəcəyini gözləmək, sadəcə insafsızlıq yox, həm də məntiqsizlikdir. Çünki əxlaqi keyfiyyətlərin yaranması üçün ibadətdən əlavə bir çox amil vacibdir. Məsələn:

• Təhsil səviyyəsi,

• Gəlir səviyyəsi və bölgüsündəki ədalətsizliklər,

• İqtisadi düzənin pozğunluğu və insanların əsas ehtiyaclarını qarşılamaq çətinliyi,

• Siyasi sabitliyin olmaması və rejim böhranları,

• İnsanların şəraitə görə istəklərini idarə edə bilməməsi,

• İdarəetmə zəifliyi və ya təcrübəsizlik (məsələn, qəza zamanı qaçma hallarının səbəbi).

Bundan başqa, dindarlıq bir nəticə yox, bir yol, bir çatmaq cəhdidir. Peyğəmbərimizin (sav) göstərdiyi dindarlıq modeli, Allahla bağlanan münasibəti mərkəzə qoyub digər bütün münasibətləri də buna uyğun tənzimləməyi öyrədir. Bu isə çox az insanda tapılan yüksək səviyyəli bir dindarlıq formasıdır.

Dinin və ibadətin əsl məqsədini də bir-birindən ayırmaq lazımdır:

• Namaz kimi ibadətlərin hədəfi: Namazın insanı dəyişdirmə, pis vərdişləri əridib yox etmə gücü çox böyükdür. Lakin insanın qıldığı namaz bəzən bu qədər təmiz ola bilmir, nəticədə potensial tam reallaşmır.

• Dinin əsl məqsədi: Din ilk növbədə insanla Allah arasındakı münasibəti düzəltməyi hədəfləyir. İnsanlar arasındakı münasibətlərin düzəlməsi isə şəriətin bir parçası olaraq dolayı nəticədir. İslamda fərdilik əsasdır, topluluq bu fərdiliyi qoruyub möhkəmləndirmək üçün vardır.

• İman və əməl əlaqəsi: Əməl (yəni davranışlar), imanın özü deyil, imanla bağlı nəticədir. Davranışdakı nöqsanlar insanın inancını və Allahla bağını korlamadığı müddətdə onu dindən çıxarmaz. Çünki dinin əsas dayağı, bəndənin Allaha ümid, acizlik və təslimiyyət üzərində qurulmasıdır – əməllərin kamilliyi ilə Allah qarşısında “müqavilə” bağlamaq deyil.

Tənqidin Özünün Əxlaqi Cəhətdən Zəifliyi və Məsələyə Bütöv Yanaşma

Dindarlığı əxlaqsızlıqla eyniləşdirmək, əslində əsl əxlaqsızlığın özüdür. Bir hadisəni təkcə dini prizma ilə qiymətləndirməkdənsə, sosioloqların, tarixçilərin, antropoloqların, siyasətçilərin və mühəndislərin də nəzərə almalı olduğu müxtəlif amilləri unutmamaq lazımdır. Məsələn, zəlzələ zamanı müzakirə edilməli olan mövzu təkcə ilahi cəza deyil, həmçinin mühəndislik və şəhərsalma məsələləridir.

Bugünkü sosial şəbəkələr də bu mövzuda yanlış təsəvvürlərin yayılmasına zəmin yaradır. Bəzən dindarlıq-əxlaq mövzusu dindarların mənəvi üstünlüyünə qarşı psixoloji reaksiyadır. Qeybət kimi davranışların din tərəfindən qadağan edilməsinin səbəbi də insanın özünü üstün görmə təkəbbürüdür. Bir çox əxlaqsızlığın kökündə də məhz bu təkəbbür dayanır.

Buxara Hənəfiliyi Üsul Ənənəsi və Dönüşmələri | Fiqh Üsulu Tarixi (Hənəfi Məzhəbi Nümunəsində) - 3

Buxara Hənəfiliyi wsul ənənəsi, Mavəraünnəhr bölgəsində formalaşmış, Hənəfi məzhəbinin fiqh üsulu düşüncəsinə mühüm töhfələr vermiş dərin bir məktəbdir. Bu məktəbi Səmərqənd ənənəsindən fərqləndirən başlıca cəhət, kəlam elminə və əqli məsələlərə bir qədər ehtiyatlı yanaşmasıdır. Məsələn, Əbu’l-Yüsr əl-Pezdəvinin dövründəki fiqh alimlərinin kəlam elmini qadağan etməsindən şikayətlənməsi bu mövqeyi təsdiq edir. Eyni zamanda, Səmərqəndi bəzi üsul alimlərini füru məsələləri ön plana çıxarıb kəlamda dərinləşdiklərinə və məzhəbin kəlam prinsiplərinə uyğun olmayan nəticələrə vardığına görə tənqid etmişdir ki, bu da iki məktəb arasındakı fərqi açıq şəkildə göstərir.

Ayırıcı Xüsusiyyətlər və Erkən Dövr Nümayəndələri

Buxara məktəbi vahid bir qurum olmayıb, eyni bölgədəki bütün Hənəfi alimlərini əhatə etmir. Hətta eyni dövrdə yaşamış alimlər arasında belə üsul məsələlərində müxtəlif yanaşmalar görmək mümkündür. Lakin ümumi istiqamət baxımından Səmərqənddən ayrılırlar. Məsələn, Səraxsi və Pezdəvi kimi Buxaralı üsulçular, İmam Maturidinin kəlam görüşlərini tam mənada mənimsəməmişlər. Xüsusilə hüsn və qubuh məsələsində (yaxşı və pisin müəyyənləşməsi) nəql prinsipini qəbul etməmələri və “təkvini” sifəti inkar etmələri, onların bəzi mövzularda Əşəri mövqeyə yaxın durduğunu göstərir. Amma onlar bütövlükdə Əşari də deyildirlər; əksinə, Bəlx və Buxara alimlərindən gələn əsas Hənəfi etiqad xəttini qoruyub saxlamışdılar.

Dəbusi və İraq Təsiri

Buxara fiqh üsulunun ən mühüm siması Dəbusi olmuşdur. Sonrakı dövrlərdə geniş yayılmış “əlfaz” mövzusunda dördlü bölgülər (məsələn, nəfsül-vücub, vücub-i illə və s.) ilk dəfə onun tərəfindən sistemləşdirilmişdir. Ancaq Dəbusi, Mavəraünnəhrə İraq məktəbinin – Mötəzilə kəlamına bələd olan İraq üsul anlayışının – bəzi prinsiplərini gətirdiyinə görə Səmərqənd alimləri tərəfindən tənqid olunmuşdur.

Dəbusi, İraq üsul xəttinə yaxın olsa da, öz yazılarında kəlam arxa planını geniş izah etməkdənsə, fiqh və digər islami elmlərlə əlaqəli şəkildə üsulun inkişafını önə çıxarmışdır. Bu da onun İraq üsulundakı Etizal yönümlü istidlal metodunun risklərini görərək yeni bir yol seçməsi kimi şərh olunur. Hərdən Dəbusi Mötəzilə ilə əlaqələndirilsə də, “Təqvimül-Ədillə” adlı əsərində Mötəziləyə qarşı irəli sürdüyü tənqidlər, Allahın görülməsi, qədərin mahiyyəti və böyük günahlar barədəki mövqeyi onun Mötəzilə olmadığını açıq şəkildə göstərir. Dəbusidən sonra Pezdəvi bu əsərə şərh yazmış, Əlaəddin əs-Səmərqəndi şərh niyyəti ilə məşğul olmuş, Sadrüşşəriə əs-Sani isə ixtisar etmişdir.

Pezdəvi və Sonrakı İnkişaflar

Pezdəvi, Dəbusidən sonra Buxara xəttinin ən əhəmiyyətli simasıdır. Onun “Kənzü’l-Üsul” adlı əsəri Səraxsi əsərlərindən daha çox yayılmış və geniş rəğbət qazanmışdır. Bu mətn qısa və bəzi yerlərdə mürəkkəb olduğundan bir çox alim tərəfindən şərh edilmişdir. “Əl-Müntəxəb” və “Əl-Mənar” kimi məşhur əsərlər, məzmunca Pezdəvinin metninə əsaslanır. Pezdəvi, Dəbusi vasitəsilə Mavəraünnəhrə gələn İraq kəlam düşüncəsində bəzi fərqli mövqelər tutaraq Hənəfi üsul xəttini öz istiqamətinə yönəltmişdir. Əsərinin girişində Əbu Hənifəni etizaldan təmizləməsi də həm məzhəbin əhli-sünnə mövqeyini qorumağa, həm də o dövrdə Mötəzilə təsirinə bir reaksiya verməyə xidmət etmişdir.

Mavəraünnəhr alimləri Hənəfi məzhəbinin Mötəzilə kimi görünməsindən narahat olaraq iki fərqli yol seçmişlər: Səmərqənd alimləri kəlam məsələlərini əsas müzakirə obyekti edərək bu təsiri aradan qaldırmağa çalışmış, Buxaralılar isə dərin kəlam polemikasına girmədən, daha çox fiqh zəminində Mötəziləyə qarşı dayanmağa üstünlük vermişlər. Nəticədə, Hicri VI əsrdən sonra Buxara üsul ənənəsində kəlam məsələləri tədricən arxa plana keçmiş, bu səbəbdən sonrakı əsərlərdə ilk dövrlərdəki kəlam mübahisələrinə az rast gəlinir.

Sonrakı Dövrlərdə Əsas Əsərlər

Pezdəvidən sonra Buxara xəttini davam etdirən mühüm əsərlər bunlardır:

• Hüsaməddin Əhsikəsilinin “Müntəxəbü’l-Hüsami” – Pezdəvi mətnini əsas götürmüş, kəlam məsələlərinə çox girməmişdir, bir çox şərhi yazılmışdır.

• Əbu’l-Bərəkət ən-Nəsəfinin “Mənar” əsəri – Pezdəvi və Səraxsi mənbələrini birləşdirərək tərtib olunmuşdur, lakin daha çox Pezdəvi strukturu əsasında formalaşmışdır. Uzun illər dərs kitabı kimi istifadə olunmuş, İslam dünyasının hər yerinə yayılmışdır.

• Sədrüşşəriə əl-Mahbubinin “Tənqih” və “Təvzih”i – Pezdəvi əsasında hazırlanmış, Razi və İbn Hacibdən də bəzi xülasələr təqdim etmişdir. “Məmzuç metod” adlanan üsulla Hənəfi və mütekəllim yanaşmaları birləşdirmişdir. Əsərə əlavə edilən “Müqəddimətü’l-Ərbəə” bölməsi hüsn və qubuh problemini varlıq məsələsi kimi açıqlaması və Maturidi mövqeyini qoruması baxımından diqqətəlayiqdir. Bu üsul Osmanlı alimləri arasında uzun müddət istifadə edilmişdir.

• Molla Hüsrəvin “Mirqat” əsəri – Sədrüşşəriəyi örnək götürərək hazırlanmış, asan üslubda yazılmış, əzbərlənməyə əlverişlidir. Anadoluda geniş yayılmış, lakin “Mənar” kimi beynəlxalq şöhrət qazanmamışdır.

• Hədiminin “Məcamü’ul-Həqaiq”i – Sədrüşşəriə və Molla Hüsrəv xəttini davam etdirmiş, “Xatimə” hissəsinə əlavə etdiyi 154 ümumi qayda ilə fərqlənmişdir. Bu qaydalar daha sonra “Məcəllə”nin girişinə təsir etmiş, əsəri Molla Hüsrəvin “Mirqat”ından daha populyar etmişdir.

Müasir Dövrdə Fiqh Üsulu

Tənzimat dövründən sonra Osmanlıda, sənaye inqilabından sonra isə Qərbdə fiqh üsuluna baxış dəyişmişdir:

• Misir Məktəbi (M. Xudari Bəy) – Sadə, açıq və anlaşıqlı üslubu, kəlam-məntiq mübahisələrindən uzaq durması, şəriətin məqsədlərinə (məqasid) önəm verməsi və müsbət hüquqla əlaqə yaratması ilə diqqət çəkmişdir. Ancaq bu yanaşma metod baxımından ciddi bir yenilik gətirmədiyi və Hənəfi üsuluna qarşı bəzən ədalətsiz tənqidlər yönəltdiyi üçün tənqid olunmuşdur.

• Osmanlıda Türkcə əsərlər – Hüquq məktəblərinin açılması ilə Osmanlı türkcəsində bir çox əsər yazılmışdır. Bu əsərlər əsasən “Mirqat” və “Məcamü’ul-Həqaiq” xəttini izləmiş, Əli Haydar Əfəndi və Mahmud Əsad Əfəndi kimi alimlər “Məcəllə” kimi qanun mətnləri üzərindən fiqh üsulunu praktikaya keçirməyə çalışaraq yeni baxışlar gətirmişlər.

