Gənclərin Evliliyə Hazırlığı

Evlilik bir gəncin həyatında ən mühüm mərhələlərdən biridir. Bu, sadəcə müəyyən adət-ənənələri yerinə yetirmək deyil, əslində yeni bir həyat qurmaq, məsuliyyət daşımaq və öz ailənin təməlini atmaq deməkdir. İnsan bu yola çıxarkən artıq təkcə özü üçün yox, quracağı ailə üçün də cavabdeh olur. Buna görə də evlilik ciddi hazırlıq tələb edir. Hazırlıqsız atılan addım sonradan insanı çətinlik qarşısında qoya bilər. Evliliyə hazırlaşan bir gənc bir neçə əsas məqama xüsusi diqqət etməlidir.

Birincisi, evliliyin mənasını düzgün anlamaq lazımdır. Evlilik sadə bir birlik deyil, həm mənəvi, həm də hüquqi məsuliyyət daşıyan bir bağdır. İnsan evliliyin mahiyyətini, əxlaqi tərəflərini və dini baxımdan məsuliyyətlərini öyrənməlidir. Çünki evlilik də bir növ ibadət kimidir – onun da öz qaydaları, haqq və vəzifələri var. Kim nəyi etməlidir, harada məsuliyyət başlayır, harada bitir – bunları bilmək sağlam ailənin təməlidir.

İkincisi, təkcə fiziki yetkinlik kifayət etmir. Əsas məsələ ağıl və xarakter baxımından yetkin olmaqdır. Evlilik uşaq oyunu deyil. İnsan özünü tanımalı, zəif tərəflərini bilməli, qəzəbini idarə etməyi bacarmalı, məsuliyyət götürməyə hazır olmalıdır. Öz üzərində işləmədən qurulan ailə uzunömürlü olmaya bilər.

Üçüncüsü, açıq və səmimi ünsiyyət çox vacibdir. Evlənməyi düşünən tərəflər gələcəklə bağlı gözləntilərini gizlətməməlidirlər. İş həyatı, maddi planlar, uşaqların sayı, yaşayış yeri kimi mövzular əvvəldən açıq danışılmalıdır. “Sonra həll edərik” düşüncəsi gələcəkdə ciddi problemlər yarada bilər.

Dördüncüsü, maddi məsələni düzgün planlamaq lazımdır. Müasir dövrdə ailə qurmaq müəyyən maliyyə yükü tələb edir. Borcla başlayan ailələrdə stress daha çox olur. Buna görə də büdcə planlaması, qənaət vərdişi və maddi vəziyyətlə bağlı dürüstlük çox önəmlidir. Tərəflər bir-birindən heç nə gizlətməməlidir.

Beşincisi, düzgün insanı tapmaq məsələsində sosial mühitin rolu böyükdür. İnsan elə bir çevrədə olmalıdır ki, onu tanıyan, xasiyyətini bilən və lazım gəldikdə zəmanət verə bilən insanlar olsun. Sağlam sosial əlaqələr həm uyğun həyat yoldaşı tapmağa kömək edir, həm də ailənin möhkəm təməl üzərində qurulmasına şərait yaradır.

Altıncısı, ailələr arasındakı uyğunluq da nəzərə alınmalıdır. Bizim cəmiyyətdə evlilik təkcə iki insan arasında deyil, iki ailə arasında qurulan bağdır. Dəyərlər, həyat tərzi və baxış bucaqları arasında ciddi uçurum olarsa, bu sonradan problemlərə səbəb ola bilər. Ailələr arasında balansın qorunması uzunmüddətli sabitlik üçün vacibdir.

Yeddincisi isə gözləntiləri real saxlamaqdır. Həyatı ideal səviyyədə təsəvvür etmək və qarşı tərəfdən mükəmməllik gözləmək düzgün deyil. Hər insanın zəif və güclü tərəfi var. Daha məntiqli və real gözləntilərlə evlilik qərarı vermək həm insanı məyusluqdan qoruyur, həm də ailə münasibətlərini daha sağlam edir.

Qısası, evlilik ciddi məsuliyyətdir və bu məsuliyyətə hazır olmaq üçün həm mənəvi, həm psixoloji, həm də maddi baxımdan hazırlıq lazımdır. Düşünülmüş addım atıldıqda isə evlilik insanın həyatında ən gözəl və bərəkətli mərhələlərdən birinə çevrilə bilər. 

İnsanın Əmanəti Üstlənməsi: Qorxu və Ümid

İnsanın “əmanəti öz üzərinə götürməsi” anlayışı, çağdaş dünyada insan təbiətini yenidən anlamağa imkan verən, eyni zamanda düşüncəmizin əsas dayaqlarından birinə çevrilən dərin mənalı bir baxış bucağı yaradır. Bu yanaşma bizə göstərir ki, qorxuya əsaslanan davranışlar – məsələn, riyakarlıq, təkəbbür və s. – insan həyatını ciddi şəkildə daraldır. Halbuki din bizə sevgi, mərhəmət və ümid tərəfdarı olmağı təklif edir. Allaha iman gətirmək – əslində – ümidi seçmək deməkdir.

İnsan Təbiəti və Üsyan Etmək Yönümlü Fitrət

Bunu da qəbul etməliyik ki, insan təbiəti etibarı ilə itaətkar varlıq deyil. Əksinə, insan varlığında bir növ qarşı çıxma, özünü müdafiə etmə ehtiyacı daşıyır. Onun üsyanı bəzən qaydaların özünə yox, qaydanı qoyanın başqa biri olmasına qarşı yönəlir. İnsan bu vəziyyətdə varlığını təhlükədə hiss edir və bu daxili narahatlıq onun təbii bir hissəsidir. Lakin bu xüsusiyyət ilahi bir imkan, bir lütf kimi də qiymətləndirilə bilər. Məsələn, uşağın valideynlərinə, ya da şagirdin təhsil sisteminə qarşı çıxması – bu daxili başqaldırının normal təzahürləridir. Bunları tamamilə yanlış yox, insanın formalaşma mərhələsinin bir hissəsi kimi qəbul etməliyik.

Uzlaşmaq və Sosiallaşmaq Prosesi

İnsan yaradılış etibarilə nə qədər üsyankar olsa da, Allah ona ağıl nemətini də verib. Məhz bu ağıl insanın içindəki qarşıdurmanı idarə etməyə, uzlaşma yollarını axtarmağa imkan verir. Üsyanın gətirdiyi təcrid və tənhalıq hissi insana sosiallaşmaqdan başqa yol buraxmır. Beləcə, insan öz içindəki asi yönünü öz iradəsi ilə nəzarət altına alır və bu məcburiyyətlə başqaları ilə razılaşmağa çalışır. Bu sosial razılaşma isə zamanla dilin inkişafına, mədəniyyətin formalaşmasına və insani dəyərlərin qazanılmasına zəmin yaradır. El arasında deyilən "insan insanın müəllimidir", "insan insanın aynasıdır", "insan insanın qapısıdır", "insan insana körpüdür" kimi ifadələr məhz bu həqiqəti ifadə edir. Əgər bəziləri “insan insanın qurdu” deyərsə, biz də deyərik: “İlk qurd özümüz olmamalıyıq.”

"Ləhul-Əsmaül-Hüsna" və Yeni Düşüncə Tələbi

Düşüncə sistemimizin təməlində “Ləhul-Əsmaul-Hüsna” – yəni "ən gözəl adlar Allaha məxsusdur" prinsipi dayanmalıdır. Bu anlayışın bizə dediyi budur: “Həyat dəyərlidir”, “Həyat həqiqətdir”, “İnsan yaxşıdır” və “İnsan özü bir həqiqətdir”. Quranda Hz. Yusifin (ə.s) “ucuz qiymətə satılması” nümunəsi bizə göstərir ki, insanın maddi ölçülə bilməz, yəni maddi bir dəyəri yoxdur az qala, fəqət onun mənəvi dəyəri isə heç bir qiymətlə ifadə oluna bilməz.

