Yaddaş: Acı, Keçmiş və İnsan Şüuru

Yaddaş insan həyatında, istər fərdi, istərsə də cəmiyyət səviyyəsində mərkəzi rol oynayır. Amma bu rol bəzən fürsətə çevrildiyi kimi, bəzən də ciddi bir maneəyə dönə bilər. Əgər yaddaş yalnız keçmişdə ilişib qalmağa, bu günü qaçırmağa və gələcəyi keçmişin nostaljisinə bağlamağa xidmət edirsə, artıq faydadan çox zərər gətirir deməkdir.

Yaddaş Nə Zaman Yükə Çevrilir?
Yaddaş o vaxt problemli hal alır ki, keçmişdən miras qalmış kimliklər indiki zamana hökm etməyə başlayır – onu qidalandırmaq, formalaşdırmaq yerinə, sıxışdırır, dondurur. Məsələn, əsrlər əvvəl yaşanmış münaqişələri bu günə daşımaq və ya keçmişin həyat tərzini olduğu kimi indi yaşatmağa çalışmaq, yaddaşı fürsətdən çox yükə çevirir. Keçmişə və ənənəyə olan münasibətimiz onu kor-koranə qəbul etməyə çevrilirsə, yaddaş bizi irəlilətmək yerinə, geri çəkməyə başlayır.

Acının Yaddaşdakı Yeri
Acı adətən mənfi bir hiss kimi qəbul olunur, lakin bu hissin insani və ictimai tərəfdən önəmli bir funksiyası var. Acı, bəzən insan zehnini oyadıb ayıq saxlayan bir faktora çevrilir. Cəmiyyətlərin kollektiv yaddaşında çoxsaylı ağrılı xatirələr mövcuddur, amma insanlar çox vaxt bu acı hissələri unutmaq istəyirlər. Halbuki bu ağrılı təcrübələrin növbəti nəsillərə ötürülməsi hər zaman təmin olunmur – unudulması isə bəzən təhlükəli nəticələrə gətirib çıxarır. İnsan və ya cəmiyyət daim anın xoş təəssüratlarına qapılıb yaşayarsa, bu onu xoşbəxt etməz. Çünki həyat həm şirin, həm də acı yaşantılarla yoğrulmuş bir bütövlükdür. Əgər acı travmaya çevrilməyibsə, insanın mənliyini gücləndirə və zehnini işıqlandıra bilər – tərbiyəedici tərəfi də az deyil. Həmişə sülh və rahatlıq içində bir zehniyyət mümkün deyil, çünki həyatın öz mahiyyəti mübarizə və sınaqlarla formalaşır.

Yaddaşsızlığın Cəmiyyətə Təsiri

Azərbaycan cəmiyyəti yaddaşını ciddi şəkildə itirmiş bir cəmiyyətdir. Bir çox səbəblər nəticəsində keçmişlə bağlar qopub. Nəticədə bu gün gənc nəsil keçmiş əsrlərdə yazılmış ədəbi və elmi əsərləri də anlamır.

Bu cür yaddaş itkisi cəmiyyət üçün ağır bir yükdür. Yaddaşı zəif olan zehinlər daha asan yönləndirilir, manipulyasiya və istismara açıq olur. Əgər insan keçmişdən uzaqlaşdırılıbsa, indini də tam dolu yaşaya bilməz. Keçmişi silib, “yalnız bu anı yaşayıram” düşüncəsi reallıqla ziddiyyət təşkil edir. İnsan tarixindən kənarda başa düşülə bilməz. Əgər bir fərd və ya cəmiyyət yaddaşını görməzdən gələrsə, özünü dərk etmə gücünün böyük bir hissəsini də itirər. Bu boşluq isə istər-istəməz başqalarının şüuru və təsiri ilə doldurulur. Nəticə etibarilə, yaddaşsızlaşmaq – idarə olunmağa və yönləndirilməyə açıq hala gəlmək deməkdir.

Gözəllik və Estetika

Gözəllik və estetik hissi, insanın düşüncə tarixi boyunca davamlı olaraq maraq göstərdiyi əsas məsələlərdən biridir. Bu mövzu təkcə nəyi gözəl hesab etdiyimizlə məhdudlaşmır, həm də bu hissin haradan qaynaqlandığını və necə formalaşdığını araşdırır. Düşünməyə dəyər suallar çoxdur: Allah gözəli sevirsə, bu, bizim estetik dəyərlərimizə necə təsir edir? Gözəlliyə yönəlmiş istək bizi öz mahiyyətimizdən uzaqlaşdırırmı? Moda sadəcə estetik təəssüratların sürətlənmiş çevrəsi sayılırmı? Daxili gözəllik həqiqətən xaricə əks olunurmu? Qüsurlu insan niyə qüsursuzu axtarır? Gözəllik satın alına biləcək bir şeydirmi? Güzgü bizi narahat edən estetik tələblərin mənbəyidirmi? Yoxsa gözəllik doğrudan da gözlə görünür, yoxsa zehnimizdə formalaşır?

Düşüncə Tarixinin Üç Əsas Problemi

Fəlsəfi düşüncə tarixində əsas üç sual daim təkrarlanır:

• Həqiqət nədir? (Bu, varlıqla və metafizik anlayışlarla bağlı sualdır)

• Yaxşı nədir? (İnsanın varlığı üçün – keçmiş, indiki və gələcək üçün – əslində nə xeyirlidir?)

• Gözəl nədir? (İnsan düşüncəsinin lap əvvəlindən bəri ətrafında dövr etdiyi suallardan biri də budur)

Gözəlliyi Tərif Etməyin Çətinliyi

Gözəllik bu üç əsas anlayışdan biri olsa da, onu konkret şəkildə izah etmək çətindir. Adətən bir anlayışı başa düşmək üçün onun bir forması, təsviri və ya sxematik görüntüsü olmalıdır. Amma gözəllik çox vaxt belə konkret bir forma daşımır. Ona görə də onu tam şəkildə izah etmək mümkün olmur – o, sanki hiss olunan, lakin tutulmayan bir dəyərdir.

Gözəlliyin Qatları və Onun Metafizikayla Əlaqəsi

Gözəllik haqqında düşünərkən onu mərhələli şəkildə təsəvvür etmək mümkündür:

• Ən yüksək səviyyə (Metafizik baxış): Burada söhbət varlığı başqasından almayan, özü-özünə bəs edən və kamil olan bir varlıqdan gedir. Bu baxımdan yalnız Allah mütləq gözəldir. Bu gözəllik formaya, şəkilə ehtiyac duymur – o, saf varlıqdan ibarətdir.

• Orta səviyyə: Başqası tərəfindən yaradılan, lakin müəyyən dərəcədə kamilliyə çatmış varlıqlarda gözəllik fərqli mənalar qazanır. Məsələn, insan daim öyrənən və inkişaf edən bir varlıqdır və onun gözəlliklə münasibəti də dinamikdir – o həm daxili, həm də xarici gözəlliyə yönəlmişdir.

• Ən aşağı səviyyə (Fərdi və Əlaqəli): Gözəllik gündəlik həyatımızdakı münasibətlərdə, əşyaların harmoniyasında, nizamında və onların arasındakı əlaqədə özünü göstərir. Burada söhbət sadəcə fiziki görünüşdən deyil, bu görünüşdəki tarazlıqdan, uyğunluqdan və hiss etdiyimiz ahəngdən gedir.

Metafizika elə bir sahədir ki, anlayışlar aşağıya doğru xırdalanır, detallanır, lakin yuxarıya doğru isə birləşir, bütövləşir. Gözəllik də bu mənada, ən ali anlamda varlıqla əlaqələndirilir. O, mahiyyət etibarilə “nədirsə o olmaq” prinsipinə əsaslanır. Müxtəlif məfhumlar fərqli tərəfdən baxıldıqda ayrı-ayrı adlar alsa da, metafizik düşüncədə hamısı eyni mərkəzdə birləşir. Bu səbəbdən, gözəlliyin ən saf və dəyişməz mahiyyəti ilə üzləşəndə, biz artıq forma deyil, saf bir zərurətlə – yəni heç bir forma və təsvirə sığmayan mütləq bir anlayışla qarşılaşırıq.

İman və Etiqad: Sıradanlığa Qarşı Üsyan

Dindarlıq, insanın gündəlik həyatın adiliyi içindən sıyrılıb özünə, həyatına, mövcudluğuna yeni bir məna qatması deməkdir. Bunu bir növ "qiyam", yəni ayağa qalxma, ruhən baş qaldırma kimi də izah etmək olar. Adi bir axar içində davam edən həyat, insanın qəfil dərk edəcəyi bir həqiqətlə — bu aləmin bir Rəbbinin olduğunu anlamaqla — başqa bir istiqamət qazanır. Əgər Allah olmasaydı, insan sadəcə doğulub yaşayıb öləcəkdi. Amma Allaha inanmaq insanı məhz bu sadəlikdən, adilikdən çıxarıb, ona başqa bir baxış bucağı bəxş edir.

Dindarlıq: Adiləşməyə Qarşı Durmaq

Əslində dindarlıq yalnız ibadətləri yerinə yetirmək deyil, həm də insanın özünün adiləşməsinə qarşı çıxmasıdır. Bu, içgüdülərə tabe olub monotonluq içində yox olmaqdan imtina deməkdir. Cəmiyyət bəzən insanları bir-birinə bənzətməyə, fərdi xüsusiyyətləri basdırmağa meyillidir. Halbuki dinin mahiyyətində yaradıcı yanaşma, fərdi mövqenin qorunması var. Bu baxımdan alimlərin, ziyalıların əsas vəzifələrindən biri də insanın fərdiliyini, qabiliyyətini və azad düşüncə imkanını qorumaqdır.

İman və Etiqad: Əsas Anlayışlar

İslamda dindarlığın əsasında iman və etiqad dayanır. Hər ikisi bənzər məna daşısa da, düşüncənin fərqli tərəflərini ifadə edir:

• İman: "Əman" kökündən gəlir, yəni güvənmək, bağlanmaq deməkdir. Allahı, Onun kəlamlarını və Peyğəmbəri qəbul etmək — düşüncə səviyyəsində bu qəbula iman deyilir.

• İtqad: Söz olaraq "bağlamaq", "müqavilə bağlamaq" mənasını verir. Yəni insanın öz düşüncəsini bir həqiqətə bağlamasıdır.

Bu qəbul yalnız düşüncə ilə məhdudlaşmır, davranışa da keçməlidir ki, buna da İslam və ya müsəlmanlıq deyilir. Amma burada vacib məqam odur ki, düşüncənin özü də bir əməl, bir iman sayılır. Çünki bəzən günahın kökü də məhz zehində yaranır.

Peyğəmbər Mərkəzli Dindarlıq

Dindarlığın mahiyyəti sadəcə Allahı qəbul etmək deyil, Allahı Peyğəmbərin göstərdiyi şəkildə tanımaqdır. Yalnız düşünərək Tanrının varlığını qəbul etmək ağıla əsaslanan bir nəticə ola bilər, amma bu dindarlıq deyil. Dində Peyğəmbər qapısı mütləqdir.

Məsələn, Firon dənizdə boğularkən “Musanın və Harunun Rəbbinə iman gətirdim” deməklə özünə məxsus tanrı anlayışı olsa da, Musanın pəncərəsindən baxmağı seçdi. Bu isə fərqli bir Rəbb olduğu anlamına gəlmir; sadəcə doğru baxış bucağını qəbul etdiyini göstərir.

Ənənəvi fəlsəfə də Peyğəmbəri “Miftahul-Qeyb” — yəni gizlinlərin açarı kimi təqdim edir. Sədrəddin Konəvinin məşhur “Miftahul-Ğayb” əsərinin belə adlanması da təsadüfi deyil. Təəssüf ki, bəzən müasir müsəlman ziyalıları belə, nübuvvətin bu dərin mənasını tam dərk etmir.