Müasir dövrdə sürətlə dəyişən şərtlər fiqh üsulunda örf, zərurət, məsləhət kimi prinsiplərin müstəqil dəlil kimi önə çıxmasına səbəb olmuş, bu isə ənənəvi yanaşmadan bir növ uzaqlaşma kimi dəyərləndirilmişdir. Həmçinin, fiqh üsulu bəzi hallarda sosioloji tədqiqatın mövzusu olmuş, məsələn, Ziya Gökalp “İctimai Üsul-i Fiqh” anlayışını irəli sürərək fiqh üsulunu qurucu elmdən daha çox passiv bir sahəyə çevirməyə çalışmışdır. Bu dövrdə fiqh üsulu bəzən siyasi manifest vasitəsinə də çevrilmiş, xilafət və ictihad mövzuları geniş şəkildə müzakirə olunmuşdur.

Türkiyədə 1925-ci ildən sonra yeni təhsil sistemində fiqh üsulu hüquq fakültələrindən çıxarılmış, yerinə hüquq tarixi dərsləri salınmışdır. Laik fiqh üsulu dərsi (Hüseyn Naci Bəy) və ya hüquq məntiqi tədrisi (Əli Himmət Bərki) kimi cəhdlər olsa da, bugünə qədər hüquq fakültələrində birbaşa fiqh üsulu ilə əlaqələndirilə biləcək bir dərsin mövcudluğu məlum deyil.

Fiqh Üsulu və Hənəfi Məzhəbi | Fiqh Üsulu Tarixi (Hənəfi Məzhəbi Nümunəsində) - 2

Hənəfi fiqh üsulu İslam hüquq düşüncəsində hökm çıxarma yollarını və prinsiplərini araşdıran mühüm bir sahədir. Bu məktəb yaranandan indiyə qədər müxtəlif bölgələrdə fəaliyyət göstərən Hənəfi alimləri arasında fərqli cərəyanlar meydana gəlib və bu cərəyanlar bir-birinə ciddi təsir göstərib.

İlk Dövr Hənəfi Üsulu və Təsisçi İmamlar

Əbu Hənifə (r.h) və onun tələbələrinin birbaşa fiqh üsuluna dair müstəqil əsər yazmadıqları məlumdur. Amma onun bəzi risalələrində və əqidə mövzulu yazılarında müxtəlif üsul məsələlərinə toxunduğu görünür. Məsələn, dəlillərin iyerarxiyası (Quran, sünnə, icma, qiyas), xəbər və rəvayətlər toqquşanda hansına üstünlük veriləcəyi, çoxsaylı ictihadların içində hansının doğru sayıla biləcəyi kimi məsələlər onun dövründə müzakirə edilib. O dövrdə kəlam elmi ilə əlaqəsi də bu mövzuların inkişafına zəmin yaradıb. Əbu Hənifənin Amr ibn Ubeyd kimi Mötəzilə nümayəndələri, xaricilər və hədis əhli ilə apardığı mübahisələr buna sübutdur.

İmam Əbu Yusuf və İmam Muhəmməd dövründə isə fiqhin praktik tərəfləri ilə bağlı mövzular üstünlük təşkil edib. Əbu Yusufun "İxtilafu Əbu Hənifə və Əbi Leyla" və "Rəddu Alə’l-Əvzai" kimi əsərlərində dörd əsas dəlilin mövqeyi, səhabə sözünün dəlil olub-olmaması, qiyas, istihsan, məsləhət və istishab məsələləri geniş yer alıb. Dəlillərin zənni və ya qəti olub-olmamasını nəzərə alaraq haram-halal məsələlərində ehtiyatla davranıb. İmam Muhəmmədin əsərlərində (əl-Əsl, əl-Hüccə, Muvatta rəvayəti) qiyas qarşısında istihsanın dəlil kimi qabardılması, əsli ibahə, istishab, məfhumu-müxalifə, örf və zərurət mövzularına toxunulub. Onun "Kitabül-İctihad" əsərinin də əsasən qiyas məsələsinə aid olduğu güman edilir. Görünür ki, bu təsisçi imamlar əsas mövzulara toxunsalar da, həmin dövrdə üsul sonrakı dövrlərdəki kimi tam sistemləşdirilməyib.

İlk Üsulçular və Mötəzilə Əlaqəsinin Başlanğıcı

Hicri III əsrin əvvəllərində yaşamış İsa bin Əban, Hənəfi üsul düşüncəsinin təşəkkülündə mühüm adlardan sayılır. Onun "əl-Hücəc fil-Küllis-Sair" və "əl-Hücəcül-Kəbir" kimi əsərlərinin mövcudluğu məlumdur. Xüsusilə, Hənəfilərin sünnə baxışını müdafiə etmək məqsədi daşıyan "əl-Hücəc fil-Küllis-Sair" əsəri, Şafii’nin ər-Risələsi'nə bənzər şəkildə bəzi əsas üsul məsələlərini əhatə edir. İsa bin Əbanın Bişr əl-Mərisi ilə polemikalarında Mötəzilənin bəzi baxışlarına qarşı çıxdığı bilinir. Bu dövrdə həmçinin Muhəmməd bin Şüca əs-Səlci də ümumi ifadələrlə bağlı fikirlər söyləyərək Mötəzilə baxışına qarşı mövqe sərgiləyib. Ümumilikdə IV əsrə qədər Hənəfi üsulu ilə Mötəzilə arasında ciddi bir əlaqə olmayıb.

Mötəzilə Üsulu və Əsas Prinsiplər

Mötəzilə IV əsrə qədər sabit bir üsul sisteminə sahib olmasa da, Əbu Əli əl-Cübbai və Əbu Haşim əl-Cübbai ilə birlikdə daha müəyyən bir çərçivəyə oturmağa başladı. Bu dövrdə Bağdad və Bəsrə qollarına ayrıldılar. Bağdad qrupu (Nəzzam, Bişr ibn Mutəmir və s.) qiyas, xəbər-i vahid və icma mövzularını tənqid edərək fərqli bir yanaşma sərgilədi. Bəsrə qolu isə (Əbu Əli əl-Cübbai, Əbu Haşim əl-Cübbai, Əbdülcəbbar) Bağdad Mü’təziləsinə əks mövqedə duraraq icma və qiyas kimi məsələlərdə əhli-sünnə baxışına daha yaxın durdu.

Mötəzilə üsulunun kəlamdan doğduğu qəbul olunur. Onlar fiqhdə ayrıca bir məzhəb yaratmayıb, daha çox Hənəfilərə və digər məzhəblərə tabe olublar. Onların önə çıxan əsas prinsiplərindən bəziləri bunlardır:

• Ədl Görüşü: Allahın insanı açıq-aşkar bir dillə mükəlləf etməsi vacibdir, mübhəmlik qəbul olunmur.

• Hüsün-Qubuh: Ağılla təyin olunan yaxşı-pis meyarları hökmlərin izahında əsas rol oynayır, bəzən ağıla nassdan üstün yer verilir.

• Əslah Prinsipi: Allahın hökm və əməllərində insanlar üçün ən faydalısını seçməsi vacibdir.

• Təklif-i Mə Lə Yutaqın Qeyri-Mümkünlüyü: İnsan üçün mümkün olmayanın əmr edilməsinin caiz olmaması.

• Dil və Lüğətə Əhəmiyyət: Şəriət mətnini anlamaqda dil qaydalarına böyük önəm veriblər.

İraq Hənəfiləri və Mötəzilə ilə Artan Əlaqə

III əsrdə Mihnə hadisələrindən sonra Mötəzilə zəifləsə də, intellektual müzakirələrdə iştirak etməyə davam edirdi. Bu dövrdə Kərhi və onun davamçıları ilə birlikdə İraq Hənəfi üsulçuluğunda Mötəzilə ilə əlaqə güclənib. Kərhi ilə Mötəzilə alimləri arasındakı münasibətlər və Cəssasın onun əsas davamçısı olması bu təsiri göstərir. Cəssasın "əl-Füsul fil-Üsul" əsəri Hənəfi üsulunun təşəkkülü ilə bağlı nadir məlumatlar verir. Onun yazılarında kəlam üslubu güclü olub və bəzi mövzularda Mötəzilə ilə yaxınlığı aydın şəkildə görünür.

Cəssasın tələbəsi Əbu Abdullah əl-Cürcani də Kufə əhli arasında yayılan əməli mövqe ilə bağlı fikir irəli sürərək xəbər toqquşmalarında Kufə praktikasının üstün tutulmalı olduğunu vurğulayıb. Sayməri də Mötəzilə ilə yaxın əlaqələri olan alimlərdən biridir. O, bəzi Mötəzilə fikirlərini əsərlərinə daxil edərkən "bəziləri dedi" şəklində gizlədib ki, bu da dövrün siyasi təzyiqləri ilə əlaqələndirilir.

Mavəraünnəhrə Köç və Yeni Üsul Məktəbləri

IV əsrin sonları və V əsrin əvvəlində İraqda Mötəzilə güclü təzyiqlərə məruz qaldığı üçün Hənəfilik daha çox Mavərəaünnəhr bölgəsinə — Xorasan və Xarəzmə — köçdü. Burada Səmərqənd və Buxara məktəbləri formalaşdı.

Semerkand Hənəfiləri kəlam yönümlü üsul irsini davam etdirərək Mötəzilə, Əşari və digər məzhəblərlə geniş mübahisələr aparıblar. Əbu Mənsur Maturidi bu ənənənin ən mühüm nümayəndəsidir. O, fiqh üsulunu ilk dəfə tam sistematik şəkildə işləyib. Onun əsərləri üsul elminin əsasını qoyub. Maturidi yaşadığı mühitdə Mötəzilə ilə mübahisələrə girib və onların baxışlarını tənqid edib. Bu xətt bir müddət kəsilsə də, Əlaəddin əs-Səmərqəndi və digərləri tərəfindən yenidən canlandırılıb.

Buxara Hənəfiləri isə kəlamdan daha çox fiqh mərkəzli yanaşmaya üstünlük veriblər. Pezdəvi və Səraxsi bu istiqamətin əsas adlarıdır. Pezdəvi öz əsərinin əvvəlində Hənəfiliyi Mötəzilə təsirindən təmizləməyə xüsusi yer ayırıb. Bu, bölgədə Mötəzilə təsirinə qarşı artan reaksiya kimi şərh olunur.

Fiqh Üsulunun İnkişafı və Təməl Prinsipləri | Fiqh Üsulu Tarixi (Hənəfi Məzhəbi Nümunəsində) - 1

Fiqh üsulu – İslam hüququ sahəsində şəriət hökmünün hansı dəlillərdən və necə əldə olunacağını öyrənən mühüm bir sahədir. Bu mövzunun mahiyyəti, tarixi inkişafı və əsas prinsipləri barədə geniş məlumatı Hənəfi Məzhəbi üzərindən bu yazılarda ələ almağa çalışacayıq.

Fiqh Üsulunun Mahiyyəti və Tərkibi

Fiqh üsulunu ümumilikdə mövzusu, əsaslanma nöqtələri, qaydaları və məqsədi baxımından izah edə bilərik:

• Mövzu: Fiqh üsulunun mövzusu əsasən dəlillər və şəriət hökmləridir. Buradakı “şəriət hökmü” yalnız fiqhlə məhdudlaşmır, həmçinin kəlam, təsəvvüf və digər sahələrdəki şəriətə dair məsələləri də əhatə edir. Sonrakı dövrlərdə bəzi alimlər bu dairəni təkcə fiqhla əlaqələndirməyə çalışsa da, ilk əsrlərdəki geniş yanaşma bunu məhdudlaşdırmağın doğru olmadığını göstərir.

• Əsaslanma nöqtələri: Fiqh üsulu, kəlam, ərəb dili, məntiq, fiqh və digər elm sahələrindən faydalanaraq formalaşıb.

• Qaydalar: Buraya, məsələn, “Əmr vaciblik bildirir” və ya “Am (ümumi) ifadə qətiyyət daşıyır” kimi qaydalar daxildir. Bu qaydalar bəzən ümumi qəbul edilsə də, əslində əksər hallarda keçərlidir və istisna halları da istisna deyil.

• Məqsəd: Fiqh üsulunun məqsədi iki əsas istiqaməti əhatə edir:

  • Keçmişə söykənmək: Əsri Səadət dövründən gələn dini irsi doğru anlamaq, qorumaq və zəruri hallarda İslam xarici cərəyanların tənqidlərinə cavab vermək.