Müsəlmanların Yeni Səsi: Qorxusuz və Ümidlə

Artıq zamanıdır ki, müsəlmanlar ötən əsrdəki qorxuya, susqunluğa və müdafiə vəziyyətinə son qoyaraq öz fikirlərini açıq və cəsarətli şəkildə ifadə etsinlər. "Nə baş verirsə versin, qorxmuruq, utanmırıq və həyat tərəfdarıyıq" deməyin vaxtıdır. İnsanlar yaşamaqdan vaz keçsə belə, biz həyatdan, insandan və var olmaqdan yana mövqe tutmalıyıq. Bu, “Ləhul-Əsməu-l-Hüsna” prinsipini müasir dövrdə yaşayan, danışan və düşünən insanlar kimi təcəssüm etdirməyimizin bir borcudur. Dünya, içindən yeni və orijinal bir söz doğuracaq güclü bir idrak axtarır. Müsəlmanca düşünmək – insanın gözəlliyindən, həyatın yaxşılığından, varlığın mənəviyyat və estetik dəyərindən imtina etmədən danışmaq deməkdir.

Həyat, Yaxşılıq və Allahın İsimləri

İslam düşüncəsinin əsasını təşkil edən mühüm prinsiplərdən biri budur ki, həyat özü dəyərli bir nemətdir və varlıq yoxluğa üstün tutulmalıdır. Bu yanaşma, müsəlman təfəkkürünün ayrılmaz hissəsi olaraq, insanın hansı şəraitdə olursa-olsun həyatı müdafiə etməsini və sevgini qorxuya üstün tutmasını zəruri sayır. Dinimizin təməlini təşkil edən mərhəmət və məhəbbət kimi anlayışlar, əgər fikri əsas prinsipə çevrilərsə, insanın dünyaya və digər varlıqlara baxış tərzini kökündən dəyişər.

Həyat və Varlığın Üstünlüyü

İslam təliminə görə, yaşamaq yox olmaqdan, var olmaq isə yoxluqdan üstündür. Həm insanın, həm də təbiətin — məsələn, bir ağacın belə — həyatda qalması onun məhvindən daha qiymətlidir. Bu əsas prinsip göstərir ki, bir müsəlmanın əlindən ölüm gətirən davranış yalnız istisnai və zəruri hallarda baş verə bilər. Quranda Habilin Qabili öldürməməyə qərar verməsi bu yanaşmanın arxasındakı əxlaqi mövqeyi nümayiş etdirir: müsəlman üçün qatillik heç vaxt seçim olmamalıdır, hətta özü risklə üz-üzə qalsa belə.

Müasir dövrdə “önləyici tədbir” adı altında hələ həyata keçməmiş ehtimallar əsasında insanların öldürülməsi, İslamın yanaşmasına görə yalnız barbarlıqla izah edilə bilər. Bu cür təcavüzkar və dağıdıcı düşüncənin kökü isə bəzi qaynaqlarda Amerikanın “kəşfi” adı ilə təqdim edilən, əslində isə işğal və talan tarixinə bağlanır. İslam baxımından isə “talançılıq” kimi bir ideologiyanın mövcudluğu belə qeyri-mümkündür.

“Hüsn” Anlayışının Üç Mənası: Əxlaq, Həqiqət və Gözəllik

İslam təlimində Allahın gözəl adlarını ifadə edən “Əsmaül-Hüsna” ifadəsindəki “hüsn” kəlməsi əslində üç təməl mənanı daşıyır:

1. Əxlaqi Yaxşılıq (Əxlaqi mənada gözəllik):

Allahın adları əxlaqın əsas qaynağıdır və onların hər biri xeyirlidir. Hətta “Qahhar” (əzab verən) və ya “Müntəqim” (intiqam alan) kimi adlar belə, içində mərhəmət daşıyır. Rahmətdən məhrum bir “Qahhar” və ya “Müntəqim” təsəvvür edilə bilməz. Quranda Zəkəriyyə peyğəmbərlə (ə.s) bağlı ayədə "Bu sənin Rəbbinin öz qulu Zəkəriyyaya olan mərhəmətinin xatırlanmasıdır!" (Məryəm, 2) göstərilir ki, bir bəndənin həyatında baş verən hadisələr Allahın mərhəməti ilə bağlıdır.

Bu mənada, Allahın adlarını anlamada gündəlik dildəki anlayışlara deyil, daha çox metafizik dəyərlərə əsaslanmaq lazımdır. Çünki Allahın “Mənim mərhəmətim qəzəbimi keçmişdir” (Buxari, Müslim) ifadəsi də bunu təsdiqləyir. Odur ki, Allahın hər adını izah edərkən, mərkəzdə rəhməti görmək zəruridir.

2. Məntiqi Doğruluq (Həqiqətə uyğunluq):

“Hüsn” həm də məntiqi baxımdan düzgün olan deməkdir. Allahın adları O’na tam uyğun gəlir, yəni bu adlar nə insanın təsəvvür məhsuludur, nə də təxəyyülün nəticəsi. Allah bizim düşüncəmizdən və təsəvvürlərimizdən tamamilə müstəqil olan həqiqi bir varlıqdır.

Bu, “İxlas” surəsindəki “Ləm yəlid və ləm yuləd” ayəsi ilə də əlaqələndirilir. Elmalılı Hamdi Yazır bu ifadəni belə yozur: “Biz Allahı yaratmamışıq, O bizi yaradıb.” Beləliklə, bəzi müasir psixoloji yanaşmalarda iddia olunduğu kimi, Tanrı anlayışı qorxuya əsaslanan bir uydurma deyil; əksinə, Allah əbədi və real varlıqdır.

3. Estetik Dəyər (Gözəllik):

İnsan təbiətcə gözəlliyə meyillidir — məsələn, çiçəyi tikanlı bitkidən, axar suyu quru torpaqdan, yaşıllığı çılpaq torpaqdan üstün tutur. Bu cür estetik seçimlər son nəticədə “doğru” və “yaxşı” olanla birləşir. Peyğəmbərin (sav) “Allah gözəldir, gözəli sevər” (Müslim) kəlamı da bu anlayışa dəlalət edir.

Allahın sevmədiyi şeylər Quranda və hədislərdə daha çox əxlaqi problemlər kimi qeyd olunur: zülm, təkəbbür, səbirsizlik, xəsislik və s. Bu isə göstərir ki, “hüsn” eyni zamanda həm əxlaqi, həm də estetik bir anlayış daşıyır. Gözəllik təkcə fərdi yox, ümumi olmalıdır — Hz. Yusifin (ə.s) gözəlliyi yalnız özünə aid deyil, ətrafındakı gözəlliyi də artırmışdır.

İnsan və Hüsn: Üç Baza Fikrə Dayanan Dəyərləndirmə

“Hüsn” anlayışının bu üç mənası insana da şamil olunur və belə bir nəticə ortaya çıxır:

• İnsan yaxşıdır (əxlaqi baxımdan),

• İnsan həqiqi varlıqdır (fəlsəfi baxımdan),

• İnsan gözəldir (estetik baxımdan).

Müsəlman cəmiyyəti bu üç əsas ideyanı qoruyacaq və müdafiə edəcək gücə sahib olmalıdır.  İnsanın fitrətən yaxşıdır, lakin zamanla bu keyfiyyətləri itirə də bilir.