Hər bir mömin, Peyğəmbərin açdığı qapıdan keçərək Allahla münasibətini yenidən qurur. Bu, etiqaddır. Odur ki, məsələ yalnız “Tanrı var” deməklə bitmir; əsas odur ki, Allah Peyğəmbərin dili ilə qəbul olunur. Buna görə də bir müsəlmanın “Lə iləhə illəllah, Muhammədun Rəsulullah” deməsi zəruridir. Burada Allahın adının əvvəl gəlməsi ədəb baxımındandır, amma biz bunu Muhəmməd Rəsulullah olduğu üçün bilirik.

Nəticədə dindarlıq bir cümlə ilə belə xülasə edilə bilər: "Yol Hz. Peyğəmbər, Məqsəd Allah." Doğru yol (Sırat əl-Müstəqim) əslində Peyğəmbərimizin (sav) yoludur, həmin yolun başlanğıcında isə Rəbbimiz dayanır.

Modern Dünyada Nübuvvətin Rolu və Elm

Bu gün yaşadığımız dünyada cəmiyyətin müxtəlif mənəvi mərtəbələri qarşısında tez-tez belə bir sual ortaya çıxır: əgər vəziyyət bu qədər acınacaqlıdırsa, niyə yeni bir peyğəmbər göndərilmir? Bu sualın cavabı, artıq vəhyin bizə çatdırılmış və qorunmuş olması ilə bağlıdır. Keçmiş ümmətlərin təbliğləri zamanla pozulmuş və unudulmuşdu. Lakin Hz. Muhəmmədin (sav) təbliği həm şifahi, həm də yazılı şəkildə qeydə alınaraq bizə qədər pozulmadan gəlib çatmışdır. Ümumiyyətlə, yazının icadı bəşər tarixində dönüş nöqtələrindən biri olub və bu yeniliyə uyğunlaşmayan sivilizasiyalar tarix səhnəsindən siliniblər. Bu mənada yazının, vəhydən doğan həqiqətlərin qorunmasında çox mühüm rolu olmuşdur. Əlimizdəki ilahi mətn və məlumatlar sayəsində özümüzü, ətrafımızı və bəşəriyyətin yönəldiyi istiqaməti dəyərləndirə bilirik. Buna görə də yeni bir kitabın göndərilməsinə ehtiyac qalmayıb, çünki vəhy elə ilk andan etibarən yazıya alınmağa başlanmışdı.

Müasir Elmin və Bəşəriyyətin Qazandıqlarının Nübüvvətlə Əlaqəsi

Burada maraqlı bir məsələ də müzakirə olunur: görəsən, müasir dövrdə elm bir növ “peyğəmbərlik vəzifəsi”ni əvəz edə bilərmi? Elm və bilik kainatdakı ayələri anlamaqda bizə yardımçı ola bilər. Eyni zamanda, Qurani-Kərimi və Hz. Peyğəmbərin (sav) hədislərini daha dərindən dərk etmək üçün elmi yanaşmalar bizə dəstək verir. Tarix boyunca alimlər, mütəfəkkirlər və ariflər tərəfindən ortaya qoyulan elmi və bədii əsərlər, ictihadın davamlılığını təmin edən amillərdən biri olub. Beləliklə, insanlığın elmi və mənəvi qazandıqları, bir mənada, nübüvvi təlimlərin çağdaş dövrlərə uyğun təfsiri kimi qəbul edilə bilər. Lakin bu yanaşma heç də həmişə qəti doğruluq təmin etmir. Bir dövrdə düzgün qəbul edilən bir bilik, başqa bir dövrdə tamamilə səhv hesab oluna bilər. Bu səbəbdən, biz mövcud idrakımızla bu təlimləri anlamağa çalışırıq, lakin bu idrak dəyişkəndir.

Nübuvvətin İnsan Həyatında Vazkeçilməz Yeri

Nübuvvətin insan həyatındakı yeri və mənası dərin şəkildə dəyərləndirilməlidir. Bu təlimin:

• Arzularımızın və düşüncələrimizin istiqamətini göstərdiyini,
• Yaxşı ilə pis arasındakı sərhədləri müəyyən etdiyini,
• İnsan üçün anlamlı olduğu müddətcə (ki qiyamətə qədər bu belə olacaq) ondan vaz keçilməsinin qeyri-mümkün olduğunu anlamalıyıq.

Əgər bir insan nübuvvəti inkar edirsə, bu, onun artıq insani xüsusiyyətlərini itirdiyini göstərir. Çünki insanın bu dünyada “qul, bəndə” olaraq necə yaşaması lazım olduğunu izah edən yeganə mənbə məhz nübuvvətdir. Həyatımızın mənasının harada və necə olduğunu deyən ən etibarlı və birmənalı səs də məhz buradan gəlir. Bu səbəbdən, peyğəmbərlik nə bir dövrdə keçici olmuşdur, nə də gələcəkdə əhəmiyyətsiz olacaq. Bu, hər zaman qorunmalı və dəyəri bilinməli bir ilahi nemətdir.

Peyğəmbərliyin İlahi İradə ilə Əlaqəsi

Peyğəmbərlik məsələsi ilə bağlı mühüm bir sual da budur: görəsən, bu mövqe çalışmaqla qazanıla bilərmi, yoxsa tamamilə ilahi iradənin bir təcəllisi olaraqmı ortaya çıxır? Peyğəmbərlik sırf Allahın seçimi ilə baş verir. Heç bir insan, nə qədər ibadət etsə də, nə qədər təmiz yaşasa da, təkcə öz səyi ilə Allahla birbaşa danışmaq kimi bir məqama çata bilməz. Amma bu, peyğəmbərlərin zəhmətsiz olduqları anlamına gəlmir. Əksinə, peyğəmbərlik olduqca ağır bir məsuliyyətdir və bu vəzifə sahiblərindən, adi insanlardan gözlənilməyən böyük fədakarlıq və itaət tələb olunur. Peyğəmbərlər bu itaəti yerinə yetirirlər, lakin bu itaət onların seçilməsinin səbəbi deyil — onlar seçildikləri üçün bu ağır yükü daşıyırlar.

İnanc və Qorxu

Tarix boyu insanın Tanrıya necə inandığı sualı filosofların, ilahiyyatçıların və antropoloqların maraq dairəsində olub. Xüsusilə müasir dövrdə bu məsələ mədəniyyət tarixi, sosiologiya və sivilizasiyalar üzərində çalışan düşüncə adamlarının diqqətini çəkib. Onlar dilin, dəyərlərin, hüququn, əxlaqın və dini düşüncənin necə formalaşdığını sorğulayıb, müxtəlif yanaşmalar ortaya qoyublar.

Qorxu və Ehtiyacdan Doğan İnanc Tənqidi

Modern dönəmdə bəzi tənqidçilər iddia edirlər ki, insan Tanrını zəif, aciz və qorxaq olduğu üçün “uydurub”. Bu yanaşmaya görə, insan əvvəl gücü öz içində tapır, zamanla bu güc strukturlara çevrilir, siyasi hakimiyyətlər və elitalar formalaşır, bununla da müqəddəs anlayışlar meydana gəlir. Beləcə güc, inanc və dəyər anlayışları bir-birinə bağlanır.

Bu düşüncəyə əsasən, insan təbiət hadisələrindən – ildırım, zəlzələ, tufan kimi hadisələrdən qorxduğu üçün bir pənah axtarıb və Tanrını da bu qorxularının qarşılığı olaraq “kəşf edib”. “Düşən təyyarədə ateist olmaz” kimi ifadələr də bu iddianın yumorla bəzədilmiş versiyası kimi təqdim edilir.

Amma bu nöqteyi-nəzər, ciddi şəkildə tənqidə məruz qalmalıdır. Əgər Tanrı inancı sırf qorxuya və acizlik hissinə söykənirsə, o zaman din anlayışı yalnız zəifliyə bağlı bir ehtiyac olaraq qalır. Belə bir əsas üzərində qurulan inanc, insan inkişaf etdikcə və təhlükəsizlik hissi artdıqca zəifləyəcək, nəticədə dinin özü mənasızlaşacaq. Bu isə, inancı orta əsr insanının qorxularını “haqlı” çıxaran bir mexanizmə çevirər və nəticədə Tanrı anlayışı insanın “qorxudan sığındığı bir qalaya” çevrilər. Bu isə müasir çağın tam da istədiyi nəticədir.

İnanca Fərqli Bir Yanaşma: Həqiqətə Söykənən Münasibət

Tanrıya olan inanc qorxuya deyil, həqiqət axtarışına əsaslanmalıdır. İnam, insanın daxili aləmində var olan bir həqiqətin tanınmasıdır. İbn Ərəbi (r.a) düşüncəsində bu fikir daha da dərinləşir.

İbn Ərəbiyə görə:

• Allah insanın varlığında əvvəldən mövcuddur.

• İnanc, bir “kriz” anında yaranmır; əksinə, mövcud olan inanc həmin anda üzə çıxır.

• Məsələn, Musa peyğəmbərin (ə.s) bir adamı bilmədən öldürüb qaçması qorxudan deyil, həyat eşqindən doğur. İbn Ərəbi deyir ki, insan qorxduğuna görə qaçmaz, yaşamaq istədiyi üçün qaçar. Deməli, hərəkətin təməlində müsbət bir dəyər – sevgi və istək durur.

Bu yanaşma, inancın qorxu və zəiflikdən doğmadığını, əksinə, Allahın varlığı səbəbilə insanın güclü bir varlıq olaraq yaradıldığını göstərir. İnsanla Allah arasında təməl bir bağlılıq, bir münasibət mövcuddur. Bu münasibət bəzən çarəsizlikdə, bəzən güc anlarında, bəzən də fərqli bir hissin içində ortaya çıxır. Əsas məsələ bu bağlılığın qorxuya və ehtiyaca söykənməməsidir.

Mənə görə insan Tanrını yox olmaq qorxusundan deyil, daha yaxşı davranışlar axtardığı, daha kamil həyat arzuladığı və bir mənanı dərk etmək istədiyi üçün tapır. Qorxu və onun törəmələri dağıdıcı və tormozlayıcı hisslərdir; insanı inkişaf etdirməz, düşüncəni qabağa aparmaz.

Gözəllik Axtarışı və İnsanın Yetkinləşməsi

Gözəllik, bəşəriyyətin tarix boyu diqqətini çəkmiş, arzulanan və izah edilməyə çalışılan bir anlayışdır. Lakin onu sadəcə zahiri və ya fiziki görünüşlə məhdudlaşdırmaq, bu anlayışın dərinliyini və əhatəsini daraltmaqdan başqa bir şey deyil. Gözəllik, təktərəfli deyil, çoxşaxəli və hərəkətli bir mənaya malikdir. Ona yalnız bir aspektdən yanaşmaq, həm gözəlliyin mənasını itirə bilər, həm də dağıdıcı nəticələrə gətirib çıxara bilər.

Gözəlliyin Çoxqatlı Quruluşu və Yetkinliklə Əlaqəsi

Əslində gözəllik, özündə bir çox ünsürü birləşdirən mürəkkəb bir bütövlükdür. İnsana gəldikdə isə, onun əxlaqı, bacarıqları, dünyaya baxışı və zahiri görünüşü birgə şəkildə onun gözəlliyini təşkil edir. Eyni şəkildə, bir heyvanın və ya sadə bir əşyanın – məsələn, bir stulun – gözəlliyi yalnız görünüşü ilə yox, funksionallığı, davamlılığı və istifadə məqsədilə də qiymətləndirilə bilər. Bu səbəbdən gözəllik, son nəticədə kamillik və yetkinlik anlayışı ilə dəyərləndirilməlidir. Əgər diqqət yalnız bədənə və fiziki quruluşa yönəlsə, insanın mənəvi və intellektual imkanları kölgədə qalır, hətta məhv edilir. Tarixdə buna bənzər nümunələr az deyil – məsələn, “üstün irq” ideyasının arxasınca gedən cəhdlər zahiri və genetik “mükəmməllik” iddiası ilə ortaya çıxsa da, nəticədə insanlıq üçün fəlakət gətirmişdir. Çünki kamillik təkcə bədənlə ölçülə bilməz.