  • Gələcəyə yönəlmək: Yeni yaranan halların doğru təsəvvür edilməsi və müasir şəraitə uyğun yeni hökmlərin çıxarılması. Bu, sadəcə mətnlərdən yeni hökm çıxarmaq deyil, xüsusilə Hənəfi məktəbində olduğu kimi, mövcud hökm və nümunələrdən yeni məsələlərin çıxarılması, qiyas, icma və sünnətə əsaslanaraq yeni nəticələrin əldə edilməsidir.

  • Dini müdafiə: Dinə xaricdən gələn həddən artıq siyasi və intellektual müdaxilələrdən qorumaq.

  • Elm və tərbiyə: Yeni nəsil alimlərin yalnız hazır hökmləri əzbərləməməsi, həm də bu hökmlərin necə əldə olunacağını bilməsi üçün mühüm bir tədris vasitəsidir.

  • Zehni qane etmə: Dini elmlərlə məşğul olanların yalnız əzbər ilə kifayətlənməyib, intellektual dərinlik qazanması üçün zəruridir.

Fiqh üsulunun əsas məqsədi hökmləri dəlillərdən çıxarma bacarığını qazanmaqdır. Hətta ictihadın bitdiyini iddia edənlər belə, təfsir və hədis şərhi kimi məsələlərdə fiqh üsulunun vacibliyini danmır.

Fiqh Üsulu ilə Bağlı Yanlış Yanaşmalar

Müasir dövrdə bəzi yanlış düşüncələr yayılıb. Bəzi orientalistlər fiqh üsulunu yalnız geriyə yönəlmiş bir nəzəriyyə kimi təqdim edir. Onlara görə, fiqh hökmləri əvvəlcədən mövcud idi (məsələn, ərəb adətləri və ya Roma hüququndan təsirlənmə kimi) və sonradan bu hökmləri əsaslandırmaq üçün üsul qaydaları icad edildi. Halbuki bu tamamilə yanlışdır. Fiqh üsulu həm keçmişi dərk edir, həm də yeni hallara dair hökmlər çıxarmağa yol açır.

Fiqh Üsulunun Orijinallığı

Bəzən fiqh üsulunun başqa mədəniyyətlərdən (Roma, yəhudi hüququ) alındığı iddia olunur. Lakin bu yanaşma həqiqəti əks etdirmir. Qiyas, illət, hikmət kimi anlayışlar insan təfəkküründə təbiidir, müxtəlif dinlərdə oxşar məntiqlər ola bilər. Ancaq İslam fiqh üsulu məhz Quran və Sünnətdən qaynaqlanaraq formalaşıb və bu baxımdan orijinaldır.

Takiyyuddin Əs-Subki (VIII əsr) də bu sahənin müstəqilliyini vurğulayaraq bildirir ki, fiqh üsulu dil, kəlam, hədis və təfsir kimi elmlərdən bəzi qaydaları götürsə də, onları öz baxış bucağı ilə işləyərək yeni bir sahə kimi inkişaf etdirib.

Cüveyni kimi digər alimlər də fiqh üsulunun yalnız bir məzhəbə bağlı qalmadan hökm çıxarma imkanını vurğulayır.

Hədis və Təfsir Üsulu Məsələsi

Hədis və təfsir üsulu anlayışlarının günümüzdəki mənada müstəqil bir elm sahəsi olaraq çox sonralar formalaşmışdır. Əvvəlki əsrlərdə “Ulumu’l-Hədis” və “Ulumu’l-Quran” kimi ifadələr işlədilib, bir çox prinsiplər isə əslində fiqh üsulundan götürülüb. Məsələn, “mütəvatir” anlayışı ilkin mərhələdə kəlam alimlərindən çıxıb, daha sonra hədis elminə keçib.

“Hüquq Üsulu” İfadəsinin Məhdudluğu

Müasir dövrdə bəzən fiqh üsuluna “hüquq üsulu” deyilir. Halbuki bu ifadə fiqh üsulunun genişliyini tam əks etdirmir. Fiqh yalnız insanlararası hüquqi münasibətləri deyil, ibadətləri və digər dini hökmləri də əhatə edir. İmamı Əzəm “Fiqhu’l-Əkbər” ifadəsi ilə bunu vurğulayıb. Hüquq anlayışı isə yalnız dünyəvi münasibətləri əhatə etməklə fiqhın əsas ruhunu daraldır.

Tarixi İnkişaf

Əsri Səadət və Səhabə-Tabiinlər dövrü

Peyğəmbər (sav) dövründə fiqh üsulu mahiyyət etibarilə mövcud idi. Peyğəmbər (sav) həm vəhyə əsaslanır, həm də bəzi məsələlərdə qiyas və ijtihaddan istifadə edirdi. Müctəhid səhabələr də Kitab, Sünnət və qiyas ilə hökm çıxarmağı bilirdilər. Onlar ərəb dili və Quranın nazil olma şəraitini bildiklərindən yazılı qaydalara ehtiyac duymurdular – əksinə, bu qaydaları özləri formalaşdırırdılar. Lakin həmin dövrdə bəzi anlayışlar (məsələn, qiyas, istihsan) bugünkü qədər inkişaf etmiş terminlər şəklində deyildi.

Firqələrin Ortaya Çıxması və Kəlam Müzakirələrinin Fiqh Üsuluna Təsiri

Fiqh üsulunun inkişafında firqələrin meydana gəlməsi və kəlam müzakirələrinin formalaşması mühüm rol oynayıb. Xüsusilə Mötəzilə cərəyanı, bu sahədə müzakirələri başlatmaqla bir növ yol açıcı rol oynamışdır.

Mötəzilənin ilk dövr nümayəndələrindən Vasil ibn Ata kimi şəxslər, xəbərlərin qəbul və rədd meyarları, “am” və “xas” (ümumi və xüsusi) anlayışları, nəsx, icma, mühkəm-mütəşabih ayələr, ictihadda xəta və isabət məsələləri kimi bir çox üsul mövzusunu gündəmə gətiriblər. Amr ibn Ubeyd də “ibahə-i əsliyə”, “haram li-aynihi” və “haram li-ğayrihi” kimi mövzuları işləyib. Kəlam mövzuları ilə məşğul olduqları üçün bu məsələləri ardıcıl və sistematik şəkildə ələ alıblar.

Hicri III əsrdə yaşamış Cahız da halal və haramın qaynaqlarını sadalayaraq, haramlığın Kitab, icma, ağıl dəlili və qiyas ilə bilinəcəyini, halal-haram məsələlərinin isə Quran, ittifaqla qəbul olunmuş sünnət, sağlam ağıl və düzgün qiyasla təsbit edilə biləcəyini deyir. Bu da onun dəlilləri Kitab, Sünnət, İcma, Qiyas və Ağıl kimi bölməsini göstərir.

Ümumilikdə, kəlam mövzularının, xüsusilə ümumi ifadələr (ləfzlər) və hüsün-qubuh (əxlaqi yaxşılıq-pislik) məsələlərinin üsul daxilində müxtəlif yanaşmalarla isbatlanmağa çalışılması, kəlamın fiqh üsuluna təsirini açıq şəkildə göstərir. Hüsün-qubuh məsələsi, hökm nəzəriyyəsi, təklif, Peyğəmbərin (sav) əməlləri, illət, əvvəlki şəriətlərin hökmləri (şər’u mən qablənə) kimi bir çox üsul mövzusu ilə birbaşa bağlıdır.

Əhli-Hədisin Üsul Yanaşması

Əhli-Hədis cərəyanı, dinin əsasını dəyişdirmədən, əvvəlki dövrlərdən necə gəlibsə elə də qorunmasını müdafiə edirdi. Onlar yeni çıxan müzakirələrə və fərqli yanaşmalara çox da isti yanaşmır, bəzi yenilikləri “bidət” adlandıraraq qarşısını almağa çalışırdılar.

Hicri II əsrin əvvəllərindən etibarən hədislərin toplanması (tədvin) prosesi başladı. Bu mərhələdə Cami’ və Musənnəf tərzində əsərlərdə səhabə və tabiinin rəylərinə geniş yer verilirdi. Lakin III əsrdən etibarən Müsnəd tipli əsərlər yayılmağa başlayınca, səhabə və tabiin rəyləri arxa planda qaldı. Bu da fətva və ictihadların, bir növ, hədis materialına qarşı alternativ kimi görülməsinə şərait yaratdı.

Əhli-Hədisin fiqh və ictihada necə ehtiyatla yanaşdığını bəzi nümunələr də göstərək: məsələn, Abdullah ibn Mübarəkin hədisləri fiqh bablarına görə bölərək rəvayət etməsi, Əhli-Hədis tərəfindən bəyənilməmişdir. Eyni zamanda, İmam Şafiinin şeir oxumasının Əhli-Hədisdən gizlədilməsi və İmam Əhməd ibn Hənbəlin Rəy (şəxsi rəy) tərkibli kitabları, əsərləri oxumağa isti baxmaması bu münasibəti təsdiqləyir.

Bu cür düşüncə tərzi Əhli-Hədisin ayrıca bir fiqh üsulu yanaşması formalaşdırmasına əngəl olub. Bununla belə, Ramhürmüzi və İbn Hibban kimi bəzi hədis alimləri yalnız hədis əzbərləməklə kifayətlənməyi tənqid edib, əmrlə qadağa (əmr-nəhy) kimi üsul mövzularını əsərlərində müzakirə ediblər.

İmam Şafii və ər-Risalə

İmam Şafiinin ər-Risalə əsəri, günümüzə qədər gəlib çatmış ilk sistemli fiqh üsulu kitabı hesab olunur. Amma onu fiqh üsulunun mütləq qurucusu kimi təqdim etmək, həm tarixi məlumatlara, həm də əsərin məzmununa baxanda düzgün görünmür.

Çünki ondan əvvəl Mötəzilə kimi firqələr artıq Qurandakı məna anlayışları, xəbərlərin qəbul şərtləri, icma, qiyas, nəsx, am-xas kimi bir çox üsul mövzularını müzakirə edirdilər. Abdurrahman ibn Mehdi tərəfindən Şafiiyə yazılmış məktub da göstərir ki, Şafii, xüsusilə Mötəzilənin güclü olduğu Bəsrə bölgəsində bu müzakirələrə cavab vermək zərurətini hiss etmiş və ər-Risalə ilə bu mövzuları ardıcıl şəkildə izah etmişdir.

Bu baxımdan, Şafiini üsul mövzularını ilk dəfə nizamlı-toplu şəkildə təqdim edən şəxs kimi qeyd etmək olar. Amma bütöv bir elmin yalnız bir nəfər tərəfindən qısa müddətdə yaradıldığı fikri doğru deyil; bu sahə də mərhələli şəkildə formalaşıb.

III və IV Əsrlərdə Üsulun Yetkinləşməsi və Yazı Üslubları

Cəssas dövrünə qədər Şafiinin əsərindən daha geniş məzmunlu bir üsul kitabı məlum deyil. Amma Mötəzilə tərəfindən yazılmış bəzi əsərlər – məsələn, ləfz mövzuları, xəbər nəzəriyyəsi, qiyasın isbatı kimi məhdud işlər – günümüzə qədər gəlib çatıb.

Müzəni’nin Kitabü’l-Əmr və’n-Nəhy-i, İbn Sürəycin əl-İvaz fi Üsul əş-Şərai-si və Əbubəkr əl-Xəffafın əl-Əqsam və’l-Fisal-ı kimi əsərlər Hicri III-IV əsrlərdən bu sahədə önəmli erkən nümunələrdir.

III əsrin sonları və IV əsrin əvvəlləri üsul mövzularının daha yetkin bir şəkildə yazılmağa başladığı dövrdür.

İbn Xəldunun üsul yazı üslublarını “Mütəkəllim” və “Fuqaha” olaraq iki yerə ayırması müasir dövrdə tez-tez vurğulansa da, bu bölgü tam da doğru deyil. Çünki təkcə Hənəfi məzhəbində belə (İraq, Maturidi, Səmərqənd məktəbləri) həm mütəkəllim üslubu ilə yazanlar, həm də daha təmiz, kəlamdan uzaq üsluba üstünlük verənlər olub. Eyni hal Şafii mütəkəllim üsulunda da (məsələn, Şirazi, Səməni) müşahidə edilir.