Qorxunun Aşılması və Metafizik Düşüncə

Tarixdə yazılmış fəlsəfi risalələrdə qəm-qüssəni aşmaq yolları axtarılıb və bu kədərin kökündə ölüm qorxusunun dayandığı vurğulanıb. Ağılın tərbiyəsi də əslində bu qorxulara qalib gəlmək üzərində qurulub. Metafizik düşüncə tərzi, klassik İslam elmi məktəbinin əsasını təşkil edib. Bu sayədə həm dil problemləri, həm də dini və fəlsəfi mətnlər daha doğru anlaşılır və insan dünyanı sağlam şəkildə dərk edə bilir.

Dünyanı insansız təsəvvür etdikdə hər şeyin gözəllik içində olduğunu görmək olur; problemlər isə əslində insanın mənəvi boşluğu ilə bağlıdır. Ona görə də, Allahın “rəhmətim qəzəbimi keçmişdir” anlayışını əsas tutaraq, qorxuları sevgi və mərhəmət ilə aşmaq və həyata ümid və şövqlə yanaşmaq İslam düşüncəsinin əsas qayəsi olmalıdır.

Nəfs Muhasəbəsi və Dəyərin Qaynağı

Dini yaşantının və mənəvi inkişafın əsasında dayanan ən mühüm məsələlərdən biri “nəfsin muhasəbəsi, mühakiməsi” anlayışıdır. Amma bu anlayış çox zaman yanlış başa düşülür. Nəfsin mühakiməsi təkcə bir günah-savab hesabı deyil. O daha çox insanın daxilində baş verən proseslərə, Allahın bizə verdiyi işarələrə, ilhamlara diqqət kəsmək və bu səssiz, amma dərin çağırışlara qarşı həssas olmaq deməkdir.

Əslində bu, insanın öz daxilinə dönüb orada Allahla qarşılaşması, Onun bizə nələri göstərdiyini, nələrdən çəkindirdiyini sezə bilməsi kimi bir haldır. Sufi ənənəsində bu, “muraqibə” və ya “ilahi vəridatlar” kimi tanınır. Yəni Allah bizə bəzən bir hiss, bəzən bir narahatlıq, bəzən də bir təfəkkür vasitəsilə nələrsə demək istəyir. Biz də bu səsləri eşitmək üçün dayanmadan özümüzlə üz-üzə qalmalı, içimizdə nə baş verdiyinə baxmalı və bu prosesə qarşı səmimi olmalıyıq.

Din Harada Ortaya Çıxır?

Din yalnız uzaq məfhumlarda, idealist təsəvvürlərdə və ya mistik hallarda deyil, əksinə, bizim gündəlik, ən real münasibətlərimizdə üzə çıxmalıdır. Əsl iman, uzaqlarda axtardığımız deyil, bizimlə ən yaxın olan insanlarla — ailə üzvlərimiz, dostlarımız, qonşularımız, bəlkə də ən çox zədələndiyimiz şəxslərlə qurduğumuz münasibətlərdə ölçülür. Məsələn, bağışlamaq dedikdə, yad birini bağışlamaq o qədər də çətin deyil. Amma bizə zərər vermiş, haqqımıza girmiş, bizi incitmiş yaxınlarımızı bağışlamaq — bax, burada dinin çəkisi ölçülür.

Bu mənada din bizdən "ən çətin yeri" — yəni "bizə ən yaxın olanı" düzəltməyi istəyir. Həzrət İbrahimin (ə.s) atasına (və ya əmisinə) qarşı duruşu bu məsələyə klassik bir örnəkdir. Atasının onu bütlərə sitayiş etməyə məcbur etməsi, onu tərk etməsi, bəlkə də qurban etməyə hazır olması — bütün bunlar İbrahimin iman yolunda ilk böyük sınaqları idi. Maraqlıdır ki, Quranda İbrahimin atasına qarşı münasibətində mərhəmət vurğulansa da, nəticə etibarilə o, atasından ayrılır. Bu, inancın bəzən ən yaxın bağları belə qopara biləcək qədər ciddi bir məsələ olduğunu göstərir.

İlahi İsimlər və Kainata Baxış

Allahın isimləri — Əsmaül Hüsna — yalnız dua və zikr vasitəsi deyil, həm də kainata və insan varlığına necə baxmalı olduğumuzun açarıdır. “Hər isimdə yerində ismi-əzəmdir” fikri çox təsir edicidir. Məsələn, bir xəstə üçün “əş-Şafi” — şəfa verən — ismi onun dünyasının mərkəzinə çevrilir. Bu da onu göstərir ki, Allahın adları yalnız metafizik bir gerçəklik deyil, həm də bizim gündəlik həyatımızda, ehtiyaclarımızda və duyğularımızda öz yerini tutan canlı mənalardır.

Qədər anlayışı da sırf gələcəklə bağlı bir plan kimi deyil, əşyanın və varlığın dəyərini tanımaq anlamında da başa düşülməlidir. Qədərə inanmaq — Allahın hər bir şeyi, o cümlədən insanı və kainatı müəyyən bir dəyər üzərində yaratdığına inanmaq deməkdir.

İnsanın Dəyəri və Tarixi Ziddiyyətlər

Tarix boyu insanın dəyəri zaman-zaman unudulub, ayaq altına atılıb. Misal üçün, Roma dövründə qladiyatorlar yalnız əyləncə vasitəsi kimi görülürdü. Eyni şəkildə, Misir piramidalarının inşasında minlərlə insanın həyatının heçə sayılması — bu da tarixin acı həqiqətlərindəndir. Əli Şəriəti bu hadisələri sadəcə bir mədəniyyətin yüksəlişi kimi deyil, əksinə, “insanlığın tələf edilməsi” kimi qiymətləndirir.

Modern dövrdə isə insanın dəyəri çox vaxt onun nə qədər məhsuldar, nə qədər "yararlı" olduğuna görə ölçülür. Xəstəliyə belə bu çərçivədə “istehsal gücünü azaldan amil” kimi baxılır. Amma həqiqətdə bir insanın dəyəri heç vaxt onun fiziki gücü, sosial statusu və ya istehsal qabiliyyəti ilə ölçülə bilməz. Bu dəyəri yalnız Allah verir. Yəni biz bir insanın əsl dəyərini anlamaq istəyiriksə, onu Yaradanın gözü ilə baxmağı öyrənməliyik.

İbadətlər: Məna və Məqsədləri - Oruc Nümunəsində

Zaman keçdikcə ibadət anlayışımızda müəyyən dəyişikliklər baş verir. Müasir dünyada bir çox insan ibadətləri daha çox elmi və ya dünyəvi faydalarla əlaqələndirməyə meyillidir. Məsələn, oruc pəhriz və sağlamlıq vasitəsi, namaz fiziki hərəkətlərdən ibarət bir məşq, Həcc və Ümrə isə sadəcə mənəvi atmosferli bir səyahət kimi görülür. Halbuki, İslamın orijinal qaynaqları bizə göstərir ki, bu yanaşmalar ibadətlərin əsas hədəfini gözdən qaçırır və onları sanki “bədənimizə xitab edən” rituallar kimi səciyyələndirir.

Oruc: Ağıla və Ruha Yönəlmiş Bir İbadət

Oruc, İslam ibadətləri içərisində xüsusi məqamda dayanır. Bu ibadət yalnız müsəlmanlara xas deyil – demək olar ki, bütün mədəniyyətlərdə az yemək və aclıq bir dəyər kimi qəbul olunmuşdur. Qurani-Kərimdə də “sizdən əvvəlkilərə də fərz qılındığı kimi” ifadəsi ilə orucun insanlıq tarixi boyunca mövcud bir ibadət olduğu bildirilir.