İdrak və Münasibət: Gözəlliyin İdrakında Vacib Əsaslar

Gözəllik yalnız bir obyektin özündə deyil, onu idrak edən subyektin vəziyyəti və bu ikisi arasında qurulan münasibətdə gizlidir. Ümumilikdə gözəlliyin idrakı üç əsas mərhələyə bağlıdır:

1. Obyektin özündəki harmoniya, nizam, yaxşılıq və yetkinlik səviyyəsi;

2. Subyektin – yəni idrak edən şəxsin – daxili hazırlığı və qavrayış gücü;

3. Obyektlə subyekt arasında qurulan əlaqə və münasibət.

Bir şey nə qədər gözəl olsa da, onu qavramağa hazır olmayan bir şəxs həmin gözəlliyi hiss edə bilməz. Məsələn, gözəl bir rəsm sənətini bir insana göstərsəniz, amma o sənətə baxmaq üçün həmən insanın gözü yoxdursa və ya rəng hissiyyatı inkişaf etməyibsə, onun üçün o gözəllik mövcud deyil. Gözəllik, ancaq münasibət və qarşılıqlı əlaqə ilə idrak olunur. Necə ki, Cəmal Süreya deyir: “Gözəlsən, sevgilim, amma çox yaxından” – bu sözlər, gözəlliyin idrakının həm məsafə, həm də əlaqə ilə bağlı olduğunu göstərir. Münasibət olmadıqda gözəllik, bizim üçün sadəcə bir potensial olaraq qalır.

Gözəllik Formadan Daha Artıqdır

Gözəllik yalnız forma və görüntü ilə izah edilə bilməz. Məlumatın, hissin, səslərin – hətta görünməyən şeylərin belə gözəl ola biləcəyi bir gerçəklikdir. Biz gözəlliyi, onun təqdim etdiyi bütövlük və ahəng içində hiss edirik. Forma bəyənilə bilər, amma o bəyənmənin içindəki gözəllik, formanın arxasındakı məna və harmoniya ilə əlaqəlidir. Yəni gözəllik, özünü forma vasitəsilə təqdim etsə də, əslində o formanın fövqündə dayanır.

Estetik Axtarışlar və Tarazlıq Ehtiyacı

Estetik, sadəcə “gözəl” olanı axtarmaq deyil; bu, insanın yaxşı və dəyərli olanı axtarma instinktindən qaynaqlanır. Bəzən gözəl olmaq üçün bədənə müdaxilələr edilir, bahalı geyimlər alınır, fərqli görünüşlər yaradılır. Lakin bu axtarışın bizə faydalı olması üçün müəyyən tarazlığın qorunması vacibdir. Bu tarazlıq üçün aşağıdakı üç anlayış həyati əhəmiyyət daşıyır:

• Yaxşı olanın nə olduğu barədə doğru bir anlayış;

• Doğru və gerçək biliyə sahib olmaq;

• Doğru davranışın nə olduğunu anlamaq.

Bu sualların cavabı, sadəcə estetika deyil, həm də əxlaq, cəmiyyət və siyasət fəlsəfəsi çərçivəsində axtarılmalıdır. Ən dərin qatında isə bu axtarışlar insanın varlığa dair metafizik baxışı ilə sıx bağlıdır. Bizim həyata dair ümumi və bütöv bir anlayışımız yoxdursa, gözəllik axtarışı bəzən bizə zərər də verə bilər. Deməli, gözəllik nə qədər cazibədar olsa da, onun mənasını və dəyərini doğru anlayışla, sağlam münasibətlə və dərin düşüncə ilə qurmalıyıq.

Sosial Media Asılılığından Qurtuluş Yolları

Müasir dövrdə sosial media həyatımızın hər tərəfinə sirayət etmiş vəziyyətdədir. İstər YouTube, istər Twitter, Facebook, Instagram, TikTok, ya da WhatsApp olsun – bu platformalar günümüzün ayrılmaz bir hissəsinə çevrilib. Bəzən elə olur ki, bir günümüzün böyük hissəsi bu aləmdə keçir və fərqinə varmadan zaman əlimizdən süzülüb gedir. Məsələn, statistikalar göstərir ki, dünyada internet istifadəçiləri gündə orta hesabla 6 saat 40 dəqiqə onlayn olur (2024-ci il üzrə statistika). Deməli, bir günün təxmini üçdə biri faktiki olaraq virtual məkanda keçir. Təkcə bu rəqəmlər belə ciddi bir düşünməyə vadar edir: "Biz sosial medianı istifadə edirik, yoxsa o bizi?"

Bu nöqtədə sosial medianın bir nemət olaraq başladığı, lakin istifadə formamızdan asılı olaraq zamanla bir bəla – daha doğrusu, bir “nikmət” halına gəldiyi açıq şəkildə ortaya çıxır.

Asılılıq nədir və necə başa düşülür?

Əslində sosial media bir vasitədir və doğru istifadə edildikdə faydalıdır. Amma əgər bir insan səhər gözünü açan kimi ilk işi telefona baxmaq olur, gününün böyük hissəsini orada keçirir və demək olar ki, hər anını ekran qarşısında yaşayırsa, bu artıq bir asılılıq əlamətidir. İnsan əşyanı idarə etməli olduğu halda, bu cür vəziyyətlərdə artıq əşya insanı idarə edir və bu da onu bir növ “rəqəmsal əsir”ə çevirir.

Sosial media asılılığının apardığı itkilər

Bu cür asılılıq bir çox ciddi və geri dönməz nəticələrə səbəb olur:

• Ruh və bədən sağlamlığı: Uzun saatlar eyni vəziyyətdə qalmaq fiziki problemlər yaratdığı kimi, virtual aləmdə yaşanan psixoloji yüklənmələr də insanın ruhi tarazlığını pozur.

• Şəxsiyyətin itməsi: Özümüz olmaqdan çıxıb, digərlərinin gözündə necə göründüyümüzə fokuslanmağa başlayırıq. Bəyənilmək arzusu və sosial təsdiq ehtiyacı bizi biz edən dəyərləri kölgədə qoyur.

• Zaman itkisi: Ən qiymətli sərmayəmiz olan zaman sosial mediada tükənir. Bəzən elə olur ki, önəmli işlərə vaxt tapmamağımızın əsas səbəbi buradakı “boş məşğuliyyət”lərdir.

• Gerçək həyatla əlaqənin zəifləməsi: İnsanlar, yaşından asılı olmayaraq, reallıqdan uzaq düşür. Bəziləri ailəsinin üzünü, övladının göz rəngini belə unudur.

• Həyatın dadı: Virtual dünyanın doymayan tələbləri bizi həyatda mövcud olan sadə, amma dəyərli gözəlliklərdən məhrum edir.

Bütün bu itkilərə qarşılıq olaraq sual yaranır: “Görəsən biz bu asılılıqdan nə qazanırıq?” Əgər sosial medianı yalnız ünsiyyət, məlumat alma və faydalı paylaşım vasitəsi kimi istifadə ediriksə, o zaman bəlli faydaları var. Amma gündəlik həyatımızı idarə edən bir vasitəyə çevrilibsə, orada qazancdan söhbət gedə bilməz.

Qurtuluş üçün konkret addımlar

Bu vəziyyətdən çıxış yolu əlbəttə mümkündür. Bunun üçün aşağıdakı beş əsas addımı atmaq faydalı ola bilər:

1. Qazandıqlarımızı və itirdiklərimizi təhlil etmək: Hər bir insan öz həyatında sosial medianın nələr gətirdiyini və nələri apardığını dürüst şəkildə qiymətləndirməlidir.

2. İradəni gücləndirmək: Əgər iradəmizi tərbiyə etməsək, texnologiya bizi idarə edəcək. Telefonlar artıq bizə nə edəcəyimizi söyləyir, bunu dərk etmək vacibdir.

3. Mənalı məşğuliyyətlər tapmaq: Keyfiyyətli məzmunlara yönəlmək, neqativ təsirlərdən uzaq durmaq və zamanımızı ruhumuza faydalı olan fəaliyyətlərlə doldurmaq lazımdır.

4. Hədəfləri ucaltdıqca diqqət dağılmır: Böyük ideal və məqsədlərə sahib olmaq bizi sosial medianın boşluğundan xilas edə bilər.

5. Dəyərli dost çevrəsi: Eyni idealları bölüşdüyümüz, bizi mənəvi cəhətdən inkişaf etdirəcək dostlarla ünsiyyət, bu sahədə bizə ciddi dəstək ola bilər.

Unutmamalıyıq ki, zaman əvəzolunmaz bir sərvətdir. Əgər o, faydalı işlərə sərf edilməzsə, bir də baxırıq ki, ömür bitib və geriyə sadəcə peşmanlıq qalır. Hər növ asılılıq insanı azadlığından məhrum edir. Necə ki fiziki köləliyə “yox” deyiriksə, bu gün dünyaya sirayət etmiş rəqəmsal köləliyə də “yox” deməyi bacarmalıyıq.

Həqiqi azadlıq, iradə ilə yaşamaq və həyatın öz dadını hiss etməkdir. Sosial media asılılığından xilas olmaq – sanki bir quşun dar bir qəfəsdən çıxıb geniş səmalara doğru qanad açması kimidir. Qəfəs nə qədər gözəl olsa da, azadlıq onun xaricindədir. Bu azadlığa çatmaq üçün rəqəmsal zəncirləri qoparıb, həyatımıza yenidən istiqamət verməliyik. Əsl xoşbəxtlik oradadır – ekrandan kənarda, reallığın içində.

Sünnəyə Uyğun Toy Necə Olmalıdır?

Toy, insan həyatında xüsusi bir dönüm nöqtəsidir. Bu mühüm mərhələni necə yaşadığımız isə həm şəxsi, həm də ictimai baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır. İslam mədəniyyətində toy təkcə bir əyləncə deyil, həm də bir ibadət niyyəti ilə həyata keçiriləcək qədər ciddi və dəyərli bir hadisədir. Peyğəmbərimiz (s.ə.s) və səhabələrinin həyat tərzindən nümunə götürərək bu günümüzə uyğun şəkildə, lakin əsasları qoruyaraq bir toy təşkil etmək mümkündür.

Sünnətə uyğun bir toy sadəcə müəyyən dini rituallarla məhdudlaşmamalıdır. Əksinə, sünnət bir həyat tərzidir və bu anlayış toylarımızda da öz əksini tapmalıdır.

Sünnətə uyğun bir toyda yer almalı olan beş əsas:

1. İxlas (Səmimiyyət):
Toylar bəzən insanların bir-birinə özünü göstərmək yarışına çevrilə bilir. Halbuki belə məclislərdə əsas olan səmimiyyətdir. Yəni insan imkanları nisbətində hərəkət etməli, “el içində pis görünməyim” kimi düşüncələrlə özünü maddi və mənəvi yük altına salmamalıdır. Hz. Fatimənin (r.a) sadə, lakin mənalı toyu bizə bu baxımdan çox gözəl nümunədir.

2. Elan (Açıqlıq):
Nikahın əsas şərtlərindən biri onun gizli deyil, ictimai şəkildə elan olunmasıdır. Toy isə bu elan üçün ən münasib fürsətdir. İctimaiyyətə açıq, şəffaf və təmiz niyyətlə keçirilən bir mərasim sünnətə daha yaxındır.