Həmçinin “Fuqaha metodu fürudan üsula, Mütəkəllim metodu isə üsuldan fürua yönəlir” fikri də tam dəqiq deyil. Çünki məzhəblər daxilində fərqli üsul yanaşmaları var – məsələn, Hənəfi məzhəbində Cəssas ilə Səmərqəndi arasında fərqli üsul yanaşmalarının olması.

Dindarlıq və Tədəyyün

Dindarlığın ən əsas və mübahisəsiz qaynağı, onun sərhədlərini müəyyən edən yeganə şəxs Peyğəmbərdir (sav). Əslində İslam mədəniyyətini də Peyğəmbərimizin (sav) anlayış və davranışlarının bir şərhi kimi anlamaq olar. Bu baxımdan “Dindar kimdir?” sualının tək cavabı məhz Peyğəmbərdir. Onun bir mövzuda hökmü varsa, o, mömin üçün məcburidir. Məhz Peyğəmbərimiz (sav) inanc-davranış dairəsinin sərhədlərini müəyyən edir.

Tədəyyün: Dindarlığa Yetişmə Səyidir
“Tədəyyün” anlayışı ərəb dilində bir şeyi pillə-pillə əldə etmək, bir vasitə ilə nəyəsə çatmaq və ya mübarizə apararaq bir hədəfə yetişmək mənalarına gəlir. Bu mənada həqiqi və kamil dindar Peyğəmbərdir, bizim dindarlığımız isə əslində “tədəyyün”dən ibarətdir. Yəni biz Onun yoluna tabe olmaqla, mərhələlərlə Ona yaxınlaşmağa, Onun kimi olmağa çalışırıq. Buradakı əsas məsələ isə budur: Peyğəmbərin (sav) təmsil etdiyi dindarlığı biz necə mənimsəyəcəyik?

İlk Dövr Tədəyyün Yanaşmaları və Şəriət Elmlərinin Yaranması
Peyğəmbərdən sonra İslam coğrafiyası genişləndikcə yeni suallar ortaya çıxdı. Müsəlmanlar üçün əsas məsələ beləydi: “Peyğəmbərin təmsil etdiyi həqiqi bilik və həyat tərzi bizə necə keçəcək?” Bu suala fərqli yanaşmalar formalaşdı və nəticədə şəriət elmləri ortaya çıxdı:

1. Fəqihlər və Kəlamçılar:

• Yanaşma: Onlar istidlal (məntiqi nəticə çıxarma) metodundan istifadə edirdilər. Ayə və hədisləri səbəb-nəticə əlaqələri ilə təhlil edib, hökmün məntiqini tapır, həmin məntiqin aid olduğu yerdə hökmü tətbiq edirdilər.

• Məqsəd: Məlum inanc və davranışlardan çıxış edərək naməlum hökmləri tapmaq; Allahın və ya Peyğəmbərin bir məsələ barədə hökmünü (vacib, haram və s.) müəyyənləşdirmək.

• Formalaşma: Bu yanaşma əsasən Hicri II əsrdə İmam Əbu Hənifə, İmam Şafii kimi şəxslərlə sistemləşdi. Fəqihliklə kəlamın bilik əldəetmə metodu eyni məntiqlə işləyir.

2. Zahidlər və Sufilər:

• Tənqid: Onlar fəqih və kəlamçıları tənqid edərək bildirirdilər ki, vəhy təkcə mətn təhlili ilə deyil, həm də qəlbin dönüşü ilə anlaşılır. Onlara görə səhabələr vəhyi fəqihlər kimi məntiqə dayanmadan, Peyğəmbərə təslim olaraq və Onun kimi olmağa çalışaraq dərk edirdilər.

• Yanaşma: Əsas prinsipləri “ittiba” — yəni tabe olmaqdır. Onlar əməl bolluğundan çox əməl keyfiyyətini önə çəkirdilər.

• Məqsəd: Vəhydəki məna təslim olmuş möminin qəlbində canlanmalıdır. Buna görə də insanın halını, yəni “elm-i hal”ı önə çıxardılar.

3. Mühəddislər:

• Tənqid: Onlar fəqihlərin istidlalına qarşı çıxaraq, Peyğəmbərin həyatına dair hər şeyi xəbərlər şəklində təsnif edib, səhih rəvayətləri toplamağı əsas qəbul etdilər.

• Yanaşma: Rəvayət metodu ilə Peyğəmbərin əməllərini təsnif edib, inanc və həyatı bu səhih xəbərlərə uyğunlaşdırdılar. Davranış təsnifatında fəqihlərə bənzəsələr də, öncəlik rəvayətin özündə idi.

• Xüsusiyyət: Mühəddislərin rəvayət metodu tarixçilərdən və dilçilərdən daha sərt və dəqiq idi. Onların məqsədi davranışı Peyğəmbərə uyğunlaşdırmaq idi və bu, sufilərin yanaşmasına bənzəyirdi.

Tədəyyün Yanaşmalarının Tarixi Gedişi və Birliyi
Başlanğıcda bu yanaşmalar bir-birinə rəqib idi və aralarında fikir qarşıdurmaları oldu.

• Fəqihlərin Üstünlüyü: Dövlət idarəçiliyində hüquq sistemi (qəza qurumu) fiqhi əsas götürdüyü üçün fəqihlər önə çıxdı.

• Mühəddislərin Davamlılığı: Hədisçilik mövcudluğunu qorusa da, fiqhlə birləşərək yoluna davam etdi.

• Təsəvvüfün Yüksəlişi: Təsəvvüf əvvəlcə kənarda qalsa da, zamanla fəqihlər və xüsusilə Əşari kəlamla barışmağa məcbur oldu. Kəlamçılar inancı müəyyənləşdirəndə, sufilər onu yaşayıb təsdiq edən kimi qəbul olundular.

• XIII əsrdən Sonra Dəyişiklik: İbn Ərəbi dövründən etibarən sufilər kəlam sahəsində kəlamçılardan uzaqlaşıb öz nəzəriyyələrini formalaşdırdılar. Beləliklə, Vəhdətül-vücud kimi görüşlər Əhli Sünnə içində izah olundu və çətir genişləndi. Bir alim həm fəlsəfə, həm kəlam, həm də təsəvvüfü birlikdə öyrənir, bunları həqiqətin müxtəlif mərhələləri kimi dəyərləndirirdi.

• Məşrəblərin Artması: Bu dövrdə “məşrəb” anlayışı “məzhəb”dən daha geniş məna qazandı. Məzhəblər qalmaqla yanaşı, fərqli həyat tərzlərinə də yer açıldı. Təsəvvüfün yayılması bu zəmini daha da möhkəmləndirdi.

Ölüm və İnsan İdrakı

Ölüm, insanlıq tarixi boyunca həm maraq doğuran, həm də qorxu yaradan, dərk edilməsi çətin bir həqiqət olaraq qarşıda dayanmışdır. Bioloji baxımdan ölüm – bədənin canlılığını itirməsi və əsas ünsürlərinə, yəni torpağa, suya, havaya qovuşması kimi izah olunsa da – bu zahiri izahdan kənarda, ölümün insan varlığı üçün çox dərin fəlsəfi və varlıq cəhətindən mənaları mövcuddur.

İnsanın Ölümə Dair Fərqli Dərk Gücü

Ölümün fərqində olan yeganə varlıq insandır. Bəli, digər canlılar da instinktiv olaraq həyatda qalmaq üçün təhlükədən qaçır, lakin onların düşüncə səviyyəsində "ölüm haqqında təfəkkür" etmək bacarığı yoxdur. İnsan isə bu cür bir dərkə malikdir. Bu, "qatlanmış şüur" və ya "ikinci fərqindəlik" adlandıra biləcəyimiz bir şüur səviyyəsidir. İnsan öz ölümünü düşünərək, gələcəyini bu ehtimalla planlaya bilir – bu isə digər canlılarda olmayan bir xüsusiyyətdir.

Ölümlə Yanaşı, Həyata Dörd Əllə Sarılmaq

Ölümün qaçılmaz olduğunu dərk etməyimizə baxmayaraq, insanlar həyata bərk-bərk yapışır. Həyatımızın zamanla məhdud olduğunu bilsək də, bu məhdud müddətdə özümüz üçün rahat və davamlı şərait yaratmağa çalışırıq. Hətta bu cəhdlər bəzən gülməli və eyni zamanda kədərli hal ala bilir. Məsələn, daha rahat yaşamaq üçün ömrümüzün əhəmiyyətli hissəsini ağır zəhmətə sərf etmək və ya bir avtomobil sahibi olmaq üçün illərlə borc altına girmək. Bu davranışlar bəzən ölümü unutmaqdan deyil, daha çox onu qeyri-müəyyən bir zamana təxirə salmaq meyilindən qaynaqlanır. Hətta insan ömrünün dəqiq müddətini bilsə belə, "yaşamağa dəyər olan hər şeyi yaşamalıyam" düşüncəsi onu hərəkətdə saxlayır.

Həyat, Ölümə Nisbətən Daha Dəyərlidir

Burada əsas vurğulanmalı məqamlardan biri də budur: yaşamaq, ölümə nisbətən daha üstündür. Yaşamaq – mövcud olmaq, dirilik, həyatla təmasda olmaq deməkdir. Ölüm isə mövcudluğun kəsilməsi, bu təmasın qırılması deməkdir. Varlıq, mahiyyətcə yoxluqdan üstündür. İnsan var olduqca nəticələr doğurur, təsir göstərir və bu nəticələrin iziylə irəliləməyə davam edir.

Ölüm Həyata Mənalar Qatır: Axirət İnancının Yeri

Əslində ölüm, həyatın dəyərini artıran bir gerçəklikdir. Lakin ölümün özü qədər vacib olan, onun ardınca nə baş verəcəyinə dair düşüncələrdir. İnsan üçün ölüm sonrası həyat anlayışı, yaşadığı bu həyatın mənasını formalaşdıran əsas sütunlardan biridir. Əgər ölümdən sonra heç bir həyat və ya davam gözlənilmirsə, bu zaman insanın daxilində iki əsas hal meydana çıxa bilər:

1. Nihilizm (Mənasızlıq duyğusu) – İnsan həyatda heç bir dərin məqsəd və məna tapa bilmədikdə, sadəcə həzz almaq üçün yaşamağa başlayır. Bu həzz istəyi hakimiyyət, şəhvət, yemək, sərvət kimi müxtəlif formalar ala bilər və insanı zamanla daha instinktiv, daha heyvani bir yaşantıya sürükləyə bilər. Bəzi hallarda isə bu, hətta intihara qədər aparan dərin bir boşluğa çevrilə bilər.

2. Geniş bir inanış spektri – Nihilizm ilə dərin axirət inancı arasında isə geniş bir mənəvi spektr mövcuddur. Bu spektrin varlığı insanın fitrətən ölüm sonrası bir həyat gözləntisi ilə dünyaya gəlməsi və bu haqda saysız-hesabsız "xəbər" alması ilə izah oluna bilər. Hətta insan bu xəbərlərə inanmasa belə, bu məlumatlar düşüncə dünyasında bir mənəvi təsir buraxır. Bəzən zəif bir inanc və ya ümumiyyətlə inanc olmasa da, inancın yaratdığı mədəni və əxlaqi atmosfer insanı bir növ "inam varmış kimi" yaşamağa vadar edir.

Siyasətin Tarixi Dəyişimi və Təsirləri

Siyasət tarixin müxtəlif dövrlərində fərqli mərhələlərdən keçib, rejimlər (demokratiya, sultanlıq, aristokratiya) dəyişib, hakimiyyət sərhədləri genişlənib və ya daralıb, amma siyasətin məğzində və cəmiyyətlə münasibətində həmişə dərin dəyişikliklər baş verib. Bu mövzuda məqsədimiz qədim dövrlərdən indiki dövrə qədər siyasətin mövqeyini, xüsusilə əxlaq, iqtisadiyyat və təhsil kimi sahələrlə necə iç-içə olduğunu izah etməkdir.

Klassik Düşüncədə Siyasət: Əxlaqın Davamı

Keçmişdə, xüsusilə İslam düşüncə ənənəsində siyasət, əslində əxlaqın bir davamı kimi qəbul olunurdu. Əxlaq fəlsəfəsi və siyasət nəzəriyyəsi bir-birindən ayrı deyil, əksinə, eyni mətnlərdə yan-yana işlənirdi. Siyasətnamələr də əslində hakimiyyət təlimatından çox, əxlaqi nəsihətlər məcmuəsi idi.