Çox yemək heç bir mədəniyyətdə təriflənmir, əksinə aclıq və qənaət insanın özünə dönüşü üçün vasitə kimi qəbul olunur. Bəli, orucun bədənə faydası var – amma bu, onun əsas məqsədi deyil. Əsas fayda – ağıla yönəlikdir. Çünki bədən fasiləsiz işlədikcə enerjini tükədir, amma bədən sakitləşdikcə, zehnin gücü artır. Məhz bu səbəbdən, oruc insana daha çox düşünmək, dərk etmək və öz daxilinə yönəlmək fürsəti verir. Hətta Peyğəmbərimizin (sav) “Oruc tutun ki, sağlam olasınız” buyuruşu, bu gün artıq piylənmənin və qeyri-sağlam həyat tərzinin hökm sürdüyü dövrdə daha dərin məna kəsb edir.

İbadətin “Tələsi” və Əsl Məqsədi

İbadətlərin bəzi dünyəvi, sosial və fiziki faydaları ola bilər. Zəkat cəmiyyətə fayda verir, Həcc insanları tanış edir, namaz isə ruhi rahatlıq gətirir. Lakin bu faydalar bəzən bir "məkr", yəni bir tələ ola bilər. Əgər diqqət bu faydalarda qalırsa, ibadətin əsl ruhu unudula bilər. İbadət yalnız və yalnız “Allah üçün” ediləndə ibadət olur. Əsas məsələ də budur.

Digər İbadətlər və Onların Bəşəri Dəyərləri

• Zəkat – yardımsevərlik dünyanın hər yerində uca tutulan dəyərdir. Məşhur “Həyy ibn Yəqzan” əsərində İbn Tufeyl səxavəti günəşin dünyaya nur verməsinə bənzədir. Bu – kamillik əlamətidir.

• Həcc – səyahət və mənəvi yolçuluq anlamı daşıyır, bu da bir çox mədəniyyətdə yüksək qiymətləndirilir.

• Namaz – insanın ruhi yönünü qidalandıran və Allahla rabitəsini gücləndirən universal bir ibadət formasıdır.

İbadətlərin Asanlığı və Ümumi Əhatəliliyi

İslam ibadətləri, xüsusilə oruc, elə müəyyənləşdirilib ki, hər kəs tərəfindən yerinə yetirilə bilsin. İslamda elitizmə, seçkiliyə, “xüsusi təbəqə” anlayışına yer yoxdur. İbadətlərin mümkün qədər sadə olması bu prinsiplə bağlıdır. Bədənən sağlam olan bir insan üçün 12-14 saatlıq oruc heç də ağır sayılmır. Xəstələr, hamilələr və digər üzrlü şəxslər istisnadır.

Din, bütün qullarını ibadət müstəvisində birləşdirmək istəyir. Məhz buna görə, iftar yalnız yemək vaxtı deyil, Allahın qulları üçün nəzərdə tutulmuş mənəvi bir bayramdır.

İbadətlərin Düşüncə Yaratma Tərəfi

İbadətlərin, xüsusilə orucun bəlkə də ən mühüm məqsədi – insanı düşünməyə təşviq etməsidir. Hər bir insan oruc vasitəsilə öz həyatına aid dərslər çıxara bilər. Bu fərdi düşüncələr bir yerə toplandıqda isə ümumi bir “ümmət ağılı” formalaşar.

Oruc – yalnız ac qalmaq deyil. Bu, “buğdayla aramıza məsafə qoyub üzümü xatırlamaq” – yəni, maddiyyatdan sıyrılıb ruhu yenidən hiss etməkdir. Bu bir təcərrüddür, xəlvətdir – insanın özünə dönməsi, sükutun içində Allahı tapmasıdır.

İbadətlərin məğzi yalnız hərəkət və vərdişlərdə deyil – niyyət, təfəkkür və ruhani istiqamətdə gizlidir. Hər ibadət, əslində bir çağırışdır: “Bədənini bir anlıq sakitləşdir ki, ruhun danışa bilsin...”

Oruc və Düşüncə: Bədənin İstirahəti

Oruc, təkcə İslam mədəniyyətinə məxsus bir ibadət deyildir. Dünyanın müxtəlif qədim sivilizasiyalarında – Hindistan, Çin, Yaponiya kimi coğrafiyalarda da uzun əsrlərdir tətbiq olunan bir təcrübədir. Bu praktikada əsas məqsəd, insanın ruhu ilə bədəni arasında bir tarazlıq yaratmaq, bədəni idarə altına alaraq düşüncə və mənəviyyat üçün geniş bir sahə açmaqdır.

Oruc, bədənin istəklərindən geri çəkilməsi, ehtiraslardan, aqressiyadan uzaqlaşması və bir növ “sakit rejimi”nə keçməsi deməkdir. Bu da əxlaqi formalaşma və mənəvi təkamül baxımından olduqca önəmlidir. Peyğəmbərimizin (s.ə.s) “Oruc tutun, sağlamlıq tapın” (Təbərani) hədisi bu mənada zahiri (bədənə dair) və batini (daxili) qatlarda dəyərləndirilə bilər. Zahiri baxımdan az yemək bədən sağlamlığına fayda verir. Ənənəvi təbabət məktəblərinin də əsasında məhz düzgün və az qidalanma dayanır. Qədim yunan düşünürlərindən tutmuş Çin və Hind hikmətinə qədər qidalanma mədəniyyəti əsas rol oynamışdır.

Bu günümüzdə “sağlam ağıl sağlam bədəndə olar” fikri çox vaxt əzələli, fiziki cəhətdən güclü bir bədənlə əlaqələndirilir. Halbuki əsl məna bədənin tarazlıqda və ölçülü bir vəziyyətdə olmasıdır. Aşırı qidalanma və ya idmanla bədəni gücləndirmək mümkündür, lakin bu, çox vaxt zehni tarazlığı pozur. Tarazlanmış bir bədən – qədim dillə desək, "mizac" – nəfsani istəkləri də nəzarət altına alır. Bu isə düşüncə və duyğuların daha sağlam bir istiqamətə yönəlməsi ilə nəticələnir.

Bu məqamda, Asiyalı müdrik bir obrazın güclü bir xarici kəşfiyyat agentinə “çox zəifsən, bədənin sağlam deyil, bu səbəbdən diqqətin formalaşmır” deməsini nümunə olaraq xatırlamaq olar. Yəni, bədənin tarazlıqda olmaması insanın konsentrasiyasına da təsir edir. Bu baxımdan oruc, bədənin “təmkinləşməsi” ilə ruhun, düşüncənin və könül dünyasının sərbəstləşməsi üçün bir açar funksiyası daşıyır.

Əslində orucun əsas hədəfi, bədəni yüklənmədən azad edib düşüncəyə və ruhaniyyətə bir zəmindir yaratmaqdır. Həddindən artıq yemək, həm daxildən həzmlə, həm də yaranan enerjinin boşaldılması ehtiyacı ilə bədəni yorur. Yemək və içməyi azaltmaq isə bədənin hərəkətliliyini azaldır, insanı həyatın həqiqi ehtiyaclarını düşünməyə sövq edir. “Bu mənə həqiqətən lazımdırmı?”, “Bunu etməsəm də olarmı?” kimi suallar, insanın həyat prioritetlərini yenidən gözdən keçirməsinə şərait yaradır.

Müasir dövrün ən ciddi problemlərindən biri də, artan enerji istehlakı və bunun nəticəsində yaranan qeyri-faydalı məşğuliyyətlərdir. Günlük yalnız 2200 kalori ehtiyacı olan bir insanın 3000-4000 kalori alması, onu bu artıq enerjidən xilas olmaq üçün məcburən fəaliyyətə yönəldir. Bu da özünü sosial mediada vaxt itirmək, mənasız mübahisələr və ya gecəyə qədər televizor izləmək kimi hallarda göstərir. Nəticədə insan yorulur, fikirləşməkdən uzaqlaşır və mənasızlıq hissi ilə baş-başa qalır.