3. İkram (Qonaqpərvərlik):
Toya gələn qonaqlara, imkan daxilində, ikram etmək həm gözəl əxlaqın göstəricisidir, həm də İslam adətidir. Vəlimə - yəni toy yeməyi - Peyğəmbərimizin də (sav) təşviq etdiyi bir sünnədir. Bu da sadə, riyadan uzaq, təmtəraq üçün yox, paylaşmaq və sevincə ortaq etmək niyyəti ilə edilməlidir.

4. Ehtiram (Hörmət):
Dəvət olunan insanlara qarşı diqqətli və hörmətli davranmaq, onların rahatlığı üçün şərait yaratmaq da vacib məqamlardandır. Toylar sevgi və qardaşlığı artırmalı, yoxsa düşmənçiliyə və narazılıqlara səbəb olmamalıdır.

5. İhsan (Yardımlaşma):
Toy sahiblərinə yardım etmək, maddi-mənəvi dəstək göstərmək lazımdır. Lakin bu yardım borc hissi ilə yox, Allah rızası üçün edilməlidir. Heç kim özünü məcbur hiss etməməli, imkanına uyğun şəkildə iştirak etməlidir.

Sünnətə uyğun olmayan beş əsas xəta:

1. İxtilat (Həddindən artıq qadın-kişi təması):
Qadın və kişilərin sərhədsiz, nəzarətsiz şəkildə bir yerdə olması İslamın mahiyyətinə uyğun deyil. Bu, toyun ruhunu zədələyən bir davranışdır. Ailələrin, xüsusilə də gələcək ailə həyatının təməli olan bu gündə hicaba və məhrəm sərhədlərə diqqət çox vacibdir.

2. İsraf (Lazımsız xərclər):
"Bir dəfə evlənirəm" deyə edilən ifrat xərclər israfın qapısını açır. Halbuki dinimiz israfdan ciddi şəkildə çəkindirir. Toy nə qədər təvazökar və isabətli təşkil olunarsa, o qədər də bərəkətli olar.

3. İfşa (Gizlilərin açıqlanması):
Ər-arvad arasında və ya ailələr daxilində olan şəxsi məsələlərin, hisslərin və sirrlərin ictimailəşdirilməsi toyun mahiyyətinə ziddir. Sosial mediada yayılan hər detal, bəzən gözəllikdən çox zərər gətirə bilər.

4. Ehmal (Dəvət və diqqətsizlik):
Dostların, qohumların və xüsusilə də imkansız insanların toyda unudulması ciddi bir nöqsandır. Peyğəmbərimiz (s.ə.s) belə toy yeməklərini "ən pis yemək" (Buxari) adlandırmışdır. Toy, küsülülüklərin barışa çevrildiyi, kənarda qalanların qucaqlandığı bir məclis olmalıdır.

5. İtaətsizlik (Həddi aşma):
Toylar ya bəzən çox rəsmi olur, ya da sərhədsiz azadlığa çevrilir. Hər iki hal da düzgün deyil. İslam çərçivəsində sevinmək, əylənmək olar, lakin bu, ifrata varmadan, harama qarışmadan edilməlidir. Peyğəmbərimizin (sav) toylarda dua etməsi və qonaqlara ikram etməsi bu baxımdan bizə gözəl bir ölçüdür.

Nəticə olaraq:
Sünnətə uyğun bir toy, sadəcə dini ayinlərin yerinə yetirildiyi bir mərasim deyil, eyni zamanda ixlasın, elanın, ikramın, ehtiramın və ihsanın dolğun şəkildə yaşandığı; eyni zamanda ixtilatın, israfın, ifşanın, ehmalın və itaətsizliyin yer almadığı bir mənəvi başlanğıcdır. Toy, gələcək ailə həyatının ruhunu formalaşdırırsa, bu başlanğıc da sünnət kompası ilə istiqamətlənməlidir. Həm ailə üçün, həm də cəmiyyət üçün bərəkət və mənəviyyat buradan başlayır.

Evlilik və Toylarda İsrafın Qarşısını Necə Alaq?

Evlilik, insan həyatında ən mənalı və dəyərli mərhələlərdən biridir. Lakin bu gözəl başlanğıc, son illərdə getdikcə artan israfçılıq səbəbilə bəzən ağır bir yükə çevrilir. Nişan, elçilik, nikah və toy mərasimləri bir növ yarışa dönüb. Gənclər və ailələri “Bu qədər xərcin altından necə çıxacağıq?” deyə narahat olurlar. Nəticədə borc içində boğulan ailələr, faizə bulaşan gənclər və başlanğıcdan zədələnmiş evliliklər ortaya çıxır. Halbuki evlilik bir ibadətdir və onu bu qədər dünya yükü ilə çətinləşdirmək, həm mənəvi, həm də sosial baxımdan doğru deyil.

İsrafın Mənəvi Tərəfi

İsraf təkcə artıq pul xərcləmək deyil. Vaxtı, enerjini və hətta duyğuları boş yerə sərf etmək də israfa daxildir. Qurani-Kərimdə (İsra surəsi, 26-27) “Qohumlara, yoxsullara və yolda qalanlara haqqını ver, lakin israfçılıq etmə! Həqiqətən, israfçılıq edənlər şeytanların qardaşlarıdır. Şeytan isə Rəbbinə qarşı çox nankordur.” deyə xəbərdarlıq edilir. Yəni israf təkcə iqtisadi deyil, ruhani təhlükə də daşıyır. Bu davranış, insanı tədricən Allaha qarşı nankorluğa və şeytani yola aparır.

İsrafdan Qorunmaq Üçün Nə Etməli?

Bu məsələnin kökündən həll olunması üçün bəzi prinsiplərə diqqət yetirmək vacibdir:

• “Bir dəfə evlənirik” psixologiyasından uzaq durun: “Bir dəfədir, hər şey mükəmməl olsun” düşüncəsi insanı həddi aşmağa vadar edir. Halbuki əsas olan lüks deyil, bərəkət və iç rahatlığıdır.

• Sosial mediada nümayiş etməyin: Toyların əsas səbəblərindən biri də sosial şəbəkələrdə paylaşım etmək, bəyənilmək və fərqlənmək istəyidir. Amma bu nümayişkarlıq bəzən ailələri ciddi borca salır.

• Başqaları ilə özünüzü müqayisə etməyin: Kiminsə nə etdiyinə baxıb, “biz də onlardan geri qalmarıq” demək israfın yolunu açır. Hər kəs öz imkanına uyğun yaşamalıdır. Müqayisə – paxıllıq və narazılığın başlanğıcıdır.

• Xoşbəxtliyi pulla ölçməyin: Maddiyyat – nə rahatlığın, nə də səadətin təminatçısıdır. Peyğəmbərimizin (s.a.s) həyatı bizə göstərir ki, sadəlik bərəkətin yoludur.

• Başqalarının nümayişinə alət olmayın: Toy sizin üçündür, başqalarının göstərisi üçün deyil. Kimin necə danışacağına görə plan qurmayın. Nə qədər zəngin və ya sadə olsa da, toy bir gün unudulacaq. Əsas olan – bərəkətli və sağlam bir ailənin qurulmasıdır.

Hz. Fatimə və Hz. Əlinin Toyu: Ən Gözəl Nümunə

Ən gözəl nümunələrdən biri Hz. Fatimə ilə Hz. Əlinin sadə və təvazökar toyu olmuşdur. Dəvətlilər, o mərasimdəki səmimiyyəti və xoşbəxtliyi illər sonra belə unutmadıqlarını bildirmişdilər. Orada nə israf vardı, nə də nümayiş. Sadəlik, qonaqpərvərlik və sevinc ön planda idi. Mədinəli qadınlar onların toyu üçün demişdilər: "Biz Fatimənin toyundan daha gözəl toy görmədik." Bu bizə göstərir ki, əsas olan niyyətdir – Allah rızası üçün edilən hər işdə bərəkət gizlidir.

Nəticə

Əgər bir toyda riya yoxdursa – orada israf da olmaz. Əgər niyyət xalisdirsə, orada barış, rahatlıq və sevinc olar. Əgər məqsədimiz sağlam və möhkəm ailələr qurmaqdırsa, onda biz ilk addımı israfdan uzaq duraraq atmalıyıq. Nişan, elçilik, toy və ev qurma mərhələlərində imkan daxilində sadəliyə üstünlük verməliyik.

Sanki bir bağbanın torpağın bərəkətli olması üçün alaq otlarını təmizləməsi kimi, evlilik də lazımsız xərclərdən, nümayişkarlıqdan və süni şişirtmələrdən təmizlənməlidir ki, xoşbəxtliyin toxumları orada cücərə bilsin.

Gənclər Necə Evlənəcək? Çətinliklər və Tövsiyələr

Bu gün gənclərin evliliyə yanaşmasında gözlə görüləcək bir durğunluq müşahidə olunur. Hər ötən gün evliliyə dair çətinliklər artır və bu da bəzi gəncləri bu mühüm addımı ya təxirə salmağa, ya da tamamilə gündəmdən çıxarmağa vadar edir. Bu məsələnin səbəbləri tək bir sahə ilə məhdudlaşmır – əksinə, beş əsas istiqamətdə özünü göstərir.

Evlilik Yolunda Qarşılaşılan Beş Başlıca Problematik Sahə

Mövzunu araşdırdıqca ortaya çıxır ki, evliliyin çətinləşməsi bir neçə amilin təsiri ilə əlaqəlidir. Bu sahələrə nəzər saldıqda əsasən aşağıdakı istiqamətlər diqqət çəkir:

1. Maddi Maneələr:
İqtisadi vəziyyətin ağır olması, yeni universitet bitirən və ya iş həyatına başlayan gənclərin evliliyə hazırlıq üçün kifayət qədər maliyyə toplaya bilməməsinə səbəb olur. Sadə bir toy, kirayə, ev əşyaları, gündəlik dolanışıq – bütün bunlar gənc bir insan üçün artıq dağ kimi görünür. Xüsusilə oğlanlar bu yükün ağırlığı qarşısında evlilik qərarını ya gecikdirir, ya da ümumiyyətlə vaz keçirlər.

2. Uyğun Həyat Yoldaşı Tapmaq Çətinliyi:
İndiki dövrdə münasib insan tapmaq düşündüyümüzdən daha çətindir. Əvvəllər insanlar daha kiçik sosial çevrədə yaşadığı üçün bu proses asan olurdu. Amma indi texnologiya və imkanlar artsa da, uyğun insan tapmaqda çətinliklər daha da çoxalıb. Sosial qurumların – fondlar, dərnəklər, icmaların – bu sahədə üzərinə düşəni tam yerinə yetirməməsi də vəziyyəti ağırlaşdırır.

3. Ailələri Razı Salmaq Problemi:
Gənclər bir-biri ilə razılaşsa da, iş ailələrə çatanda bəzən müxtəlif səbəblərlə maneələrlə qarşılaşırlar. Valideynlərin fərqli gözləntiləri, ənənə və adət qayğıları, uşaqlarını düzgün inandıra bilməmələri bu məsələdə əngəl yaradır.

4. Tanışlıqdan Toya Qədərki Mərhələni İdarə Etmək:
Evliliyə aparan yol çox həssasdır və düzgün yönləndirilməlidir. Həddindən artıq gözləntilər, qarşı tərəfdən qeyri-real istəklər, qarşılıqlı anlayışsızlıq – bunlar münasibətə daha başlamamış yüklər yükləyir və sonrakı evlilik həyatına da mənfi təsir edir. Bu proses yorucu olduqda, ailə həyatına sağlam başlanğıc vermək də çətinləşir.

5. Evlilik Əxlaqını Mənimsəməmək:
Təəssüf ki, bir çox insan evliliyin sadəcə hüquqi və sosial tərəfini görür, onun mənəvi və ibadət tərəfini isə ya bilmir, ya da laqeyd yanaşır. Allahın və Rəsulunun (s.ə.s.) evliliyə verdiyi dəyəri başa düşmədikdə, həyat yoldaşları arasında yaranan sadə problemlər belə böyüyür və münasibətləri zədələyir.