Fərabi və “İlmü’l-Mədəni” Yanaşması

İslam fəlsəfəsində siyasət düşüncəsi əsasən Fərabinin adı ilə bağlıdır. Fərabi insan həyatının bütün sahələrini – əxlaqı, iqtisadiyyatı, hüququ, siyasəti və hətta ev idarəçiliyini belə – “ilmü’l-mədəni” (birlikdə yaşamanın elmi) çərçivəsində birləşdirirdi. Onun baxışına görə, insan təbiəti etibarilə ictimai varlıqdır və birlikdə yaşama bacarığı nə qədər inkişaf edirsə, insani keyfiyyətlər də bir o qədər zənginləşir. Fərabi bu yanaşma ilə cəmiyyətin idarəsini və siyasəti formalaşdıran dəyərləri önə çıxaran bir siyasi fəlsəfə qururdu.

Dəyərlərin Siyasətə Təsiri

Fərabiyə görə, siyasət sadəcə idarəetmə forması deyil, həm də cəmiyyətin əsas məqsədinə uyğun formalaşan bir quruluşdur. Yəni bir cəmiyyətin son məqsədi əgər var-dövlət toplamaq, şəhvətə qapılmaq və ya axirət səadətini qazanmaqdırsa, bu zaman siyasət, liderlər, qanunlar və sosial təbəqələr bu məqsədə görə düzənlənir. Fərabinin fikrincə, bu sadəcə bir ideal deyil, həm də qaçılmaz bir ictimai qanundur – siyasət əslində insanın əxlaqi məqsədlərinin idarəetmə müstəvisindəki əksidir.

İslam Düşüncəsində Siyasət: Müxtəlif Yanaşmalar

İslam intellektual tarixində siyasət müxtəlif qrupların qələmindən çıxıb – katiblər (bürokratlar), fəqihlər (hüquqşünaslar), kəlamçılar. Məsələn, Nizamülmülkün “Siyasətnamə”si idarəçilik təcrübəsinə söykənir. Tusi’nin “Əxlaq-ı Nasiri” və İci’nin “Əxlaq-ı Adudiyə” əsərləri isə əxlaqı insan həyatının bütün sahələrini əhatə edən başlıq kimi görür və siyasəti də bu bütöv strukturun bir parçası kimi təqdim edirdi. Ümumi məntiq odur ki, siyasət dəyərlərə əsaslanmalı və insani kamilliyə xidmət etməlidir.

Qədim Dünyada Dövlətin Məhud Mümkünlükləri

Sənaye inqilabına qədərki dövrdə dövlətlərin əraziləri geniş olsa da, təsir dairələri məhdud idi. Dövlət hər şeyi idarə edə biləcək texniki və inzibati imkanlardan məhrum idi.

• Ulus Dövlət Olmayanda: Milli dövlətlər yox idi, ona görə də vahid dil, mərkəzləşdirilmiş təhsil sistemi yox idi. Eyni mədrəsələrdə belə bölgəyə görə dil və proqram fərqlənirdi.

• İqtisadiyyat və Hüququn Müstəqilliyi: Kapitalizm hələ meydana çıxmamışdı, buna görə də iqtisadiyyat siyasətin əlində bu qədər güclü bir vasitə deyildi. Əhali əsasən kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq və ticarətlə məşğul olurdu. Hüquq isə nisbətən müstəqil idi – Osmanlıda şeyxülislamlıq hüquqda güclü mövqeyə malik idi, müftilər verdikləri fətvalarla hüquqi baxımdan ciddi rol oynayırdılar.

• Nəzarət və İdarə: Dövlətin sərhədləri bu günkü kimi dəqiq qorunmurdu. Surlar olsa da, hər yer izlənilə biləcək qədər nəzarət altında deyildi. Dövlət əsasən ordunu, inzibatçılığı və vergi yığımını təşkil edirdi. İnsan həyatına bu qədər müdaxilə etmək anlayışı mövcud deyildi.

Müasir Dövrdə Siyasətin Hər Şeyi Əhatə Etməsi

Sənaye inqilabı və Fransız inqilabı siyasətdə böyük bir dönüş nöqtəsi oldu.

• Texnologiya və Ulus Dövlət: Yeni texnologiyalar dövlətə geniş nəzarət və izləmə imkanı verdi. Fransız inqilabından sonra formalaşan milli dövlətlər, vahid dil və tarix anlayışını yayaraq bəzən bir milləti süni şəkildə “kəşf etdi” (məsələn, ABŞ nümunəsi).

• Dövlətin Hər Sahəyə Nüfuzu:

  • Təhsil: Dövlət təhsili tam nəzarətə götürdü, uşaqlar daha 5-7 yaşından etibarən vahid bir ideologiya əsasında formalaşdırılmağa başladı.

  • Hüquq: Hüquq inzibati mexanizmin ayrılmaz hissəsinə çevrildi.

  • İqtisadiyyat: İqtisadiyyat da siyasətin nəzarətinə keçdi. Hətta güc strukturu dövlətin əlində olduğundan iqtisadiyyat bir silah kimi də istifadə oluna bilir. Dövlət təhlükəsizlik yaratmasa, ticarət və sərvət yığımı baş vermir.

Həyatın Siyasətləşməsi

Müasir dünyanın əsas xüsusiyyəti – siyasətin həyatın bütün sahələrinə nüfuz etməsidir. Geyimdən arzuladığımız şeylərə qədər hər sahə siyasətləşib. Bu, yalnız bizə məxsus deyil, bütün müasir dünyanın ümumi halıdır.

Siyasətin Dəyişən Yeri

Nəticədə, əvvəllər siyasət cəmiyyətin əxlaqi və insani ideallarını davam etdirən bir vasitə idisə, indi bu idealları formalaşdıran əsas gücə çevrilib. Heç bir dövrdə siyasət bu qədər dərin, bu qədər müdaxiləçi olmayıb. Ulus dövlət, texnologiya və kapitalizm bunun başlıca səbəbləridir. Klassik dövlətlər fərqliliklərə daha çox dözümlü idilərsə, müasir dövlətlər fərqlilikləri minimuma endirərək qarşıdurmaların qarşısını almağa çalışır. Fikir inqilabları isə adətən ağrısız baş vermir; əksər hallarda bir tərəfin digərini sıxışdırması ilə müşayiət olunur. Amma uzun sürən zülm hökmən bir dövləti içəridən dağıdır – çünki zülm abad etməz. Bu gün cəmiyyətlərin mövcud rejimlərlə ziddiyyətə düşməsi isə siyasətin nə qədər dərinləşdiyini göstərir.

Beləliklə, müasir siyasət artıq sadəcə idarəetmə mexanizmi deyil, insan həyatının bütün sahələrini istiqamətləndirə bilən bir sistemə çevrilib.

Həll Prinsipi | Tənqidi Düşüncə - 7

Tənqidi düşüncə müasir dövrdə düzgün qərarlar qəbul etmək, məlumatı dəqiq emal edə bilmək üçün həyati bir bacarıqdır. Bu bacarığın arxasında dayanan əsas dayaqlar – yeddi mühüm prinsip – bir-biri ilə əlaqəli şəkildə işləyir və bu əlaqə bütövlükdə tənqidi düşüncənin gücünü formalaşdırır. Bu prinsiplər içində xüsusi əhəmiyyət kəsb edənlərdən biri də müzakirələrin, fikir proseslərinin dalana dirənməməsi üçün vacib olan Həll Prinsipidir.

Həll Prinsipi Nədir?

Həll prinsipi ondan ibarətdir ki, əgər bir iddia kifayət qədər aydın, əsaslandırılmış və mövcud alternativ iddialara görə daha güclüdürsə, müzakirə artıq bağlanmalıdır. İlk baxışda bu, bəlkə də çox təbii görünür, amma insan təbiətində bəzən psixoloji, ictimai amillər, ya da sadəcə vərdişlər ucbatından həqiqəti qəbul etməkdə bir daxili müqavimət yaranır. Bu prinsip də məhz həmin müqavimətə qarşı xəbərdarlıq rolu oynayır: əgər məsələ ilə bağlı arqumentlər yetərincə güclüdürsə, o zaman məsələni həll olunmuş saymaq və ya qəbul etmək daha sağlamdır.

Bəzən bu prinsip “hökmü təxirə salma” prinsipi ilə ziddiyyət təşkil edir kimi görünə bilər, amma əslində bir-birini tamamlayır. Əgər hansısa məsələ kifayət qədər əsaslandırılmayıbsa, hökmü təxirə salmaq ən düzgün yoldur. Lakin ortada kifayət qədər əsas və sübut varsa, o zaman həmin iddianı qəbul etməkdən çəkinməmək lazımdır.

Tətbiqdə Çətinliklər və Gözlənilən Faydalar

Həll prinsipini həyata keçirmək, açığı, hər zaman asan olmur. Burada əsas maneələrdən biri insanın “mən” hissidir – bəzən adam öz iddiası ilə o qədər bağlanır ki, fikrini dəyişmək və ya yanıldığını etiraf etmək ona çətin gəlir. Bu da müzakirələri sonsuz hala salır, nəticədə danışıqlar faydasızlaşır. Tənqidi düşüncə burada nəfsi tərbiyə etməyi tələb edir: bəzən xoşumuza gəlməsə belə, doğru olanı qəbul edə bilmək və həmin mövzunu artıq bağlamaq səmimiyyət tələb edir.

Əks halda, eyni şeylər təkrar-təkrar müzakirə olunur, nəticə alınmır və söhbətlər mənasızlaşır. İstər siyasət, istər iqtisadiyyat, istərsə də ictimai və ya dini mövzularda artıq həll olunmuş məsələlərin yenidən ortaya atılması, həqiqətdə mövzu bitmiş olsa da, insanlarda sanki heç bir həll yoxdur kimi yanlış təsəvvür yaradır. Halbuki bir çox məsələ kifayət qədər dəlil və əsasla çoxdan həll ola bilərdi – sadəcə bunu qəbul etmək cəsarəti lazımdır.

Hər hansı mövzunun üzərində çox durmadan nəticəyə bağlanması daha faydalıdır. Açıq qalan, həllə qovuşmayan məsələlər həm tənqidi düşüncə prosesini çətinləşdirir, həm də insanın düşüncəsini dalana dirəyir. Bu isə sonda heç nəyin həqiqi mənası qalmadığı hissini – bir növ nihilizmi – yarada bilər. Əlbəttə ki, əgər həll olunmuş məsələdə sonradan yeni fakt, yanlışlıq və ya zəiflik üzə çıxsa, həmin hissə yenidən müzakirəyə açıla bilər.

Tənqidi Düşüncə – Bir Bütöv Sistem Kimi

Tənqidi düşüncə – ancaq bu prinsipləri tətbiq etdikcə işləyən bir bacarıqdır. Necə ki, velosiped sürmək və ya üzgüçülük məşq etdikcə öyrənilir, tənqidi düşüncə də daim məşq və tətbiq tələb edir. Bəzən qarşımıza çıxan müqavimətlərə baxmayaraq, həqiqətin arxasınca getmək və faktlara əsaslanmaq vacibdir.

Unutmayaq ki, tənqidi düşüncə əsla birini alçaltmaq, dağıtmaq və ya sırf tənqid xatirinə tənqid etmək deyil. Əksinə, möhkəm bir bina tikərkən keyfiyyətli materialdan istifadə etmək kimidir – məqsəd dağılacaq yox, dayanıqlı düşüncə inşa etməkdir. Burada tənqid insanlara yox, düşüncələrə yönəlir. Düşüncənin mahiyyəti isə abstrakt olduğu üçün tənqid də konkret şəxsə deyil, fikrə istiqamətlənir. Bu mənada tənqidi düşüncənin dağıdıcı yox, inşaedici bir funksiyası var. Məqsədimiz isə – sağlam, sübuta dayanan inanclar formalaşdırmaq, düzgün iddialarla daha irəli getməkdir.

Mühakiməni Gecikdirmək Prinsipi | Tənqidi Düşüncə - 6

Tənqidi düşüncənin vacib mərhələlərindən biri də mühakiməni gecikdirmək prinsipidir. Bu prinsip, hər hansı bir mövzu barədə fikir bildirməzdən əvvəl özümüzü yoxlamaq, mövzunu ölçüb-biçmək deməkdir. Əslində, tənqidi düşüncə prosesi başdan-ayağa bir süzgəcdən keçirmə, tərəziyə qoyma işidir; burada həm bizim öz düşüncələrimiz, iddialarımız və inanclarımız, həm də başqalarının fikirləri dəyərləndirilir. Üstəlik, bu proses təkbaşına yox, qarşılıqlı fikir mübadiləsi içində baş verir.