Oruc, bədəni "zəiflədərək", yəni nəfsani istəkləri azaldaraq, həyatdakı vacib olanlarla olmayanlar arasında sərhəd çəkməyə kömək edir. Tarix boyu heç bir müdrik insan “doğruya çatmaq üçün çox yeməlisən” deməmişdir. Əksinə, həmişə deyilib ki, az yeyərək və az danışaraq hikmətə çatmaq mümkündür. Həddindən artıq yemək daha çox hərəkət tələb edir, bu isə həm su ehtiyacını artırır, həm də həyatın öz axarından çıxmasına səbəb olur. Oruc isə bu ehtiyacları azaltmaqla insana ömrünün qısalığını və gerçək ehtiyaclarını düşündürür.

Bu baxımdan, orucla düşüncə arasında qurulan bu əlaqə, insanın daxili dünyasına bir aydınlıq, bir nəfəs verir. Hətta sahur və iftarın bolluğu belə bu məqsədi kölgədə qoymamalıdır. Peyğəmbərimizin (sav) təvazökar və ölçülü həyat tərzi burada bir örnək olaraq daim ön planda tutulmalıdır.

Oruc: Bir Təfəkkür İbadəti və Şəxsi Dəyişiklik

Ənənəvi düşüncəyə görə Ramazan ayı və oruc deyildikdə, çox zaman ağla gələn ilk anlayışlar həmrəylik, qardaşlıq və yardımlaşma olur. Halbuki, oruc bu cür kollektiv və xarici mənalarla məhdudlaşdırıla bilməz. Əksinə, bu ibadətin əsas mahiyyəti daha çox fərdi düşüncə, daxili səssizlik və ruhani yenilənmə ilə bağlıdır.

Oruc bir növ "təfəkkür ibadətidir". Yəni insanın öz dünyasına qayıtdığı, prioritetlərini, ehtiyac və arzularını yenidən gözdən keçirdiyi bir haldır. Hər günün sürətli axınında fərqinə varmadığımız bir çox “istəklərimizin” əslində nə qədər də bizə məxsus olmadığını, bizə yüklənmiş və cəmiyyət tərəfindən formalaşdırılmış olduğunu dərk edirik. Orucla birlikdə insan sanki öz içində bir səssiz inqilab yaşamağa başlayır – nəyi istədiyini, nədən uzaq durmalı olduğunu fərq edir.

Bu baxışla yanaşdıqda, oruc insanı tək qalmaqdan qoruyan səthi ünsiyyətlərdən deyil, daha dərin və əxlaqi bir insani sevgidən bəhs edir. Yəni məqsəd – xoş görünmək və başqalarının gözündə yaxşı təsir bağışlamaq deyil, daxili bir dönüş, öz varlığını daha şüurlu şəkildə tanımaqdır. Oruc insana “öz aləmini yenidən qurmaq” fürsəti təqdim edir.

Bəzən bu ibadətin “cəmiyyətə xidmət”, “yardımlaşma ayı”, “birlik və qardaşlıq ayı” kimi təqdim olunması ilə razılaşmaq çətindir, daha doğrusu bunlarla məhdudlaşdırılmamalıdır. Çünki bu anlayışlar orucun əsas fəlsəfəsini kölgədə qoyur. Yardımlaşma, əlbəttə ki, İslamın mühüm bir hissəsidir, lakin bu məsuliyyətlər sədəqə, zəkat, infaq kimi ayrı ibadətlər vasitəsilə icra edilir. Orucla birbaşa əlaqəsi olan yeganə mənəvi münasibət – dua etməkdir və o da fərdi bir haldır.

Orucun əsas özəlliklərindən biri də onun qeyri-görünən və “məchul” (bilinməz) xarakteridir. Bir insan oruc tutduğunu demədikcə, bunu kimsə anlaya bilməz. Bu xüsusiyyət də göstərir ki, orucun ictimai nümayiş və şüarlar çərçivəsində təqdim edilməsi, əslində bu ibadətin ruhuna ziddir.

Bu gün müsəlman cəmiyyətlərdə çox zaman hər bir dini məsələ ictimailəşdirilir, sanki fərdi ruhani həyat təkbaşına kifayət deyilmiş kimi, daha doğrusu sanki belə bir şey yox imiş kimi. Bu yanaşma ciddi şəkildə təhlil olunmalıdır. 

Orucla bağlı rəsmi qurumlar və şəxslər tərəfindən səsləndirilən kollektiv yönlü şərhlər kifayət qədər səthi və ticariləşmiş təsir bağışlayır. Sanki Ramazan, yalnız yardım aksiyaları, iftar proqramları, tədbir və kampaniyalarla yaşanmalıymış kimi təqdim edilir. Bu isə dinin iç dünyasını boşaldan, məna qatını zəiflədən bir yanaşmadır. Xristianlıqda baş verən bu “daxili məna boşalması” hadisəsinin İslamda təkrarlanmasına yol verməməliyik.

Oruc – sükutun, düşüncənin, təkliyin və təmiz niyyətin ibadətidir. Onu yenidən, daha çox fərdi bir baxışla anlamağın zamanı çoxdan gəlib.

Oruc: Gizli və Fərdi Bir İbadət

Oruc, zahirdə ibadətlərin içində daha sadə görünə bilər. Məsələn, namaz gündə beş dəfə qılınmalı, bəzən səfərdə, bəzən xəstəlik halında belə yerinə yetirilməlidir – bu baxımdan daha ağır və ciddi ibadət hesab olunur. Ancaq orucun xarakteri tamamilə fərqlidir. Namaz ictimai tərəfi daha çox ön plana çıxan bir ibadətkən, oruc daha çox daxili, fərdi və gizli bir ibadətdir. Orucda heç kəsin görmədiyi bir yerdə belə onu pozmamaq – bu, sadəcə aclıq deyil, eyni zamanda "sidk" – yəni, içdən gələn doğruluq və səmimiyyətin sınağıdır.

Təsəvvür edin, 14 yaşında bir uşaq evdə təkdir, qarşısında cazibədar yeməklər var, amma orucunu pozmur. Bu təkcə yeməkdən imtina deyil, eyni zamanda Allaha verilən sözü tutmaq, yalanla öz arasına sərhəd çəkmək deməkdir. Modern dövrdə kimsə oruc tutmasa belə, onu sorğulayan olmur. Amma buna baxmayaraq, milyonlarla insanın heç bir təzyiq olmadan, tam könüllü şəkildə oruc tutması, dinin insan üzərindəki tərbiyəedici gücünü göstərir.

Heç bir maddi mükafat və ya fiziki nəzarət gözləmədən, bir qurtum suya belə əl uzatmamaq, insan iradəsinin və vicdanının gəlib çıxdığı nadir bir zirvədir.

Orucun Cəmiyyət və Mədəniyyətlə Əlaqəsi

Orucun təsiri sadəcə fərdi səviyyədə qalmır. Bu ibadət zamanla bir mədəniyyətin, bir şəhər həyatının qurulmasında əsas rol oynamışdır. Əgər İslamda şəhəri formalaşdıran ibadət deyəndə ilk ağla gələn namaz və məscidlərdirsə, Osmanda isə, oruc bəzən daha ön plana çıxmış, daha çox sosial-mədəni bir mahiyyət qazanmışdır. Bu indi də həmən irsin davamlı olaraq Türkiyədə görünür. Ona görə də Türkiyədə oruc haqqında söhbətlər çox zaman dini məzmundan çıxıb mədəni sohbetlərə çevrilir.