Gənclər Üçün Beş Tövsiyə

Bu çətinliklərə qarşı gənclərə verilə biləcək bəzi mühüm tövsiyələr var:

1. Sadəlik və Borcsuzluğa Diqqət:
İmkan daxilində olanla kifayətlənmək lazımdır. Lüks və israf yerinə sadə və mənalı bir toy, borcsuz bir başlanğıc daha çox rahatlıq və xoşbəxtlik gətirir. Borc və – Allah qorusun – faiz kimi məsələlər ailənin rifahına ağır zərbə vura bilər.

2. Gözləntiləri Tarazda Tutmaq:
Bəzən həyat yoldaşı seçimində o qədər yüksək və qeyri-real ölçülər qoyuruq ki, real insanlara baxanda hər kəs gözümüzdə yarımçıq qalır. Unutmayaq ki, insan kamil deyil. Əsas olan – qarşılıqlı mərhəmət və sadiqlikdir. Bu iki xüsusiyyət varsa, qalan əksikliklər bir yolunu tapıb həll olunacaq.

3. Valideynləri Yumşaq Yolla Razı Salmaq:
Ailə razılığı olmadan evliliyə girişmək gələcəkdə problem yarada bilər. Buna görə də, gənclər bütün yolları sınaqdan keçirməli, anlayışla və səbirlə valideynlərini bu işə inandırmalıdırlar. Qarşılıqlı ünsiyyətlə bu maneələr aşılacaq.

4. Münasibət Mərhələsini Sevgi ilə Qurmaq:
İki insan arasında sevgi varsa, yolun yarısı keçilmiş sayılır. Hər şeyi incəliklə danışmaq, qarşı tərəfi kiçik şeylərə görə incitməmək, bir-birinə arxa durmaq bu mərhələdə olduqca önəmlidir. Unutmayaq ki, bu yolun azığı – sevgidir.

5. Evliliyin Mənəvi Tərəfini Öyrənmək:
Evlilik yalnız sosial və hüquqi müqavilə deyil, həm də böyük bir ibadətdir. Onun fiqhini, əxlaqını, mənəvi dəyərini öyrənmək və bunu həyatımıza tətbiq etmək həm gənclər, həm də ailələr üçün mühümdür. Bu şəkildə, ailələr də maariflənər və evlilik daha sağlam bir təməldə qurular.

Nəticə

Əgər gənclər, ailələr və cəmiyyət evliliyə ibadət gözü ilə baxsa, bu çətinliklərin öhdəsindən daha asanlıqla gəlmək mümkündür. Evlilik uzun və məsuliyyətli bir yolçuluqdur – təkcə maddi hazırlıq deyil, eyni zamanda mərhəmət, sədaqət və anlayış da bu yolda lazım olan azuqələrdəndir. Bu yolun əvvəlindəki sevgi və ibadət niyyəti, yol boyu qarşılaşacağımız hər çətinliyi aşmaq üçün ən böyük güc mənbəyidir.

Allah bütün gənclərə xeyirli yollar açsın, çətinlikləri asan etsin, və Cənnət qoxusu ilə dolu ailələr qurmağı nəsib etsin – amin!

Zövcə Axtararkən Edilən Xətalar və Həll Yolları

Əgər biz bu mövzunu dərindən düşünsək, görərik ki, gənclərin ideal həyat yoldaşı axtarışında qarşılaşdıqları çətinliklərin kökündə bəzən özləri belə fərqinə varmadan etdikləri bir sıra xətalar dayanır. Bu yazıda bu xətaları sadəcə sadalamaq yox, həm də onlardan nəticə çıxarmağa çalışacağıq. Çünki bir insanın ailə qurması – sadəcə evlənmək deyil, bir ömürlük məsuliyyətə "bəli" deməkdir.

1. Evliliyin məğzini və mənəvi tərəfini bilməmək

Bir çox gənc evlənmək istəyir, amma evliliyin mənəvi yükündən və dini çərçivəsindən xəbərsizdir. Sadəcə “evlənim, düzələr” düşüncəsi ilə yola çıxmaq ciddi səhvlərə gətirib çıxarır. Əgər bir insan evliliyin ibadət tərəfini, daşıdığı məsuliyyəti bilmirsə, o zaman necə bir yoldaş axtardığını da düzgün müəyyən edə bilmir. Düzgün niyyətə düzgün məlumat və baxış əlavə olunmadıqca nəticə də sağlam olmur.

2. Qeyri-real gözləntilər

Bəzən gənclər zehnində o qədər ideal bir obraz yaradırlar ki, real həyatda belə bir insanın olması demək olar ki, mümkün deyil. İnsanlıq keyfiyyətləri yerində olan bir insan tapılsa da, xırda qüsurlar üzündən geri çevrilirlər. Halbuki, əsas olan o şəxsin ümumi mənada (məsələn, 60-70 faiz səviyyəsində) uyğun olmasıdır. Qalan məsələlər isə zamanla birlikdə həll edilə bilər. Əsas iki xüsusiyyət – mərhəmət və uyğunluqdur. Bu ikisi yoxdursa, həyat bir yükə çevrilə bilər.

3. Təcrübədən istifadə etməmək

Ətrafında illərin təcrübəsi olan insanlar var, amma gənclər ya onlara qulaq asmır, ya da danışılanları önəmsəmir. Halbuki həyatda bəzi addımlar var ki, onları sınamış insanların tövsiyələri bizə ciddi şəkildə yol göstərə bilər. Böyüklərin fikrini almaq zəiflik deyil, əksinə, uzaqgörənlikdir.

4. Doğru tanışlıq mühitlərinin olmaması

Bir insanın tanınması və tanınması üçün legitim, yəni halal yolların olması vacibdir. Amma günümüzdə sosial çevrə zəifdir, insanlar bir-birindən xəbərsizdir. Yaxın ətrafda, məscid, dərnək, mədrəsə, dərsxana və ya ictimai fəaliyyətlərdə iştirak etmək bu baxımdan önəm daşıyır. Kiminsə sizi tanıması üçün, sizin də ortada olmağınız, əlaqə qurmağınız vacibdir. Ailənin böyük üzvləri, müəllimlər və dini rəhbərlər bu məsələdə laqeyd olmamalıdırlar, əks halda cavabdehlik daşıyırlar.

5. Tələsik qərarlar vermək

Bəzi gənclər, xüsusilə təhsil dövründə, həyat şərtləri tam formalaşmadan evlənməyə can atırlar. Halbuki, evlilik üçün ideal yaş deyil, "yetkin vaxt" var. O an gəldikdə atılan addım yerində və sabit olar. Əks halda, həm özləri, həm də ailələr üçün çətinliklər qaçılmazdır.

6. Ailə münasibətlərini zəiflətmək

Əgər bir insan ailəsi ilə – istər valideynlər, istərsə də geniş ailə üzvləri ilə münasibətlərini pozarsa, bu, evlilik yolunda böyük maneə yaradır. Ailə, insanın arxasıdır. Bu dəstək olmadan doğru qərar vermək və həyata keçirmək çətinləşir. Ona görə ailə bağlarını qorumaq, sileyi-rəhim kimi dəyərlərə sahib çıxmaq çox önəmlidir.

7. Səhvlərdən ibrət almaq

Bəzən gənclər valideynlərinin və ya başqalarının evliliklərində gördükləri səhvləri tənqid etsələr də, öz həyatlarında eyni davranışları təkrarlayırlar. Tənqid etmək kifayət etmir, o səhvlərdən dərs çıxarılmalıdır. Əks halda, tarix özünü təkrar edər.

8. Qədərə və təvəkkülə olan zəiflik

Əgər insan bütün halal yollarla çalışır, niyyətini təmiz tutur və yenə də bir nəticə əldə etmirsə, bu zaman narahat olmaq yerinə təvəkkül etməyi bacarmalıdır. Ola bilər ki, Allahın (c.c.) onun üçün yazdığı daha gözəl bir plan var. Biz əlimizdən gələn hər şeyi etdikdən sonra, qalanı Ona buraxmaq – imanın tələbi və rahatlığın açarıdır.

Nəticə

Bu mövzuda düşünərkən, göz önünə bir toxumu gətirmək olar. Toxumun bitməsi üçün düzgün torpaq, qayğıkeş qulluq və zaman lazımdır. Evlilik də eynilə budur. Ailə qurmaq istəyən bir insan öz daxilində niyyətini düzəltməli, real gözləntilərlə yola çıxmalı, təcrübəyə qulaq asmalı, sosial çevrəsini genişləndirməli, səbirlə addımlamalı, ailəsinə arxa çevirməməli və ən əsası Allah’a təvəkkül etməlidir.

Unutmayaq: yaxşı insanlar çoxaldıqca yollar da yaxşılarla kəsişər. Cəmiyyətin bu “daşqın və qaranlıq” dövründə ailə – Nuhun gəmisi kimidir. Allah hər bir gəncə cənnət ətri verən evlər qurmağı nəsib etsin - amin.

Tövhid və İslam Düşüncəsi

Tövhid: Sadəcə Allahın Təkliyi Deyil

Tövhid anlayışı dərin təhlilə ehtiyac duyur. Adətən, insanlar Allahın varlığına inandıqlarını deyir və bunun ardınca Onun tək olduğunu qəbul etdiklərini ifadə edirlər. Lakin bu, tövhidin yalnız zahiri tərəfidir. Əslində, tövhidə çatmaq üçün Peyğəmbərə iman zəruridir. Peyğəmbərsiz tövhid anlayışı tam və doğru başa düşülə bilməz.

Tövhid yalnız məntiqi bir fikir, riyazi bir prinsip deyil. Tövhid, eyni zamanda, insanın dünyanı, həyatı və özünü anlamasına yönəlik bir baxış bucağıdır. Məsələn, “lə iləhə illəllah” ifadəsi şirkə qarşı bir etirazdır. Allah Rəsulunun (sav) Kəbəni bütlərdən təmizləməsi, bu mübarizənin ən bariz nümunəsidir. Lakin burada da bir məsələ önə çıxır: Hətta cahiliyyə dövründə belə, Məkə qalasında Hənif adlanan, İbrahim dininə sadiq insanlar olmuşdur. Peyğəmbərimizin (sav) özü də heç zaman müşrik olmamışdır.

Müasir Antropologiya ilə Ziddiyyət

Bu kontekstdə müasir antropologiyanın yanaşması ilə İslam dünyagörüşü arasındakı fərq açıq-aşkar görünür. Müasir düşüncə insanın inkişaf tarixini maddi və mədəni tərəqqi ilə ölçür, Allah inancının da zamanla sadədən mürəkkəbə doğru dəyişdiyini iddia edir. Lakin müsəlman baxışına görə tövhid anlayışı insanın yaradılışı ilə birgə var olmuş və zamanla unudulmuşdur. Bu fikir, müsəlmanların dünyagörüşünə uyğun bir antropologiyanın yetərincə inkişaf etməməsinin də ciddi bir boşluq olduğunu göstərir.

Kəbə Fikri və Tarixi Başlanğıc

Hər bir müsəlmanın içində bir "Kəbə fikri" olmalıdır. Bu fikir, yer üzündəki ilk şəhəri, ilk insanı və ilk dəyəri təmsil edir. Adəmin (ə.s) ilk insan və ilk peyğəmbər olaraq Allahla münasibəti tövhidlə başlamışdır. Namazda Kəbəyə yönəlmək, bu ilkin başlanğıca və mərkəzə yönəlməkdir. Beləliklə, insan özünü tarixin tozundan, zəncirindən azad edir və mənəvi bir mərkəzə doğru yönəlir.

Allahın İradəsi və İslama Təslimiyyət

Allahın mütləq iradəsi, İslam inancının mərkəzində dayanır. Hər şey Onun iradəsi daxilində baş verir. Bu iradəyə inam isə sadəcə bir qəbul deyil, eyni zamanda bir təslimiyyətdir. Amma bu təslimiyyət hərəkətsizlik, biganəlik deyil — əksinə, bir başlanğıc nöqtəsidir. Bu imanla yola çıxmaq və məsuliyyət daşımaq deməkdir.