Bilməməyin Təbiiliyi və Müasir Zamanların Çətinliyi

Bugünkü gündəlik həyatımızda, oxuduğumuz mətnlərdə, xüsusilə də sosial şəbəkələrdə tez-tez düşünmədən reaksiya vermə vərdişi formalaşa bilir. Halbuki bu reaksiyaların çoxu tənqidi düşüncə ilə yaxından-uzaqdan əlaqəli deyil. Tənqidi düşüncənin əsas əngəllərindən biri, kifayət qədər məlumata malik olmadığımız məsələlərdə də hökm verməyə meyilli olmağımızdır. Əslində, tam məlumatımız olmayan bir mövzuda fikir bildirməmək qədər normal bir şey yoxdur. Lakin müasir dövrdə bu, çox vaxt çətin olur. Çünki hər məsələdə söz sahibi olmaq bir növ intellekt göstəricisi kimi görünə bilir. Bu isə tənqidi düşüncə bacarığının önündə böyük bir əngəl yaradır. Hətta yaxşı bildiyimizi düşündüyümüz sahələrdə də, əgər yetərincə məlumata sahib deyiliksə, dərhal qəti mühakimə formalaşdırmaq düzgün deyil. Əgər müəyyən qədər bilgimiz varsa, təbii ki, fikir bildirə bilərik. Amma bunu da qəbul etməliyik ki, belə bir mühakimə ya müvəqqətidir, ya da əslində möhkəm əsaslara dayanmaya bilər.

Mühakimə Verməyin Məsuliyyəti və Sübut Borcu

Hər hansı bir iddia, fikir və ya inanc haqqında doğru ya da yanlış hökm vermək tənqidi düşüncənin əsas məqsədlərindən biridir. Amma bu, böyük məsuliyyət tələb edir. Əgər bir şeyin doğru olduğunu deyiriksə, həmin an sübut yükü bizim üzərimizə düşür. Yanlış olduğunu iddia ediriksə, yenə də bu yanlışlığı əsaslandırmaq bizim borcumuzdur. Yəni əgər kifayət qədər faktımız, əsasımız yoxdursa, hökm vermək məcburiyyətində deyilik.

Önyarqı ilə Təəssübküşlik Arasındakı Həssas Sərhəd

Mühakiməni gecikdirmək prinsipi, insanı tamamilə önyarğısız edəcək deyə bir qayda yoxdur. Önyarqı bəzən bizim nəzarətimizdə olmur və bu, özlüyündə pis bir şey də deyil. Əsas məsələ odur ki, bir mövzuda önyarqımız varsa, bunun fərqində olaraq hərəkət edək. Bilmədiyimiz məsələlərdə iddiamız, bildiklərimiz qədər olmalıdır. Problem o vaxt yaranır ki, önyarqımızı sanki sübut edilmiş bir həqiqət kimi müdafiə edir və bundan dönmürük. Bu isə artıq təəssübkeşliyə gətirib çıxarır. Tənqidi düşüncə isə təəssübkeşliyə yer buraxmır.

Qütbləşmənin Qarşısını Almaq və Arada Qalan Rəng Çalarlarını Görə Bilmək

Mühakiməni gecikdirmək prinsipinə əməl edilmədikdə, cəmiyyət demək olar ki, hər mövzuda dərhal qütbləşir. İnsanlar ya “hə” deyənlərə, ya “yox” deyənlərə, ya dəstəkləyənlərə, ya da qarşı çıxanlara bölünür. Arada qalan bütün incə çalarlar itib gedir. Halbuki sağlam bir tənqidi düşüncə mühiti qurulsaydı, insanlar həm bu çalarları görə bilər, həm də əksər məsələlərdə nə qədər məlumatsız olduqlarının fərqinə varardılar. Bu da bizə öz mövqelərimizin də yalnız qara və ağdan ibarət olmadığını başa düşmək imkanı verərdi.

Dində Xoşgörü və Peyğəmbərlik Yolu

Dinin mahiyyəti ilə bağlı müzakirələrdə tez-tez səslənən “Dində zorlama yoxdur” ayəsinin (Bəqərə, 256) yanlış anlaşılması, bəzi əsas həqiqətlərin üstünü örtür. Gerçək budur ki, İslam bütpərəstliyə və ya ateizmə qarşı bəzən düşündüyümüz qədər yumşaq və tolerant yanaşmaz. Bu, qəbul edilməsi lazım olan bir həqiqətdir. Buradan yola çıxaraq, Hz. İbrahimin bütləri qırması və onun bu xüsusiyyəti ətrafında aparılan müasir “dini dözümlülük” müzakirələrinin çox zaman yanlış kontekstdə aparıldığına diqqət yetirmək vacibdir.

İçimizdəki Bütlərə Baxmaq

Hz. İbrahimə dair rəvayətlərdə onun etdiyi hərəkətləri simvolik şəkildə anlamağa üstünlük veririk. Bu yanaşmanın məqsədi, o hadisədən öz həyatımıza dair bir dərs çıxarmaq, onunla daxili bağ qurmaqdır. Bu da bizi belə bir nəticəyə gətirir: “Mənim də qırmadığım, lakin içimdə daşıdığım bütlərim var.” Müasir insanın bu mənada öz daxili ikonlarını – təkcə maddi deyil, eyni zamanda mənəvi, psixoloji və sosial bütlərini – tanıması, onların necə bir sistemə (iyerarxiyaya) malik olduğunu anlaması, daha sonra isə onları hansı vasitə ilə qıra biləcəyini – yəni “balta”sını – tapması lazımdır. “Lə iləhə illəllah” ifadəsi də əslində Hz. İbrahimin baltası kimidir – yəni batil olanın inkarı və yerinə tövhidin inşası.

Tövhidi Kimə Qarşı Qoruyuruq?

Dini, xüsusilə də Tövhid ideyasını izah edərkən, bəzi xətalara düşürük. Məsələn, yalnız Sümər və ya Ərəb paqanizmi kimi keçmiş bütpərəstlik formalarına diqqət yetirdikdə, dinin sanki “sadəcə cəhalətə qarşı çıxmaq” üçün gəldiyi kimi bir təəssürat yaranır. Halbuki, əsl dinin rəqibi Nəmrud və ya Əbu Cəhil deyil; hətta Allahın rəqibi şeytan da deyil. Tövhid – dualizmə təkcə qarşı deyil, daxili ixtilaflara, daxili çoxluğa da qarşıdır. Beləliklə, dini anlayışları Zərdüştvari (ikili) şərhlərdən uzaq, öz tövhid ruhu çərçivəsində anlamaq zəruridir.

Niyə Təbliğ Etmək?

Hz. İbrahimin bütpərəstlərlə asanlıqla “mübahisədə qalib gəldiyi” yönündəki düşüncələr, inancın mahiyyətini anlamamaqdan qaynaqlanır. İnanmaq da, inkar da çox vaxt rasional əsaslarla izah olunmur; bunlar insanın keçmişi, cəmiyyəti, psixologiyası və tarixi ilə bağlı dərin təbəqələrə dayanır. Bu səbəbdən, nə keçmişdə, nə də bu gün kimsəni inanca dair arqumentlərlə tam şəkildə “inandırmaq” mümkün olmur. Çünki qarşımızdakı təkcə ağıl deyil, özünü müdafiə edən bir “mənlik”dir.

İnandırmağa çalışdıqda, qarşımızda bir insanın ağlından çox, onun qorumağa çalışdığı mənliyi, eqosu dayanır. Belə hallarda ağıl, sadəcə bu mənliyi qorumaq üçün bəhanə axtaran bir vasitəyə çevrilir. Beləliklə, uzun mübahisələr əslində ağlın deyil, güc və nəzarət arzusunun formalaşdırdığı dialoqlardır. Hz. İbrahim də heç kimi inandırmağa çalışmadı; o, sadəcə həqiqəti təbliğ etdi.

Təbliğin Mahiyyəti və Qəbul Prosesi

Təbliğ fərqli bir anlayışdır. Burada məqsəd kimisə məcbur etmək deyil, səmimiyyətlə çağırmaqdır. Peyğəmbərlik vəhyindən doğan bu çağırış, təkəbbürsüz, qarşılıqsız, sevgi və mərhəmət üzərində qurulmuş bir ünsiyyət formasıdır. İslamda təbliğ, siyasi nüfuz qazanmaq və ya sosial üstünlük əldə etmək məqsədilə edilməz; məqsəd, insanın öz içindəki həqiqətlə qarşılaşmasına yardım etməkdir.

Lakin bir şeyi izah etmək, onun qəbul ediləcəyi mənasına gəlmir. Dinin doğru şəkildə çatdırılması, onu qəbul etdirmək üçün yetərli deyil. Çünki qəbul, ayrı bir mərhələdir. Hətta səhabələrin bir çoxu Peyğəmbəri gördükləri üçün deyil, zamanla yaşadıqları daxili dönüşüm səbəbindən iman etdilər. Yaxşı insan olmaq, təkbaşına insanları İslama cəlb etmir. Bu səbəbdən dini mərhələləri – vəhyin gəlməsi, onun başa düşülməsi, təbliğ olunması, qəbul edilməsi və yaşanması – bir-birindən müstəqil proseslər kimi dəyərləndirmək vacibdir.

Hz. İbrahimin Həyatında Simvolik Məzmun

Hz. İbrahimin həyatında yer alan bir çox hadisənin simvolik mənaları vardır. Məsələn, onun atası üçün əfv diləməsi, sonradan Quran tərəfindən düzəldilmiş, iman bağının nəsəb bağından üstün olduğu göstərilmişdir. Bu, imanın ailə və nəsəb kimliyindən daha fundamental bir hüquq və qardaşlıq meydana gətirdiyini göstərir.

Dörd quş məsələsinin insanın əsas mənəvi hallarına – həsəd, qorxu, təkəbbür, özünü bəyənmə kimi duyğulara – işarə etdiyi vurğulanır. Həccdə edilən təvafın da bu daxili bütlərdən təmizlənmənin bir simvolu olaraq görülməsi mümkündür. Hz. İbrahimin odda yanmaması, Quşeyrinin şərhinə əsasən, onun qəlbinin Allahdan başqa hər şeydən təmizlənməsi ilə əlaqələndirilir. Bu isə Tövhidin, sadəcə dilə deyil, qəlbə yerləşməsi deməkdir.

Aksiya və Siyasətə Alət Olmayan Din

Son olaraq qeyd edə bilərik ki, dini düşüncəni davamlı olaraq Firon, Nəmrud, Əbu Cəhil kimi fiqurlar üzərindən qurmaq, dini siyasi bir mübarizənin mərkəzinə çəkmək, həm dinin ruhunu, həm də peyğəmbərlərin əsas vəzifəsini təhrif edir. Peyğəmbərlərin həyatı bir aksiyon romanı deyil; onlar daha çox ibadət, səbir, gözəl əxlaq, düşüncə və sükunət ilə seçilirlər.

Dini anlayışımızı zor və mübarizə üzərində qurmağa çalışmaq, müasir dünyanın problemini həll etməyə deyil, onu dərinləşdirməyə xidmət edir. İbrahim Peyğəmbərin “sərin və salamat bir mühitdə” oddan çıxması da göstərir ki, dinin inşası da məhz bu ruhi sakitlik və mənəvi duruluqla mümkün olur.

Biz də peyğəmbərlərə və onların mirasına baxarkən, daima mübarizə, düşmən axtarışı və rəqib müəyyənləşdirmə ilə deyil, dua, ibadət və təfəkkür içində, onların öz daxili sükunətlərinə nəzər salaraq yaxınlaşmalıyıq. Yəni, “aksiyonsuz bir nübuvvət tarixi”ni düşünmək və bu baxış bucağından dini anlamağa çalışmaq artıq bir zərurətə çevrilmişdir.

İslam Düşüncə Ənənəsində Allahın İsimləri

İslam düşüncə tarixində İlahi adlar (Allahın isimləri) – yəni “Əsmaül-Hüsna” – təkcə dini təlimlərin deyil, həm də metafizik və sufi düşüncənin əsas dayaqlarından biri olmuşdur. Bu sahədə yazılmış əsərlər, həm İslam irsinin dərin qatlarını əks etdirir, həm də bu gün üçün yeni düşüncə yolları açır.

İlahi İsimlərə Dair Əsərlər və Yeni Yanaşmalar

İslam tarixində bu mövzuda yüzlərlə mühüm şəxsiyyət çıxış etmişdir: İmam Quşeyri, İmam Qəzali, Fəxrəddin Razi, İbn Bərrəcan, İbn Ərəbi və Sədrəddin Konəvi kimi düşüncə nəhəngləri Allahın isimlərini müxtəlif yönləri ilə şərh etmişlər. Bu sahədə yazmaq, həm böyük bir şərəfdir, həm də ciddi məsuliyyət.