Bəzi insanlar dinin cəmiyyətə təsiri məsələsində tərəddüd içində ola bilər, amma oruc bu təsirin bariz nümunəsidir – insanları dəyişdirən, birləşdirən və bir şəhər mədəniyyətini belə formalaşdıran güclü bir ibadət.

İftarı mümkün qədər ailə ilə açmaq çox dəyərli bir şeydir. Bu sadəcə ailə bağlarını gücləndirmək deyil, orucun bizə təlqin etdiyi bir dəyərin – paylaşmanın, minnətdarlığın – konkret bir ifadəsidir. Bundan əlavə, oruc ilə düşüncə arasında bir bağ var. Aclıq bəzən fikirləri daha aydınlaşdırır, insanın öz içinə dönməsinə şərait yaradır.

Orucun Ümumbəşəri Təbiəti

Qurani-Kərimdə keçmiş ümmətlərə də orucun fərz qılındığı vurğulanır. Bu, orucun sırf bu ümmətə məxsus olmadığını, demək olar ki, bütün mədəniyyətlərdə az-çox bənzər bir "oruc" (və ya pəhriz) anlayışının mövcud olduğunu göstərir. İnsanlıq tarixində oruc və ya ona bənzər tətbiqlər çox geniş yayılıb. Hətta dini olmayan gündəlik həyatda da biz çox şeydən könüllü şəkildə uzaqlaşaraq bir növ oruc tutmuş oluruq – məsələn, bir iş adamının qazanc ehtirasından qısa müddətlik əl çəkməsi, bir oxucunun kitabxananın ortasında kitab oxumağa fasilə verib düşünməsi... Bunlar da orucun həyatın müxtəlif sahələrindəki təzahürləridir.

Oruc sadəcə bir ibadət deyil, həm fərdi, həm ictimai, həm də fəlsəfi tərəfləri olan dərin bir həyat təcrübəsidir.

Oruc: Düşünməyə Zəmin Hazırlamaq

Oruc, təkcə İslam aləminə məxsus bir ibadət deyil, bəşəriyyətin formalaşdırdığı böyük mədəniyyətlərin və qədim düşüncə sistemlərinin bir çoxunda qarşılaşdığımız ortaq bir təcrübədir. Hindistandan Yaponiyaya, Çindən başqa qitələrə qədər müxtəlif formalarda tətbiq olunan bu təcrübə, insanın öz varlığı ilə bağlı əsaslı bir sual verməsinin vasitəsidir.

Orucun mahiyyəti, sadəcə yeməkdən və içməkdən uzaq durmaqdan ibarət deyil. Bu ibadət, insanın bədənini sakitləşdirməsi, ona hökm etməsi və nəticədə ruhuna və düşüncəsinə yer açması üçün bir vasitədir. Oruc, bədənlə ruh arasındakı tarazlığı bərpa etmək, nəfsi tərbiyə etmək və insanda əxlaqi bir intizam yaratmaq üçün tətbiq olunan bir yoldur.

Peyğəmbərimizin "Oruc tutun, sağlamlıq tapın" (Təbərani) hədisi yalnız fiziki sağlamlığı deyil, mənəvi və düşüncəvi tarazlığı da nəzərdə tutur. Klassik dövrlərdə bədənə dair düşüncə, bugünkü "güclü bədənlə güc qazanmaq" fikrindən fərqli olaraq, bədənin mütənasib, balanslı və ehtiyac qədər istifadə olunmasının üzərində dayanırdı. Çin və Hind təbabətində də oxşar bir xətt görürük: az yemək, az enerji sərf etmək, lakin daha dolğun düşünmək və hiss etmək.

Sağlam bir bədən, özünə hakim olan bədəndir - o bədən ki, nəfsin istəklərinə təslim olmur, öz sərhədlərini tanıyır. Bu sərhədlər müəyyənləşdikdə, insanın daxili tarazlığı – yəni mizacı – öz yerini tutur və düşüncə, iradə və duyğular daha sağlam bir məcrada hərəkət etməyə başlayır. Hər şeyin yerli-yerində olması, insanın özü ilə barış içində yaşamasının da əsas şərtidir.

Bu gün isə tam əks bir mənzərə ilə üz-üzəyik. Müasir insanın yaşadığı dövr, onu çox yeməyə, çox içməyə və bu səbəblə bədənini həddindən artıq işlətməyə məcbur edir. Bu isə həm fiziki, həm də zehni yorğunluq doğurur. Əslində, bizi düşünməkdən, təfəkkürdən və iç səssizliyə qulaq asmaqdan uzaqlaşdıran da məhz bu həddindən artıq enerji sərfidir. Davamlı olaraq nəsə etməyə məcbur hiss edirik özümüzü – çünki çox enerji var və bu enerjini boşaltmaq üçün mütəmadi fəaliyyətə ehtiyac duyuruq. Nəticədə isə qarmaqarışıq bir həyat və daxili təlatüm ortaya çıxır.

Oruc burada bir dirəniş nöqtəsi kimi meydana çıxır. O, bizə dayanmaq, nəfəs almaq və nəfsin səsindən bir qədər uzaqlaşaraq, ruhun, düşüncənin səsinə qulaq asmaq imkanı verir. Yediklərimizi və içdiklərimizi azaltmaq, zəruri ehtiyaclarımıza yenidən baxmağımıza səbəb olur. Həqiqətən də həyatımızda nə vacibdir, nə olmadan da yaşaya bilərik? Bu sualları vermək üçün oruc bir fürsətdir.

Oruc tutan insanın özünə verməli olduğu əsas sual – “Bunu etməsəm olmazmı?” (yəni bu yemək-içmək mənə doğurdan da lazımdırmı?) – sualıdır. Bu sual, həm cəmiyyətin, həm də öz nəfsimizin bizə hiss etdirdiyi “məcburiyyət” anlayışına etiraz etməyin açarıdır. Bir çox davranışımızı sorğulamağa başlayırıq: görəsən, bu həqiqətən də lazımdırmı?

Məsələn, bəzi sufilərin su içməyi belə artıq hərəkət kimi görməsi diqqətəlayiqdir. Çünki çox yemək, bədəni daha çox suya ehtiyaclı edir; nəticədə həm hərəkət, həm də düşüncə pozulur. Halbuki yemək azalanda suya, hərəkətə və səylərə də daha az ehtiyac qalır. Beləcə, həm bədən, həm də ruh rahat nəfəs almağa başlayır.

Oruc, bu baxımdan, sadəcə bir ibadət deyil — həyatla qurduğumuz əlaqəni yenidən qurmaq üçün bir çağırışdır.

Oruc: İradə və Məcburiyyət Dünyası

Oruc ibadəti çox zaman cəmiyyət içində bir sosiallaşma forması kimi təqdim olunsa da, əslində daha dərindən baxıldıqda müasir dünyanın insana zorla qəbul etdirdiyi həyat tərzinə qarşı bir etiraz, bir dirəniş aktı kimi çıxış edir. Həzrət Peyğəmbərin (sav) Ramazanın son on gününü etiqafda keçirməsi də orucun yalnız fiziki deyil, həm də zehni və mənəvi sağlamlıqla nə qədər bağlı olduğunu göstərir.

Oruc və “Məcburi” Dünya Düşüncəsi

Bugünkü kapitalist və texnoloji həyat tərzi insanı daima “mütləq etməliyəm” deyə düşündürən bir hala salıb. İnsanlar indi bir çox şeyi öz istəkləri ilə deyil, sanki məcbur olduqları üçün edirlər. Beləcə, həyat bir sıra məcburiyyətlər zəncirinə çevrilir. Bu vəziyyət, bizə dünyanın sanki “mümkün” yox, “məcburi” olduğu fikrini aşılayır. Halbuki İslam düşüncəsində yalnız Allah zəruridir (vacibül-vücuddur), Onun xaricindəki hər şey isə mümkündür, yəni ola da bilər, olmaya da bilər.