“Muhəmməd Rəsulullah”ın Yeri və Rolu

Tövhidə iman yalnız "Allah var" deməklə tamamlanmır. Allahın bizə nə demək istədiyini, necə yaşamağımızı istədiyini bizə Peyğəmbər tanıdır. Bu səbəblə, "Muhəmməd Rəsulullah" ifadəsi "Lə iləhə illəllah"la birgə olmalıdır. Fəlsəfi baxımdan ardıcıllıq Allah-Peyğəmbər şəklində olsa da, həyatımızda biz əvvəlcə Peyğəmbəri qəbul edirik, sonra Onun vasitəsilə Allahı tanıyırıq. Deməli, "yol Peyğəmbər, məqsəd Allahdır". İmanın ilk canlı nümunəsi, tərəddüdsüz iman edən şəxs Peyğəmbərdir.

Din, Həyat və Özünüdərk

Din, yalnız seçilmişlərə deyil, bütün insanlığa xitab edən bir sistemdir. Dinin böyüklüyü də məhz burada — "sadə insanlar dəyərsizdir" kimi iddiaları rədd etməsindədir. Din, həyatın və ölümün mənasını açıqlamağa çalışan və insanı bu suallar qarşısında yalnız buraxmayan bir sistemdir.

İnsanın özünü bilməsi və bəhanələrə sığınmaması lazımdır.“İnsan özünə qarşı şahiddir” (Qiyamət, 14). İnsan nə qədər müdafiə mexanizmi yaratsa da, içindəki həqiqəti tanıyan bir bəsirəti var. Bu da insanı həm sarsıdan, həm də oyadan bir prinsipi önə çıxarır.

Pul, Zənginlik və Din Münasibəti

Dinə yönəlişin maddi şərtlərə bağlı olub-olmaması məsələsi, həm fərdi, həm də ictimai səviyyədə ətraflı müzakirə olunmalı bir mövzudur. “Həccə getmək, zəkat və ya sədəqə vermək üçün maddi imkana sahib olmaq lazım deyilmi?” kimi suallar, təqvanın pul ilə əlaqəli olub-olmadığı mövzusunu gündəmə gətirir.

Fərdi İstiqamət və İctimai Rifah Arasındakı Fərq
İbadətlərin və dini həyatın ictimai səviyyədə davam etdirilməsi müəyyən maddi şərtlər tələb edir. İnsanların zəruri ehtiyaclarını qarşılayabildiyi, iqtisadi və sosial baxımdan nizamlı bir quruluş, dinin cəmiyyət səviyyəsində qorunması üçün vacibdir. Bu, hər dövr üçün keçərlidir və həmin dövrün “yaxşı həyat” üçün tələb etdiyi əsas şərtlərin təmin olunmasını ifadə edir. Lakin fərdi dindarlıq — yəni insanın Allaha yönəlişi — maddi göstəricilərlə ölçülə biləcək bir hal deyil. Namaz, oruc, həcc kimi ibadətlər, əslində, insanın qəlbən Allaha bağlılığını əks etdirir və bunun maddi dəyəri yoxdur.

Veren Əlin Üstünlüyü və İslamda Comərdlik Anlayışı
İslamda “verən əl alan əldən üstündür” ifadəsi, insanlardan tələbat içində olmamağı və Allahın comərd sifətinə bənzəməyi təşviq edir. Əslində, dini həqiqətdə verən də, alan da Allahdır; O, əməllərini vasitələrlə həyata keçirir. Comərdlik, insanın Allahın sifətlərinə ən çox yaxınlaşdığı davranışlardandır. Əksinə, mülkə ifrat dərəcədə bağlanmaq və özünü sahiblikdə müstəqil görmək, dinin mahiyyətinə ziddir. Bu baxımdan “verən əl” anlayışı, Allahın “Külli” isimlərinə yaxınlaşma təşviqidir. Vermək və almaq əslində Allaha məxsus olduğunu dərk edən insan, bu fellərin fövqünə qalxaraq Yaradanla bağlılığını gücləndirir.
Sədəqə vermək mövzusunda isə Quranda qeyd olunduğu kimi, onu aşkar şəkildə vermək yaxşıdır, amma gizli şəkildə vermək daha fəzilətlidir. Çünki bu, riyakarlıq və minnət kimi nəfsani zəifliklərdən qoruyur. Bu, mütləq bir qayda deyil, insanın zəifliklərinə qarşı bir tövsiyədir.

Zənginlik Anlayışının İki Tərəfi: Müsbət və Mənfi
“Pulum qədər danış” kimi ifadələr fərdi əxlaq baxımından uyğun sayılmasa da, zənginlik həm müsbət, həm də mənfi tərəfləri olan bir anlayışdır.

Zənginliyin müsbət tərəfi:

• İctimai zənginlik, bir cəmiyyətin istehsal gücünü, istehsal etdiyini paylaşma bacarığını və bunu davamlı edə bilmə qabiliyyətini əks etdirir.

• Bu, istehsalı mümkün edəcək elm və bilik səviyyəsini, həmin bilikdən faydalanma bacarığını, güclü hüquqi sistemi və davamlı siyasi nizamı tələb edir.

• Maddi rifah, dövrün elmi-texniki potensialına uyğun infrastruktur, işlək istehsal mexanizmləri və nizamlı iqtisadi-siyasi quruluşla əlaqədardır.

• Bu rifah, həm hərbi gücü, həm də digər ölkələrə təsir edəcək iqtisadi nüfuzu artırır, ictimai qərarvermə prosesini möhkəmləndirir.

• Maddi rifaha sahib olan cəmiyyət, əgər yüksək mənəvi hədəflərini itirməzsə, bu rifahı qoruyub saxlaya bilər. Belə zənginliyin müsbət tərəfi qüdrətdir.

Zənginliyin mənfi tərəfi:

• İnsan, ehtiyacları artdıqca zəif vəziyyətə düşən bir varlıqdır. Artan ehtiyaclar onun ali məqsədlərinə çatmasına mane ola bilər.

• Fəlsəfi, mistik və dini ənənələr, insanın əbədi səadətə və Allaha qulluq məqsədinə çatmaq üçün ehtiyaclardan azad olmasını tövsiyə edirlər.

• Tarixən bu anlayış, fərdi əxlaqdan ictimai əxlaqa çevrilmişdir. Məsələn, qənaətkarlıq, israfdan çəkinmək və sadə həyat həm fərdi, həm də ictimai dəyərlər kimi qəbul olunmuşdur.

• İctimai qənaətkarlıq, cəmiyyətin ehtiyac duymadığı şeylərə vəsait xərcləməməsi və istehsalı istehlakdan üstün tutması deməkdir. Lakin müasir dövrdə, xüsusilə Sənaye İnqilabından sonra bu balans pozulmuş, iqtisadi həyat daha çox istehlaka əsaslanmışdır.

Həyatlarımızdakı Bərəkətsizliyin Səbəbləri və Həlləri

Həyatımızda bərəkətin olmamasından narahat olanda əvvəlcə bərəkətin nə olduğunu dərindən anlamağa ehtiyac var. "Bərəkət" sözünün kökü ərəbcə “buruk” felindən gəlir və əslində dəvənin bir yerdə oturub qalması mənasından yaranıb. Maddi məsələlərdə bolluq və çoxluq anlamına gəlsə də, mənəvi tərəfdən baxanda, bərəkət ruhi firavanlıq və Allahın insana verdiyi xüsusi bir lütfdür. Ən əsas xüsusiyyəti isə odur ki, bərəkət azın çoxalması, daim artması və heç tükənməməsidir. Bu, sırf maddi hesabla ölçülə bilməz; o, Rəbbimizin bir ikramıdır, həm də axirət səadətinə aparan yollardan biridir.

Əksinə, bərəkətsizlik bu ilahi lütfdən məhrum qalmaq, çoxun içində azlıq yaşamaq deməkdir. Bəzən insana elə gəlir ki, çox şeyə sahib olsa da, sanki yoxluq içindədir. Bu da bir növ Allahın xəbərdarlığıdır. Elə bil cəhənnəmin qoxusunu bu dünyada hiss edir insan...

Maraqlıdır ki, indiki dövrdə ətrafımızdakı əksər insanlar əvvəlki nəsillərin təsəvvür belə edə bilməyəcəyi qədər nemət içində yaşasa da, yenə də bərəkətsizlik hissi hər yerdə özünü göstərir. Bu hiss bir çox sahədə üzə çıxır:

• Zaman bərəkətsizliyi: Əksər insan daim vaxt çatışmazlığından şikayət edir.

• Sevgi bərəkətsizliyi: Ailə və dostlar arasında sevgi sözləri çoxdur, amma o sözlərin arxasında həqiqi sevgi yoxa çıxıb.

• Ruzidə bərəkətsizlik: Gəlir yüksək olsa da, xərclər onu udur, əvvəl az pulla rahat yaşanırdı, indi isə çox pul belə yetmir.

• Məlumatda bərəkətsizlik: Telefon, internet, texnologiya bolluğu var, amma bu bolluq faydalı nəticəyə çevrilmir.

• Xidmət bərəkətsizliyi: İmkanlar çoxalsa da, xalqa və insanlığa xeyir gətirən işlərin sayı azalıb.

Bəs bu bərəkətsizliyin kökündə nələr dayanır? Qurani-Kərimdə və Peyğəmbərimizin (s.ə.s) buyurduqlarında bu barədə çoxlu səbəblər göstərilib. Bunları əsasən 10 başlıqda cəmləşdirmək mümkündür:

1. İman zəifliyi: İman zəiflədikcə, Allahın həyatı tənzimləyən qaydaları (şəriət) unudulur. Bu isə bərəkəti aradan aparır.

2. İbadətə laqeydlik: Namaz, oruc, zəkat və xüsusilə sədəqə – bunların həyatdakı bərəkətlə birbaşa əlaqəsi var. Ehmal edildikcə, bərəkət də azalır.

3. Mərhəməti itirmək: Müsəlman hər canlıya mərhəmətlə yanaşmalıdır. Qohuma, qonşuya, dostlara qarşı mərhəmətin itməsi bərəkətin çəkilməsinə səbəb olur.

4. Haqq yemək: İnsanların haqqına girmək, kiminsə əziyyətini saymamaq – bu, bərəkətsizliyin ən ciddi səbəblərindəndir.

5. Ədalətsizlik: Ədalətli davranmaq sadəcə bir gözəllik deyil, dinimizin əmridir. Ədalət olmayan yerdə bərəkət olmaz.

6. Dünya sevgisinə qapılmaq: Qazanc hirsi, toplamaq arzusu, dünya malına həddindən artıq bağlanmaq – bunlar bərəkətin düşmənidir.

7. Səhəri boş keçirmək: Ruzinin paylandığı vaxt – səhər vaxtı – yatmaqla itiriləndə, həm maddi, həm də mənəvi zərər qaçılmaz olur.

8. Təmizlik və nəzakəti unutmaq: Bədən və ətraf təmizliyi (nəza­fət), ruh və davranış saf­lığı (nəzakət) – bunlara diqqətsizlik bərəkətsizliyə yol açar.

9. Qane olmamaq və şükürsüzlük: Allahın verdiyi ilə razılaşmamaq, daim daha çox istəmək, paxıllıq, təkəbbür və nankorluq – bunların hamısı bərəkəti qaçırır.

10. Böyüklərə hörmətsizlik: Peyğəmbərlərə, alimlərə, valideynlərə və ümumiyyətlə yaşlılara qarşı hörmətsizlik – bu da bərəkətin itməsinə səbəb olur.