Zamanın Ruhuna Uyğun Düşüncə Yenilənməlidir

Bu gün də İlahi isimlər mövzusunda bəzi əsərlər yazılır. Bu sahədə daha çox iş görülməlidir. Əvvəllər Nübuvvət (Peyğəmbərlik) kimi mərkəzi anlayışlar üzərində böyük düşüncə adamları dərindən dayanmışdılar – İmam Maturidi, Cüveyni, Razi, İbn Ərəbi, Konəvi və başqaları – lakin müasir dünyada bu mövzular demək olar ki, kənarda qalıb.

İslam düşüncəsinin özü bu fundamental anlayışların üzərində qurulub. Ona görə də bu sahələrdə təzə fikirlərə, dərindən düşünülmüş yanaşmalara ehtiyac var.

Ədəbiyyat və İncəsənət Bu Sahədə Nə Edə Bilər?

İlahi adlar barədə düşünmək təkcə ilahiyyatçıların işi deyil. Bu sahəyə ədəbiyyatçılar, romançılar, şairlər, hətta xəttatlar da daxil olmalıdır. Bir romançı həyatdakı qarşılaşmaları, çətinlikləri, duyğusal çatışmaları Əsmaül-Hüsna üzərindən təsvir edə bilər və insan həyatını İlahi adlarla əlaqələndirə bilər. Xüsusən yaxşı qələm sahiblərindən bu cür işlər gözlənilməlidir.

İbn Ərəbi və Konəvinin Bu Sahədə Zirvədə Olması

Əhli-sünnə daxilində sufi düşüncənin metafizik qanadı – xüsusilə də İbn Ərəbi və Sədrəddin Konəvi – İlahi adlar nəzəriyyəsini sistemli şəkildə işləyən və kainatı bu adlar vasitəsilə izah edən ən mühüm fiqurlar sayılır. Bu iki şəxsiyyət, İslam fəlsəfəsindəki son böyük metafizik düşünürlər kimi qəbul olunur. Bu düşünürlər İlahi adları təkcə siyahı kimi yox, varlığın əsas izah çərçivəsi kimi görmüşlər. İlkin dövrlərdə İlahi adlar anlayışı tam formalaşmamışdı və bu düşüncənin yetkin halı İbn Ərəbi və Konəvi ilə başlamışdır.

"Fə Ləhul Əsmaül Hüsna" Ayəsinin Verdiyi Dərin Məlumat

“İstər Allah deyin, istər Rəhman deyin – hansını desəniz, ən gözəl adlar Ona məxsusdur” (İsra, 110). Bu ayənin tərcüməsində müəyyən çətinliklər var. Çünki “ən gözəl adlar Allahındır” deyəndə, sanki başqa – “pis adlar da varmı?” – kimi yanlış bir düşüncə yarana bilər. Halbuki ərəb mətnində belə bir fikir yoxdur.

“Hüsna” kəlməsi üç mənada işlənir:

• Əxlaqi yaxşılıq – yəni bu adların insana fayda verməsi;

• Məntiqi olaraq yaxşı olan – yəni öz mənasında doğru və yerində olan;

• Estetik gözəllik – adların özü etibarilə gözəl olması.

Bu da göstərir ki, varlıq aləmi nə qədər çətinliklərlə dolu olsa da, İlahi adlar bu dünyaya mənəvi bir dəyər və ümid gətirir. Metafizika, vəziyyət necə olursa olsun, doğru bildiyini deməyi bacarmaqdır. Əgər bu doğru, İlahi adların mənasından qaynaqlanırsa, onun təsiri daha da güclü olur.

Tənqid Mədəniyyəti: Dil və Bilgiyə Baxış

Müasir dövrdə cəmiyyətin intellektual inkişafı baxımından tənqid mədəniyyəti, bilginin bugünkü vəziyyəti və dilin ictimai düşüncədəki rolu olduqca əhəmiyyətli məsələlər kimi qarşıya çıxır. Bu üç mövzu, düşüncə həyatının əsas dayaqları hesab olunur və onlar üzərində aparılan təhlil və müzakirələr, yalnız akademik səviyyədə deyil, həm də ictimai şüurun formalaşması baxımından mühüm rol oynayır.

Tənqid Mədəniyyəti və Onun Mahiyyəti

Tənqid anlayışı çox zaman yanlış anlaşılsa da, əslində nə bir şeyi dağıtmaq, nə də mütləq şəkildə bir şeyi tərifləmək məqsədi daşıyır. Tənqidin əsil məqsədi — göstərmək və aşkara çıxarmaqdır. Bu baxımdan "qurucu tənqid" və ya "dağıdıcı tənqid" kimi kateqoriyalaşdırmalar əslində mənasızdır. Tənqid, özlüyündə bir əməl olaraq, əsasən düzgünlüyə və intellektual əsaslara söykənib-söykənmədiyi ilə qiymətləndirilməlidir. Yaxşı bir tənqid, ən azı üzərində ciddi zəhmət sərf edilmiş elmi bir iş qədər məsuliyyət və dərinlik tələb edir. Tənqid edənlə tənqid edilən arasında müəyyən bir mənəvi və intellektual uyğunluq — bir harmoniya — olmalıdır.

• Tənqidin məqsədi: Tənqid, istər mətn olsun, istərsə də fikir, daha güclü arqumentlər vasitəsilə üzə çıxmalı və hətta sərtliklə belə olsa, onun inkişafına səbəb olmalıdır. Məşhur intellektual Corc Staynerin dediyi kimi, tənqid "yaxşının parıldamasına xidmət etməlidir" və "həqiqətə xidmət etməlidir". Bu yanaşma, yazarı və ya sənətçini məhdudlaşdırmaq əvəzinə daha yaxşısına doğru yönəltməlidir.

• Tənqid Mədəniyyətinin inkişafı: Təəssüf ki, bu gün tənqid mədəniyyəti çox zəifdir və bunun əsas səbəblərindən biri də kifayət qədər ciddi intellektual məhsulun olmamasıdır. Halbuki, İslam düşüncə tarixində, xüsusilə hədis və kəlam elmlərində sərt və ciddi tənqid ənənəsi mövcud olmuşdur.

• Tənqidçinin xüsusiyyətləri: Tənqidi aparan şəxs, ən azı müəllif qədər cəsarətli, maraqlı və elmi dəyərə önəm verən biri olmalıdır. Mövzuya dərindən bələd olmalı və əzberə dayanan, səthi yanaşmalardan uzaq durmalıdır. Həmçinin, tənqid üçün kimsədən icazə gözləmək və ya xoşgörü axtarmaq, tənqidin ruhuna ziddir.

• Özünü tənqid: Həqiqi tənqid, şəxs üzərindən deyil, fikir və anlayışlar üzərindən aparılmalıdır. Həmçinin, insanın öz düşüncələrini tənqid etməsi, düşüncə dinamizminin və intellektual dürüstlüyün göstəricisidir.

Bilgi və Mütəxəssisləşmənin Yeni Forması

Bugünkü bilgi anlayışı və elmi sahələrdəki ixtisaslaşma, əvvəlki dövrlərlə müqayisədə tamamilə fərqli bir müstəviyə keçmişdir:

• Orta Əsr məlumat tərzi: Keçmişdə, hər bir sahədə əsər yazmaq mümkün idi. Lakin bu biliklərin bir hissəsinin səhv ola biləcəyi də nəzərə alınmalıdır.

• Müasir bilik reallığı: Xüsusilə XX əsrin ortalarından sonra bilgi sahəsi sürətlə genişlənib və artıq hər şeyi bilmək qeyri-mümkün hala gəlib. Elmi sahələrdə məlumatlar tez-tez dəyişir, yeniləri əlavə olunur. Bu vəziyyət, okeanda kiçik adacıq axtarışına — yəni dərin ixtisaslaşmaya bənzəyir. Əsas məqsəd keçmişi təkrarlamaq yox, müasir problemlərə cavab tapmaqdır.

Dilin Rolu və Dil Üzərində Düşüncələr

Dil, bəzən olduğu kimi qəbul edilməsə də, mahiyyətcə daim kifayət edən bir vasitədir. Hər hansı bir dilin "yetərsiz" olması deyil, onu necə istifadə etdiyimiz və bu dilin daşıdığı mədəni yük önəmlidir.

• Dilin zənginləşməsi: Sivilizasiya inkişaf etdikcə, gündəlik həyat dəyişdikcə dil də dəyişir, yeni sözlər yaranır, ifadə formaları genişlənir. Zəngin bir həyat, zəngin bir söz ehtiyatı deməkdir.

• Dil üstünlüyü anlayışı: Heç bir dil digərindən üstün deyil. Nə ərəb dili, nə azərbaycanca, nə də ingiliscə. Dilin imkanları, onu necə istifadə etdiyimizə bağlıdır.

• Fəlsəfə və ədəbiyyat dili fərqi:

  • Fəlsəfə üçün "böyük dil" deyil, düşüncəni dəqiqliklə ifadə edə bilən "böyük filosof" vacibdir. Fərabi və İbn Sina bu mənada nümunəvi fiqurlardır.

  • Ədəbiyyat isə insan təcrübəsinin toplandığı böyük bir hovuzdan qidalanır. Yazıçı bu hovuzdan yeni hekayələr və ifadə formaları yaradır.

• Osmanlı nümunəsi: Xüsusilə XIX əsrin ortalarından etibarən başlayan düşüncə dəyişməsi, daha sonra dil və əlifba islahatlarına gətirib çıxardı. Əsas məsələ hərf dəyişməsindən çox, düşüncə və dil dəyişməsidir.

  • Dil inqilabının nəticələri: Dilin zəiflədilməsi və əvvəlki ilə əlaqəsinin kəsilməsi, düşüncədə səthiliyə və ifadə problemlərinə səbəb oldu.

  • Kök söz anlayışının itməsi: Əvvəllər eyni kökdən gələn sözlər arasındakı mənəvi bağlar məlum idi: məsələn, “hakim”, “hökm”, “hikmət”, “məhkəmə”, “mühakimə”, “təhəkküm” sözlərinin “hakəmə” kökündən, yaxud “alim”, “məlum”, “müəllim”, “təlim” kimi sözlərin “elm” kökündən törədiyi bilinirdi. Bu bağın itməsi, dilin və düşüncənin təməl dərinliyini zəiflətdi (azərbaycan bölgəsində də vəziyyət heç də fərqli deyil/deyildi).

• Dilin əsl daşıyıcısı: Dil özü-özünə inkişaf etmir; onu inkişaf etdirən yazarlardır. “Dil yazarı yaratmaz, yazar dili yaradar” fikri, bu həqiqəti çox yaxşı ifadə edir. Həqiqi inkişaf, dərin düşüncəli və məsuliyyətli müəlliflərin dili ilə baş verir.

Qərb Mədəniyyətində Əxlaq Problemi

Qərbdə əxlaq anlayışı çox zaman mürəkkəb və ziddiyyətli bir quruluşa malik olur. Bu, xüsusilə nəzəriyyə ilə praktik davranış arasında yaranan dərin uçurumdan qaynaqlanır. Doğrudur, Qərbdə əxlaqi sistemlər adətən ümumbəşəri çərçivədə təqdim olunur və fəlsəfi baxımdan möhkəm təməllərə söykənir. Fəlsəfə, elm və düşüncə sahəsində əldə etdikləri nailiyyətlər, onların son 150-200 ildə dünyada söz sahibi olmasını təmin edib. Ancaq bütün bu nəzəri inkişaflara baxmayaraq, reallıqda ciddi çatışmazlıqların mövcud olduğu da açıq-aşkar görünür.

Təcrübədəki Boşluq və Onun Nəticələri

Qərb cəmiyyətlərində ən ciddi əxlaqi problemlərdən biri irqçilik və yad düşmənçiliyidir. Bu, xüsusilə müsəlmanlar, hindlilər və pakistanlılarla münasibətlərdə özünü açıq şəkildə göstərir. Qarşındakı insan nə qədər savadlı, nə qədər işində bacarıqlı və nə qədər mədəni olsa da, sadəcə mənsub olduğu kimlik səbəbilə qarşısında görünməz divarlar ucalır. Halbuki bu cür hallar müsəlman toplumlarında ya ümumiyyətlə baş vermir, ya da olsa belə, sistematik xarakter daşımır və İslamla əlaqələndirilə bilməz.