Oruc Bir Etirazdır: “Olmasa da Olar” Deməkdir

Oruc bu məcburiyyət düşüncəsinə qarşı bir duruş, bir mənəvi itaətsizlik formasıdır. Bizə “olmasa olmaz” kimi qəbul etdirilən bir çox şeyin əslində heç də mütləq olmadığını göstərir. Bu, orucun bizə öyrətdiyi əsas prinsiplərdəndir. Məsələn, yemək və içmək kimi insanın təməl ehtiyacları belə, oruc vasitəsilə bir müddət ərzində təxirə salınır və məlum olur ki, bunlar olmadan da yaşamaq mümkündür. Geyim, texnologiya, alış-veriş kimi gündəlik həyatın bir çox ünsürləri də əslində ehtiyacdan daha çox alışqanlıq və ya kütləyə qarışmaq istəyindən qaynaqlanır. Oruc bu “məcburi ilə mümkün” arasındakı fərqi yenidən düşünməyə bizi təşviq edir.

Dünyaya Baxışın Dəyişməsi: Mülkiyyətdən Emanətə

Oruc insanın dünyaya və ətrafındakı insanlara münasibətində əsaslı bir təfəkkür dəyişikliyi yaradır. Bizi narahat edən, bəzən hətta insani münasibətləri zədələyən “mülkiyyət” hissinə qarşı dinin göstərdiyi yol “əmanət” anlayışıdır. Bu, hər şeyi özümüzə aid görmək əvəzinə, bizə əmanət edilmiş bir vəzifə kimi qəbul etmə perspektividir. Belə bir yanaşma həm insanla insan, həm də insanla dünya arasındakı münasibətləri daha dərin və məsuliyyətli bir səviyyəyə qaldırır. Dünya artıq qalınacaq bir yerdən çox, qonaq kimi gəlinmiş bir məkan olur.

Hayatımızın mərkəzinə nəyi qoyduğumuz həyati əhəmiyyət daşıyır. Əgər həyat sistemimizin mərkəzində qorxularımız, ehtiraslarımız və zəifliklərimiz dayanırsa, nəticə olaraq bir həyat kabusu ilə qarşılaşırıq. Oruc bu baxımdan bizə bir məna dəyişikliyi təklif edir: “Olmazsa olmaz” dediklərimizin bir çoxu əslində “olmasa da olar”. Bu, təkcə düşüncə deyil, bütöv bir həyat fəlsəfəsinin bünövrəsidir.

Oruc: Fərdi Bir Təfəkkür İbadəti

Oruc ibadəti ilk növbədə fərdi bir təcrübədir. Bu ibadət insanın öz iç dünyasını yenidən qurmasına, həyatındakı dəyərləri və öncəlikləri gözdən keçirməsinə imkan yaradır. Orucluq, insanın "nə mütləq olmalıdır, nələr isə əslində o qədər də vacib deyil" suallarını özünə verməsinə şərait yaradır. Bu ibadət, insanın iç dünyasında bir növ təsnifat əməliyyatı kimidir. Ən önəmlisi isə budur ki, oruc tutan şəxsin həqiqətən oruclu olub-olmadığını kənardan heç kim bilə bilməz. Bu baxımdan orucun özündə bir gizlilik, bir “məchulluq” halı vardır. Məsələn, bir şəxs illərlə bir yerdə çalışdığı həmkarının oruclu olub-olmadığını bilmədən onunla işləyə bilər.

Orucu Toplumsallaşdırmaq Yanaşmasına Tənqid

Bəzən mənbələrdə və rəsmi çıxışlarda oruc "həmrəylik, birlik, qardaşlıq, yardımlaşma ayı" kimi şüarlarla təqdim olunur. Amma bu cür yanaşmanın orucun mahiyyəti ilə əlaqəsi çox da yoxdur. Hətta bu şüarların haradan çıxarıldığı sual doğurur. Oruc, mahiyyət etibarı ilə həmrəylik ibadəti deyil. Ramazan ayında verilən zəkat, sədəqə və ya infak orucun özü deyil, əlavə və fərqli əməllərdir.

İlahiyyatçılarımızın bu məsələdə çox da isabətli deyillər. Hər şeyi toplumsal forma salmaq, dini şüarlaşdırmaq onu daha təsirli və ya faydalı etmir. Əksinə, bu cür yanaşmalar İslamın mənəvi dərinliyini zəiflədir, şəxsin Allahla olan fərdi münasibətini kölgədə qoyur. Bir ilahiyyatçının vəzifəsi, tibbi və ya ekologiya ilə bağlı məsələlərə deyil, insanın Allahla bağını izah etməyə yönəlməlidir. Dini sferanın da öz sərhədləri olmalıdır, necə ki, bir həkim və ya memar öz sahəsini bilir və ondan kənara çıxmır.

Əgər bir din adamı bu sərhədləri aşaraq hər şeyə dair danışmağa çalışırsa, bu zaman onun sözləri mənasını itirir və nəticədə, xristianlığın tarixdə yaşadığı boşalma və mənəviyyat itkisi kimi bir aqibət bizi də gözləyə bilər.

Şəxsi Təfəkkürün Əhəmiyyəti

Orucun insana qazandırdığı ən dəyərli şeylərdən biri də şəxsi düşüncə bacarığını inkişaf etdirməsidir. Bu ibadət insana bir anlıq dayanıb öz həyatına kənardan baxma fürsəti verir. Modern dünyada öyrənməli olduğumuz ən mühüm mövzulardan biri də budur: fərdi düşünmək bacarığı. Orucluq ayı — Ramazan — insanın bu fürsəti dəyərləndirməli olduğu bir dövrdür.

Göydə parlayan hilal, sanki bizə "öz içinə bax, orada nə görürsənsə, onu yaz" deyir. Bu prosesin özü başlı-başına bir hekayədir. Orucluq bizə sadəcə nə yeyib-içməmək deyil, eyni zamanda içimizə dönüb özümüzlə üzləşmək fürsətidir. Bu, ibadətin ən dərin qatıdır.

Allah Qonağı: Əxlaqi Öndərliyin Təməl Daşı

“Allah qonağı” ifadəsi, sadəcə bir adət və ya folklor elementi deyil, dərin mənəvi köklərə malik, müsəlman toplumunun əxlaqi şüurunun zirvəsini təmsil edən bir anlayışdır. Hər nə qədər bu termin bu günlərdə gündəlik dildə nadir hallarda işlədilsə də, onun daşıdığı mənanın, xüsusilə müasir dünyada geniş şəkildə müzakirə olunan “digəri” (ötəki) anlayışı və insan hüquqları məsələlərinə işıq tuta biləcək potensialı vardır.

Allah Qonağı Kimdir?

Allah qonağı – kimliyi, dili, dini, milliyyəti, haradan gəldiyi və hara getdiyi bilinməyən, yəni haqqında heç bir məlumata sahib olmadığımız bir şəxsdir. Bu şəxs, adətən Allah tərəfindən göndərilmiş qonaq kimi qəbul edilir. Ona görə də, onun Allah adından qəbul olunması və Allaha layiq şəkildə qarşılanması, əslində əxlaqın ən yüksək mərtəbəsidir. Belə bir yanaşma, insanla münasibətdə ən ali əxlaqi mövqe olaraq qiymətləndirilə bilər.