Bu kimi səbəbləri dərk edib, üzərində çalışsaq, Allahın izniylə həyatımıza yenidən bərəkət qayıdar. Bizim borcumuz bu bərəkəti itirdiyimiz yerdən tapmaq və cəmiyyətimizə yenidən qazandırmaqdır.

Bərəkət bir bağbanın torpağına olan münasibətinə bənzəyir. Əgər bağban toxumu səpib suyunu verməsə, torpağı təmizləməsə, otlardan ayırmasa – torpaq nə qədər münbit olsa da, məhsul verməz. Amma qayğı və diqqət göstərilsə, az toxumdan belə bol məhsul əldə etmək olar. Bərəkət də elədir: Doğru prinsiplərlə həyatımıza dəvət etdikdə, azlıqdan çoxluq, yoxluqdan bolluq hasil ola bilər.

Təhanəvi və Kəşşaf: İslam Düşüncəsinin Ensiklopedik Aynası

Təhanəvi haqqında tarixi mənbələrdə geniş məlumat yoxdur. Onun əsərlərinin böyüklüyü ilə müqayisədə həyat hekayəsi olduqca sadə görünür. Hindistanın Delhi şəhərindən təxminən 170 km aralıda yerləşən Təhanə kəndində dünyaya gəlmiş və burada böyümüşdür. XVII əsrin alimlərindən sayılan Təhanəvinin əsərinin qaralaması 1658-ci ildə tamamlandığı üçün ölümünün bu tarixdən sonra baş verdiyi ehtimal olunur.

Alim köklü bir ailədən gəlirdi – atası və babaları həm qadı, həm də elm adamı olmuşdular. Şəriət elmlərini (təfsir, hədis, fiqh) və ərəb dilinə dair bilgiləri (sərf, nəhv, bəlağət) atasından öyrənmişdi. Ancaq fəlsəfi və əqli elmləri öyrənmək üçün ətrafında yetkin müəllim tapmadığından, bu bilikləri qısa mətnlərdən faydalanaraq öz təşəbbüsü ilə mənimsəmişdir. Təhanəvi bu təcrübədən çıxış edərək belə bir nəticəyə gəlmişdi ki, bir elmin əsas anlayışlarını dərk edən şəxs, ustaya bağlı qalmadan da o elmi öyrənə bilər. Bu səbəbdən də, başqalarının özbaşına öyrənməsinə kömək edəcək bir əsər hazırlamağı qarşısına məqsəd qoymuşdu. Əvvəlcə əqli elmlərin terminlərini toplamış, daha sonra şəri və ərəb elmlərinin anlayışlarını da bu işə daxil etmişdir.

Təhanəvinin başqa əsərləri arasında “Əhkamül-Ərazi” və “Səbkül-Ayət fi Nəşhil-Ayət” adlı risalələr də var. Birincisi Baburilər dövründə torpaq hüququ ilə bağlı yazılmış və günümüzə qədər gəlib çatmışdır. İkincisi isə ayələr arasındakı münasibəti araşdırır və Əbu Suud Əfəndinin təfsirindən təsirlənərək qələmə alınmışdır. Bunlar “Kəşşaf” qədər böyük olmasa da, öz sahəsində dəyərli risalələr hesab olunur. Təhanəvi həm də bir müddət ata-baba peşəsi olan qadılıqla məşğul olmuşdur. Qəbri doğulduğu kənddə yerləşir və yerli camaat tərəfindən ziyarətgah kimi qəbul edilir.

“Kəşşaf”ın Yazıldığı Dövr və Xüsusiyyətləri
Təhanəvinin ən mühüm əsəri olan “Kəşşaf” İslam düşüncə tarixində “təhqiq dövrü” adlanan mərhələnin məhsuludur. Bu dövr, Fəxrəddin Razidən başlayıb qərbləşmə prosesinə qədər davam edən bir mərhələdir. Qəzali ilə başlayan, Razi ilə zirvəyə çıxan bu prosesdə dini və fəlsəfi biliklər bir-birinə daha sıx bağlanmağa başlamışdı.

Bu dövrün əsas cəhətləri:

1. Tənqidi düşüncənin güclənməsi – hər bir fikrin, metodun və arqumentin diqqətlə yoxlanması, anlayışların qarışdırılmasının və yanlış fərziyyələrin aradan qaldırılması.
2. Elmlərarası əlaqə – fəlsəfi nəzəriyyələrin fiqh, təfsir, hədis və kəlam kimi dini sahələrə daşınması. Razi ilə birlikdə fəlsəfə və kəlamın eyni əsərdə birləşməsi ən yüksək nöqtəsinə çatmışdı.
3. Çoxşaxəli alimlərin yetişməsi – Təftəzani, Cürcani, Tusi kimi həm fəlsəfi, həm dini, həm də təsəvvüfi biliklərə hakim alimlər ortaya çıxmışdı.

“Kəşşaf” məhz bu dövrün ensiklopediyasıdır. O, dövrün əsas qaynaqlarını, müəlliflərini və mədrəsələrdə işlənən mətnləri əks etdirir. Təhanəvini, Razi sonrası dövrün düşüncə mirasını ensiklopedik formata çevirən bir əsər kimi düşünmək olar.

“Kəşşaf” və Termin Ədəbiyyatındakı Yeri
İslam elm tarixində terminoloji əsərlər çox qədimdir. Hicri II əsrdən başlayaraq Qurandakı sözlərin izahı üçün yazılan əsərlər, Kindinin “Kitabül-Hudud”u, Fərabinin “İhsaül-Ulüm”u buna nümunədir.

“Kəşşaf”ın ən yaxın müqayisə edilə biləcəyi əsər Seyyid Şərif Cürcaninin “Tərifat”ıdır. Amma Təhanəvinin işi bir neçə cəhətdən fərqlənir:

• Cürcani anlayışları özü tərif edir.
• Təhanəvi isə anlayışı izah edən ən yaxşı mətnləri tapır, onlardan sitatlar gətirir və qaynaqları qeyd edir.

Bunun nəticəsində “Kəşşaf” çox geniş sahələri əhatə edir: fəlsəfə, kəlam, fiqh, hədis, təsəvvüf, həmçinin sehr, astroloji, riyaziyyat, tibb, botanika, heyvanat, hətta yuxu yozumları kimi mövzular. Əlavə olaraq, ərəb mətnləri ilə yanaşı farsça mənbələrdən də faydalanmış, xüsusilə təsəvvüf terminlərini farsça şərhlərlə izah etmişdir.

“Kəşşaf”ın Güclü və Zəif Cəhətləri

Güclü tərəfləri:

• Dövrün elm mənzərəsini əks etdirməsi.
• Mədrəsə ənənəsinin güclü sahələrində (fəlsəfə, məntiq, kəlam, fiqh) dərinliklə işlənməsi.
• Sitat gətirilən mənbələrin açıq şəkildə göstərilməsi.
• Türk dilindəki tərcümələrdə mətnin daha anlaşılan hala gətirilməsi.

Çətinlikləri və zəif tərəfləri:

• Bəzi terminlərdə sitatların kontekstdən qopuq görünməsi.
• Xüsusən təsəvvüf və bəzi xüsusi sahələrdə mənbə müxtəlifliyinin az olması.
• Əsərin çoxlu şərh və haşiyələrə söykənməsi səbəbindən elmi tədqiqin çətinliyi.

Nəticə
“Kəşşafü İstılahatil-fünun vəl-ulüm” İslam düşüncəsinə marağı olan hər kəs üçün əvəzsiz bir qaynaqdır. O, yalnız müəyyən bir sahəyə deyil, ümumilikdə İslam mədəniyyətində formalaşmış bilik xəzinəsinə işıq tutur.

Məşşailik və İşraqilikdə Riyazət Üsulu

İslam düşüncə ənənəsində metafizik bilik yolları əsasən iki böyük istiqamət üzərində qurulub: Məşşai və İşraqi yanaşma. Bu iki yol arasındakı ən mühüm fərqlərdən biri “riyazət” anlayışı ətrafında ortaya çıxır. Bu mövzunu sistemli şəkildə işləyənlərdən biri də məşhur alim Fəxrəddin Razidir. Onun Əl-Mətalibül-Aliyə adlı əsərində hər iki metodun güclü və zəif tərəfləri müqayisə olunur, həqiqətə çatmağın yalnız bir yolunun olub-olmadığı müzakirə edilir.

Razi və ilkin suallar

Razi əsərinin əvvəlində Allahın zatı və sifətləri ilə bağlı gətirilmiş bütün dəlilləri tənqid edir. O, bu dəlillərin çoxunun hissi müşahidələrə bağlı olduğunu, hətta İbn Sinanın güclü görünən “imkan dəlili”nin də tamamilə saf ağıl üzərində qurulmadığını vurğulayır. Bu nöqtədə alim, metafizik bilik axtarışında hansı yolların seçilə biləcəyini araşdıraraq, nəzər və istidlal (burhan) metodu ilə riyazət metodunu qarşılaşdırır.

İki əsas metod

1. Nəzər və istidlal (burhan) yolu

• Bu yanaşma filosoflar və kəlamçılar tərəfindən işlədilib.

• Əsas xüsusiyyəti ətraflı və sistemli bilik təqdim etməsidir. İnsan bu yolda məntiqdən tutmuş botanika, minerologiya, təbiət hadisələri, tibb, psixologiya, riyaziyyat və hətta astronomiyaya qədər geniş sahələri öyrənməli olur.

• Burada mərkəzi mövqedə müəllim yox, metodun özüdür. Yəni əsas məsələ, bilginin necə qurulacağı, hansı qaydalarla səhvdən qaçılacağıdır. Aristoteldən İbn Sinaya qədər işlənmiş bu metod sonrakı dövrlərdə kəlamçılar tərəfindən də zənginləşdirilib və formalaşdırılıb.

2. Riyazət yolu

• Bu metod daha çox sufilər tərəfindən tətbiq olunub. Razi’nin dövründə İşraqilik hələ tam bir fəlsəfi məktəb kimi formalaşmamışdı, amma riyazət artıq bir təcrübə və həyat tərzi idi.

• Bu yolun məqsədi ətraflı elmi məlumat toplamaq deyil. Əksinə, artıq biliyin çoxluğu maneə kimi görülür, çünki “masiva” – yəni Allahdan başqa şeylər – həqiqi məqsəddən yayındırır.

• Bu yolda əsas mərkəz mürşiddir. Çünki riyazət çətin imtahanlarla doludur: az yemək, təklik, nəfsin arzularına qarşı dayanmaq. Bu prosesdə insanın şüuru çaşa və ya yanlış təcrübələrə qapıla bilər. Ona görə də sufilərə görə, mürşid olmadan həqiqi nəticəyə çatmaq mümkün deyil.

Yəqinlik və obyektivlik məsələsi

Razi maraqlı bir məqama toxunur: nəzər və istidlal yolu ilə əldə olunan biliklərdə insanın qəlbi tam rahat olmur. Məntiqi dəlillər güclü olsa da, həmişə “bəs əslində doğurdan da belədir?” sualı açıq qalır. Riyazətdə isə əldə olunan yəqinlik hissi çox güclüdür. Bu səbəbdən bir çox alimlər öyrəndiklərini təsdiqləmək üçün sonradan təkkəyə üz tutublar.

Digər tərəfdən, tənqidçilər riyazət təcrübəsini şəxsi və subyektiv hesab edirlər. Amma sufilər və Şihabəddin Sührəvərdi bunun tam əksini iddia edir: onların fikrincə, riyazət prosesində dərvişlərin yaşadıqları mərhələlər və gördükləri halların mənaları müəyyən qədər ortaqdır. Yəni bir mürşidin rəhbərliyi altında bu təcrübələr subyektiv deyil, “zümrə içində obyektiv” bilik xarakteri daşıyır. Sührəvərdi hətta öz Hikmətül-İşraq əsərini oxumaq üçün tələbələrin əvvəlcə 40 gün riyazətə girməsini şərt qoyurdu.