Avropa və Amerika arasında bu mövzuda fərqlər var. Avropanın tarixən formalaşmış düşüncə vərdişləri, bəzən bu cür ayrı-seçkiliyin daha dərin köklərə söykənməsinə səbəb olur. Amma burada bir mühüm məsələ var: müşahidələr və iddialar arasında fərq qoymaq lazımdır. Hər kiminsə narazılığı, dərhal ictimai haqsızlığın göstəricisi sayılmamalıdır. Bəzən fərdi uğursuzluq, tənbəllik və ya bacarıqsızlıq da bu şikayətlərin arxasında dayana bilər. Əsas məsələ odur ki, elmi və düşüncə həyatına əməyi keçən insanların – məsələn, tibdə böyük kəşflər etmiş həkimlərin – hansı sosial mühitdə yaşadıqlarını və onlara necə münasibət göstərildiyini diqqətlə izləmək lazımdır.

Əxlaqi Liderliyin İtirilməsi və Tarixi Fon

Qərbdəki bu təcrübi boşluq, onların "əxlaqi liderlik" mövqeyini itirmələri ilə daha da aydın görünür. ABŞ siyasətçiləri belə zaman-zaman “Amerika artıq dünyada əxlaqi lider deyil” fikrini səsləndirirlər. Bu, Qərbin özünü “daha çox insan” ya da “tam insan” kimi təqdim etməsinin nəticəsidir.

Bu iddianın kökləri isə daha qədim dövrlərə gedib çıxır. Xüsusilə Amerika qitəsinin kəşfi və kolonizasiya prosesində – yəni 1500-1700-cü illərdə – Avropalı güclər (İspaniya, Portuqaliya və s.) tərəfindən göstərilən vəhşiliklər açıq-aşkar tarixə yazılıb. Aclıqdan və istəklərindən korlanan insanlar qitələri talayıb, yerli əhalini qətlə yetirdilər. Avropanın özündə belə bu barbarlığa qarşı "biz nə edirik?" deyə sual verənlər olmuşdu. Amma bütün bu zülmlərə bəraət qazandırmaq üçün Aristotelin "bəziləri tam insan deyil" kimi yanlış fikirlərindən istifadə olunurdu. Guya inkişaf etməmiş ağıla sahib olanlar təbii olaraq hökm altında saxlanmalıymış…

Bu "daha çox insan" düşüncəsi sadəcə keçmişdəki kolonial siyasətlə məhdud qalmayıb, bu gün də özünü göstərir. Məsələn, Afrikadan alınan almazların guya “bəşəriyyətə xidmət etmək” üçün (kosmosa getmək, peyvənd hazırlamaq və s.) istifadə olunması – bu yanaşma, əslində, qaynaqları mənimsəyib, onu əxlaqi üstünlük pərdəsi ilə ört-basdır etməyə xidmət edir. Halbuki əxlaqi üstünlük iddiası özü əxlaqsız bir iddiadır. Yəni heç kim əxlaqlı olduğunu iddia edərək əxlaqlı sayılmaz.

Gələcəyə Baxış və Alternativ Referans İmkanı

Bütün bunlar göstərir ki, Qərb nəzəri cəhətdən nə qədər inkişaf etmiş olsa da, əxlaqi praktikada ciddi boşluqlar var. Bu isə onların əxlaqi nüfuzunu və liderliyini itirməsinə səbəb olub.

Bəs bu vəziyyətdə sual ortaya çıxır: müsəlman cəmiyyətlər, özlərini əxlaqi cəhətdən üstün göstərmədən, dünyada qəbul olunan, hörmət ilə qarşılanan və əxlaqi nüfuz daşıyan bir mövqe ortaya qoya bilərlərmi? Bu, təkcə İslam dünyası üçün deyil, bütövlükdə bəşəriyyət üçün əhəmiyyətli və düşünülməli bir məsələdir. Əgər bəşəri vicdanı oyatmaq və insana yönəlmiş bir əxlaqi baxış ortaya qoymaq mümkündürsə, bu, yalnız nəzəriyyə ilə deyil, həm də gündəlik həyatda yaşanacaq dəyərlərlə mümkün olacaq.

Süni İntellekt və İnsan

Süni İntellekt əslində tam mənada bir zəkaya (intellekt) sahib deyil, əksinə, riyazi hesablamalar və alqoritmik mexanizmlər üzərində qurulmuş texniki bir sistemdir. Bu, insan tərəfindən formalaşdırılan bilginin alqoritmik formada işlənməsindən başqa bir şey deyil. İnsan zəka isə şüurla bağlıdır və canlılıq olmadan həqiqi zəka və bilgi məfhumu mənasızlaşır. Kompüterlərə yüklənən məlumat, insan onu anlayıb işə salmadığı müddətdə sadəcə məlumatdır – ancaq dərk olunarsa bilgi adlanır. Texniki cihazların da məğzi, onları istifadə edib mənalandıran insanla bağlıdır; əks halda, o cihazların mahiyyəti yoxdur.

Süni intellekt insandan asılı bir vasitədir. İnsan zəkasının sərhədləri qeyri-məhduddur, amma süni intellekt yalnız insandan aldığı bilgilərlə işləyir. Bununla belə, süni intellekt müxtəlif sahələrdə – istər sosiologiya, istər antropologiya, istərsə də təbiət elmlərindəki bilgiləri birləşdirib, sanki tək bir şüurun məhsulu kimi nəticələr çıxara bilir. Lakin buradakı anlayışlar və qaydalar yenə də insan tərəfindən müəyyənləşdirilir, buna görə də əsl zəka insana məxsusdur, texnikaya deyil.

İnsan, özündən daha funksional alətlər düzəldə bilən yeganə varlıqdır. Bu vasitələrin texniki gücü insanın öz gücündən çox ola bilər, amma o gücü yaratmaq bacarığı yalnız insana aiddir. Deməli, süni intellekt “zeka” deyil, insan zəka və şüurunun məhsulu olan bir alqoritmadır. Gələcəkdə də bir-birindən fərqli saysız-hesabsız süni intellekt formalarının meydana gəlməsi mümkündür, çünki insani zəka da təkölçülü deyil.

Süni İntellektin Gələcəyi ilə Bağlı İki Yanaşma
Süni intellekt mövzusunda iki əsas baxış mövcuddur:

• Təhlükə Yanaşması: Bir qisim düşünür ki, süni intellekt sürətlə inkişaf edib insanın nəzarətindən çıxaraq ciddi təhlükəyə çevrilə bilər. Əslində, texniki vasitələrin düzgün istifadə olunmadıqda təhlükəyə səbəb olması (məsələn, yüksək sürətli avtomobil) süni intellektdən əvvəl də məlum idi. Süni intellektin fəaliyyəti insan enerjisinə bağlıdır, tam müstəqil “robot istilası” üçün güclü əsas yoxdur. Həmçinin, insan potensial təhlükələri qabaqcadan görüb qarşısını almaq bacarığına malikdir və alqoritmalar insanı zərərə salmayacaq şəkildə qurula bilər. Onsuz da insan özünü məhv etmək istəsə, nüvə silahları kifayətdir.

• Xidmət Yanaşması: Digər fikirə görə, süni intellekt bütün texniki bilgiləri birləşdirib, xüsusilə hüquqi məsələlərdə emosiyasız və tam obyektiv qərarlar verə bilər. Duyğusuz olduğu üçün tərəfsiz ədalət təmin edə biləcəyi, nəzarət altında insanlığa fayda verə biləcəyi iddia olunur. Bu istiqamətdə artıq bəzi ölkələrdə pilot tətbiqlər mövcuddur.

Amma nəzərə almaq lazımdır ki, riyazi baxımdan düzgün hesablanan bir nəticənin gerçək həyatda davranışa çevrilməsi həmişə gözlənilən kimi olmur. İnsan münasibətləri çoxlu dəyişkənlik daşıyır və yalnız məntiqə söykənmir. Məsələn, süni intellektlərin öz aralarında gizli danışıqları və məlumat mübadiləsi kimi hallara rast gəlinib, bu da bəzi investorları narahat edib. Amma yenə də insan təhlükəni görə bilən və lazımi addımı ata bilən varlıqdır.

Bilgi Çatım və Mütəxəssisləşmənin Yeni Üzləri
Bəzən düşünülür ki, müasir dövrdə informasiya əldə etmək çox asandır. Əslində, internetdə qarşılaşdığımız şeylərin çoxu sadəcə məlumatdır, bilgi deyil. Bilgi, doğruluğu və metodları bilinərək əldə edilən məzmundur. Bir məlumatın həqiqətən bilgi dəyərinə sahib olub olmadığını anlamaq və ondan necə istifadə olunacağını bilmək üçün klassik mənada bir sahədə dərinləşmək – yəni vaxt sərf edib öyrənmək vacibdir.

Süni intellekt əlyetərliliyi artırır – məsələn, qədim bir əlyazmanı saniyələr içində tapmaq mümkündür. Ancaq onu oxuyub dəyərləndirmək, mənalandırmaq və nəticə çıxarmaq hələ də insan mütəxəssisə bağlıdır. Üstəlik, bütün bilgi hamıya açıq deyil. Süni intellekt hər kəsə qısa müddətdə təyyarə düzəltməyi və ya Aristotel kimi düşünməyi öyrədə bilməz. Universitetlərdəki təhsil əhəmiyyətini qoruyur, sadəcə mütəxəssisləşmənin forması dəyişə bilər.

Əsl bilgi hələ də uzunmüddətli, zəhmətli iş tələb edir. Bəzi elmi nəticələr süni intellekt vasitəsilə daha tez əldə olunsa da, həmin nəticənin əsl bilgi olub olmadığını yenə də sahə üzrə mütəxəssislər ayırd edir. Bilgi heç vaxt dəyərdən düşmür; sadəcə bəzən hansı bilginin ön planda olacağı dövrə görə dəyişir. Məsələn, texniki bilgi bir dövrdə fəlsəfi bilgidən daha əhəmiyyətli görünə bilər.

Texnologiyanın İnsan Bacarığı və Cəmiyyətə Təsiri
Süni intellekt və digər texnologiyaların (məsələn, eskalatorlar, masa arxası işlər) insanın fiziki bacarığını azaltdığı, hərəkətsizliyə sürükləyib sağlamlıq problemləri yaratdığı deyilir. Bu, fəlsəfədə “hiss tənqidi” kimi izah olunur: İnsan hisslərdəki yanılmaları yenə də hisslərlə aradan qaldırır. Eyni məntiqlə, texnologiyanın yaratdığı fəsadları da anlayıb həll edə biləcək qüvvə insandır. İnsan olmadığı bir dünya təsəvvürü əslində qiyamət ssenarisidir. İnsan qabaqcadan görə, dayandırmağı bacara və özünü yenidən dəyərləndirə bilən bir varlıqdır.

Süni intellekt və digər texnoloji istehsallar da nəticədə insana aid fəaliyyətlərdir. İnsan öz fəaliyyətlərinin əsiri halına gələcək deyə bir ehtimal həqiqətə uyğun deyil. Kapitalist iqtisadiyyat maksimum məhsulu minimum xərclə əldə etmək istəsə də, bu o demək deyil ki, insan tamamilə işə xaric qalacaq. Kapitalist sistem düzgün işləsə, fərdlərə rifah və topluma zənginlik gətirməlidir. Bütün insanları texnikayla əvəz etmək nə mümkündür, nə də sərfəlidir. Yəni hər işi tamamilə texnikaya həvalə etmək həm praktiki, həm də iqtisadi baxımdan çətin məsələdir.

Gələcəyin Qeyri-Müəyyənliyi və İnsanlığın Davamlı Gücü
Dünyada güc balansı, dəyərlər və bilik daim dəyişir. Tarixdə də, məsələn, sənaye inqilabı və çap maşınının yayılması dövründə iş yerlərinin əlindən alınacağı qorxusu var idi, amma insan başqa sahələrə yönəlməyi bacardı. İnsan mühit şərtlərini öz xeyrinə dəyişmək qabiliyyətinə malikdir və bunu tarix boyu sübut edib.

Elm-fantastika filmləri texniki vasitələrin imkanlarını qabaqcadan təxmin edə bilər, amma insan cəmiyyətinin gələcəyini dəqiq proqnozlaşdırmaq mümkün deyil. Alqoritmlərin inkişaf ssenarisi proqnozlaşdırılsa da, insanın 50 ildən sonra hansı vəziyyətdə olacağı naməlumdur. İnsanın öz faydasını və zərərini qoruma xüsusiyyəti, həyat eşqi və dəyərlərə bağlılığı heç vaxt nəzərdən qaçırılmamalıdır. Bilginin əsl sahibi insandır – texnika sadəcə bilginin daşındığı alətdir. İnsan yoxdursa, o verilənlərin bilgi olmasından danışmaq mümkün deyil.