İşraqilik: Burhan və Riyazət

İslam düşüncə tarixində fəlsəfi istiqamətlər əsasən iki qola ayrılır: biri Aristotel ənənəsinə bağlı olan Məşşailik, digəri isə Platon xəttini izləyən İşraqilikdir. Əslində bu iki yol müəyyən mənada bir-birinə yaxınlaşsa da, son nəticədə İslam filosoflarının çoxu Platon metafizikasına daha çox üstünlük verərək onu İşraqilik çərçivəsində inkişaf etdirmişlər.

Məşşailik və Yeni Platonçuluq təsiri

Hicri III əsrdə meydana çıxan müsəlman filosoflar, ilk baxışda Aristotel düşüncəsinə söykənsələr də, əslində Yeni Platonçu təsirlər onların fəlsəfəsində daha aydın görünürdü. Kindi, Fərabi, İbn Sina kimi böyük isimlər də Aristotel mətni ilə tanış olsalar da, daha çox Platon və Yeni Platonçu mənbələrin təsiri altında metafizik sistemlərini qurmuşdular. Fəlsəfənin məqsədi, onların fikrincə, varlığı varlıq olduğu üçün anlamaq, yəni varlığın mahiyyətinə çatmaq idi. Bu da insanı mərhələli şəkildə maddi dünyadan uzaqlaşdıraraq, əqli və ilahi kamala yönəldirdi.

Həqiqətə çatma yolları: İstidlal və Riyazət

Filosofların əsas müzakirə mövzularından biri – həqiqətə necə çatmaq məsələsi idi. Burada iki yol ön plana çıxırdı:

• İstidlal (burhan yolu) – Aristotel ənənəsinə görə insan təbiət elmləri, riyaziyyat və s. sahələrdə araşdırmalar apararaq, nəticədə Tanrı anlayışına yüksələ bilər. Bu metod elmi araşdırmalardan metafizikaya doğru bir yol kimi görülürdü.

• Riyazət (çilə yolu) – Platon və sonrakı işraqilər isə hesab edirdilər ki, yalnız elmi araşdırma kifayət etmir; insan ruhu özünü saflaşdırmalı, maddi bağlardan qurtulmalı və bir mürşidin rəhbərliyi ilə mənəvi yola çıxmalıdır. Riyazət, ruhun təmizlənməsi və ilahi nurla qovuşması üçün əsas vasitə sayılırdı.

İslam düşüncəsində riyazətin rolu

İslam fəlsəfəsində də riyazət anlayışı əhəmiyyətli yer tutmuşdur. Filosoflar ruhu bədəndən müstəqil qəbul edir və onun saflaşma yolu ilə ilahi aləmdən feyz ala biləcəyini düşünürdülər. Bununla belə, ilk dövrlərdə filosofların çoxu bu yolu nəzəri sistemin mərkəzinə gətirməmiş, daha çox şəxsi həyatlarında zahidlik etmişdilər.

• İbn Sina – bu məsələyə xüsusi toxunan ilk böyük filosofdur. Onun “İşarat və't-Tənbi­hat” əsərindəki “Ariflərin Məqamları” bölümü, sufi terminləri ilə insanın mərifətullaha çatma yolunu izah edir. Bəzi alimlər bunu fəlsəfəyə əlavə bir yol kimi qəbul etsələr də, bəziləri yalnız dövrün gerçəkliyinin təsviri olduğunu düşünmüşlər.

• Qəzali – bu məsələdə daha kəskin mövqe tutmuşdur. O, fəlsəfi burhan metodunun metafizik həqiqətə çatmaq üçün yetərsiz olduğunu, yalnız təsəvvüfi təcrübənin – yəni muamələ və müşahidənin insanı gerçək bilgiyə apara biləcəyini iddia etmişdir.

Sührəvərdi və İşraqilik məktəbi

İşraqilik cərəyanını sistemləşdirən Şəhabəddin Sührəvərdi olmuşdur. O, hikmətin heç vaxt kəsilmədiyini, hər zaman riyazət yolu ilə həqiqətə çatan insanların mövcud olduğunu irəli sürmüşdür. Sührəvərdiyə görə, ideal alim həm riyazət (sezgi) yolunu, həm də burhan (ağıl) yolunu birləşdirə bilən “iki qanadlı” şəxsdir.

Onun İşraqilik fəlsəfəsinin əsas məqamları bunlardır:

1. Bilgi = huzur – Həqiqi bilik anlayış vasitəsi ilə deyil, birbaşa müşahidə və aydınlanma halı ilə əldə olunur.

2. Misal aləmi – maddi aləmlə əqli aləm arasında bir aralıq dünya vardır. Bu aləm riyazət edənlər üçün gerçək bir varlıq sahəsidir.

3. Nur və zülmət – varlığın mahiyyəti nurla izah olunur. Tanrı mütləq nurdur, ondan uzaqlaşdıqca varlıq qaranlığa bürünür.

4. Təsviri bilginin rədd edilməsi – Sührəvərdi, yalnız anlayış və təriflərlə əsl həqiqətin dərk edilə bilməyəcəyini bildirirdi.

5. Axirət məsələləri – O, Quran və hədislərdəki təsvirləri misal aləmi ilə əlaqələndirərək fəlsəfi sisteminə daxil etmişdir.

Riyazət praktikaları

İşraqi ənənədə riyazət sadəcə nəzəri bir fikir deyil, praktiki tətbiqləri olan bir yoldur. Oruc, nəfsin istəklərinə qarşı dayanmaq, tənhalığa çəkilmək, dünya ləzzətlərindən uzaqlaşmaq bu yolun əsas üsullarıdır. Məqsəd isə, bədəni zəiflədib ruhu gücləndirməklə, ilahi aləmdən gələn feyzi qəbul edə biləcək hala gəlməkdir.

Nəticə

İşraqilik, İslam fəlsəfi ənənəsində riyazəti əsas metod kimi görən, eyni zamanda burhanı da tamamilə inkar etməyən, nur–zülmət, misal aləmi və huzur kimi orijinal anlayışlarla varlığı izah edən böyük bir məktəbdir.

Alimlərin Modernizmlə Qarşılaşması: Köhnə ilə Yenini Birləşdirmək Axtarışı

Bəşəriyyət, xüsusilə də Qərbin elm, texnika və texnologiyada qazandığı üstünlüklə meydana çıxan modernizm dalğası ilə üz-üzə qalmışdır. Bu dalğa yalnız Osmanlı kimi böyük dövlətlərin siyasi və ictimai həyatında deyil, həm də fikir dünyasında ciddi təsir göstərmişdir. İnsan, kainat, tarixi hadisələr və dövlət anlayışı haqqında düşüncələr dəyişmiş, əsrlər boyu sarsılmaz hesab edilən bir çox dəyərlər və inanc prinsipləri sual altına düşmüşdür.

Əsas Problemin Mahiyyəti

Osmanlının son illərində və Cümhuriyyətin ilk mərhələsində yetişən Elmalı Hamdi Yazır, Akseki, Babanzadə, İzmirli İsmayıl Haqqı, Səid Nursi, Muhəmməd Akif kimi alim və ziyalıların qarşısında duran ən böyük sual bu idi: “Necə etməli ki, köhnə düşüncə ənənəsini tamamilə tərk etmədən, yeni dövrün tələblərinə cavab verə biləcək bir fikir sistemi qura bilək?”

Köhnə düşüncə əsrlərlə cilalanmış, geniş elmi sahələr yaratmışdı. Amma yeni dövrün gətirdiyi dəyişikliklər qarşısında əvvəlki təsir gücünü itirmiş, mövcud strukturları qorumaqda çətinlik çəkmişdi. Xüsusilə hüquq, metafizika, psixologiya və sosiologiya kimi sahələrdə bu uyğunsuzluq özünü daha kəskin göstərirdi. Riyaziyyat və fizika kimi sahələrdə bilik birbaşa transfer edilə bildiyi halda, dini və ictimai biliklər yerli şərtlərə uyğun şəkildə yenidən şərh edilməli idi. Bu isə həm köhnəni, həm də yenini eyni anda anlayıb təhlil edə biləcək yeni bir düşüncə tərzi tələb edirdi.

Yeni Metodların Ortaya Çıxması

Qərb yalnız yeni bilik gətirmədi, həm də fərqli elmi və metodoloji yanaşmalar ortaya qoydu. Tarixi, insan münasibətlərini və mətnləri araşdırmaq üçün statistik və tənqidi metodlar meydana çıxdı. Bu isə ənənəvi hədis, fiqh və kəlam üsullarına əlavə olaraq klassik mənbələrə başqa bir baxışla yanaşma ehtiyacını doğurdu. Beləcə, keçmişin necə başa düşülməsi məsələsi yenidən müzakirəyə açıldı.

Qurumsal Dəyişikliklər

Ən mühüm dönüşümlərdən biri mədrəsədən universitet sisteminə keçid idi. Universitetlər, mədrəsələrin fərqli olaraq, mövcud quruluşu sadəcə öyrətməyə deyil, onun necə yarandığını anlamağa yönəlmişdi. İlahiyyat fakültələri bu baxımdan klassik irs ilə müasir yanaşmaların üz-üzə gəldiyi mərkəzlərə çevrildi. Hərçənd, qurumların formasını dəyişmək nisbətən asan oldu, amma onların məzmununu yeniləmək çox çətinlik yaratdı. Çünki Qərb, biliyi tam ötürməkdən çox, üstünlüyünü qorumaq niyyətində idi. Xaricə göndərilən tələbələrin bir çoxu böyük elmi yeniliklər gətirmək yerinə daha çox ədəbi və siyasi sahələrdə təsir göstərmiş, hətta öz irsindən uzaqlaşmışdı.

Ulemanın İki Yanaşması

Modernizm qarşısında alimlər iki əsas istiqamətdə mövqe tutdular:

1. Ənənəni əsas götürərək yenini anlamaq istəyənlər.
   Elmalı Hamdi Yazır, Babanzadə Əhməd Naim, İzmirli İsmayıl Haqqı, Ahmet Hamdi Akseki, Səid Nursi kimi adlar bu cərəyana daxildir. Onlar keçmişin elmi irsinə söykənərək yeni ideya və dəyərləri həmin çərçivədə şərh etməyə çalışdılar. Məsələn, İzmirli İsmayıl Haqqının “Yeni Elmi Kəlam” əsəri bu istiqamətdə atılmış addım idi.

2. Yenidən çıxış edərək keçmişi yerinə oturtmaq istəyənlər.
   Ziya Gökalp bu yanaşmanın simvoludur. O, Qərbdən gələn biliyi yalnız köçürmək deyil, həm də yerli tələblərə uyğunlaşdırmaq istəyirdi. Onun fiqh ilə sosiologiyanı birləşdirərək “ictimai üsuli fiqh” ideyasını irəli sürməsi buna bir nümunədir.

Lakin hər iki yanaşmanın ciddi bir məhdudiyyəti vardı: bu dövrün alimləri klassik dövrdəki kimi riyaziyyat, fizika və təbiət elmlərinə dərindən bələd deyildilər. Halbuki orta əsr alimləri həm dini, həm də dünyəvi elmlərdə yetkin idilər və bu bütüncül bilik onları həqiqi filosof və kəlamçı edirdi.

Nəticə olaraq, həmin dövrün ziyalıları böyük cəsarətlə müasir problemlərlə üzləşmiş, İslam düşüncə tarixi üçün mühüm irəliləyişlərə imza atmışlar. İzmirli İsmayıl Haqqının “Yeni Elmi Kəlam” təşəbbüsü bu gün ilahiyyat fakültələrində təməl istiqamətlərdən biri kimi qəbul edilir. Amma köhnə ilə yenini üzvi şəkildə birləşdirmək problemi hələ də tam həll olunmamışdır. Müasir dövrdə də bu sintezi reallaşdıracaq elmi güc və intelektual dərinlik tam mənada formalaşmayıb.