Müsəlman Cəmiyyətinin “Digəri” ilə Təcrübəsi

Qərb dünyasında İkinci Dünya Müharibəsindən sonra ön plana çıxan “digəri kimdir?” və “digəri ilə münasibət necə qurulmalıdır?” kimi suallar, əslində müsəlman cəmiyyəti tərəfindən əsrlərdir praktik şəkildə cavablandırılmışdır. “Allah qonağı” praktikası bu təcrübənin canlı nümunəsidir. İslam, insana baxış bucağını belə ifadə etmişdir: “Hər insan xeyirlidir; çünki insandır və hər insan Allah qonağıdır.” Bu prinsip, fərq qoymadan insana yanaşmanı və onu mühakimə etmədən qəbul etməyi əxlaqi əsas halına gətirmişdir.

Hz. İbrahim (ə.s) Hekayəsi və Ruzinin Ümumbəşəri Mahiyyəti

Bu əxlaqi prinsipin ən tanınmış təcəssümlərindən biri Hz. İbrahimə aid edilən məşhur bir hekayədə öz əksini tapır. Rəvayətə görə, Hz. İbrahim, bir məcusi (zərdüşt) şəxsi evinə qonaq edərkən, onun Allah inancına malik olmamasını əsas gətirərək, yemək verməkdən imtina etmək istəyir. Bu zaman Allah ona xəbərdarlıq edir və buyurur: “Mən bu şəxsi yetmiş ildir ruziləndirirəm, sən isə bir yeməyi ona çox görürsən?” Bu hadisə, Kəbənin inşasından sonra Hz. İbrahimin etdiyi dua ilə də səsləşir. O, dua edərkən saleh övladlar və ruzi istəmiş, Allah isə “kafirlərə də ruzi veriləcəyini” bildirmişdir (Bəqərə, 124-126). Bu ayə, müsəlman və yəhudi düşüncəsində Tanrı təsəvvürünü fərqləndirən mühüm bir dönüş nöqtəsidir. Burada Allahın “ər-Rəhman” (ümumi mərhəmət və ruzi verən) və “ər-Rahim” (seçilmişlərə xüsusi bələdçilik edən) adları arasında fərq qoyulur. Cəmiyyətin kollektiv düşüncəsi bu ayəni məhz həmin hekayə vasitəsilə mənalandıraraq, Allahın ruzi və qonaqpərvərlik nemətinin heç bir inanc ayrımı olmadan hər kəsə şamil olduğunu qəbul etmişdir.

Müasir Dünyaya Bu Təcrübənin Teorik Tətbiqi

Bu gün İslamofobiya və bənzər hadisələr qarşısında müsəlman cəmiyyətinin “digəri” ilə bağlı bu dəyərli təcrübəsini yalnız bir həyat tərzi kimi deyil, həm də hüquqi, siyasi və fəlsəfi baxımdan mükəmməl şəkildə izah edə biləcək nəzəri və əməli bazaya çevirmək mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Çünki əgər bu təcrübə müvafiq düşüncə və təhlillərlə müşayiət olunmazsa, zamanla unudularaq mənasızlaşa bilər. Bu baxımdan, müsəlmanların öz dəyərlərinə inamla sahib çıxmaları üçün elmi və fəlsəfi dilə ehtiyac vardır.

Əxlaqi Liderlik və Qlobal Düşüncə Tələbi

Müsəlman ziyalıları və mütəfəkkirləri öz daxili tənqidlərini apararaq, bu gün hətta Amerika siyasətində belə müzakirə edilən “əxlaqi liderliyin itirilməsi” məsələsində söz sahibi olmalıdırlar. Qurani-Kərimdə “yer üzünə varis olmaq” (Ənbiya, 105; Qasas, 5) və “insanlara şahidlik etmək” (Bəqərə, 143) kimi ayələr, müsəlmanlara yalnız bir bölgənin deyil, bütün dünyanın məsuliyyətini daşıma şüuru aşılayır. Bu isə lokalizmdən çıxaraq, qlobal düşüncəyə sahib olmağı zəruri edir. “Hər insan Allah qonağıdır və əslində, yer üzündə biz hamımız Allah qonaqlarıyıq” fikri, insanın özünü yalnız öz cəmiyyəti üçün deyil, bütün bəşəriyyət üçün məsuliyyət daşıyan bir varlıq kimi anlaması baxımından böyük dəyər daşıyır. Bu düşüncə, İslamın insan anlayışının müasir dünyaya təqdim edə biləcəyi ən mühüm töhfələrdən biridir.

Varlıq və İnsan Münasibəti

Dini həyatın mənəvi əsasını təşkil edən anlayışların başında "tövhid kəlməsi"nin mahiyyətini dərk etmək gəlir. İnsanın iman dünyası, Tanrıya – yəni ontoloji baxımdan daha üstün, daha həqiqi və varlığı zəruri olan bir məbuda – inanmaqla formalaşır. İslam fəlsəfi düşüncəsində bu ali varlıq "vacibul-vücud", yəni "varlığı zəruri olan" kimi tanınır. O olmadan nə düşüncə məntiqli qurular, nə də varlıq haqqında hər hansı bir məsələ izah oluna bilər. Klassik kəlam və təsəvvüf düşüncəsində də Allah bu "olmazsa olmaz" prinsipinə əsasən izah olunur. Bəzi təriqətlər isə Allahın varlığının sübuta ehtiyacı olmadığını, əksinə, insanın Onun nemətləri, əməlləri və bəşərlə münasibəti üzərində düşünməsi ilə imanın möhkəmləndiyini vurğulayırlar. Təsəvvüf isə bu ilahi varlıqla insan arasında yaranan daxili gərginlikdən doğan bir həsrət və ruhi meyil halını formalaşdırmağı qarşısına məqsəd qoyur.

Ən Üstün Bilik: Allahı və Həyatı Anlamaq

Allah varlıqlar arasında ən üstün mövqedə olduğuna görə, Ona dair bilgi də bütün biliklərdən dəyərlidir. Onun hər hansı bir şeyi bilməsi necə ki, tam və əhatəlidirsə, insan üçün də əsl bilgi, Allah və Onunla olan əlaqəmizlə bağlı olan bilgilərdir. Bu isə yalnız nəzəri deyil, həyatın mənasına dair, insanın kim olduğu və kainatda hansı yerdə dayandığı ilə bağlı dərin bir biliyə çevrilir. Bu bilik təkcə başlanğıcı deyil, daha çox "məad" – yəni axirət, dönüş, nəticə üzərində dayanır. Belə bir bilik, əxlaqı formalaşdırır, əməlləri istiqamətləndirən hikmətə çevrilir.

İnsan və Kainat: İlahi Sözləşmə və “İzinli Həyat” Anlayışı

Dini baxışa görə, insan öz daxilində də, xaricindəki aləmdə də Allahla əlaqəli və Ona məxsusdur. Ona görə də insanın nə öz varlığına, nə təbiətə, nə də başqa insanlara münasibəti müstəqil şəkildə, özbaşına qurula bilməz. Bu münasibətləri müəyyən edən Allahın iradəsi və rızasıdır. Məsələn, gündəlik həyatımızda tez-tez istifadə etdiyimiz "Bismillah" – Bəsmələ – ifadəsi məhz bu anlayışın təcəssümüdür. Bəsmələ, əslində, Allahdan icazə və yardım istəməklə bir işə başlamaq deməkdir. Bu, insanın dünyada malik olduğu heç bir şeyin əslində ona aid olmadığını və bu dünyaya bir qonaq olaraq göndərildiyini göstərir.

İnsan Allah tərəfindən yaradılmış, Yer üzünə isə "Allah qonağı" olaraq göndərilmişdir. Qonaq olmaq, həm zaman baxımından məhdud olmaq, həm də davranış baxımından ehtiram və diqqət tələb edir. Bu mövqeyin daha dərin təcəssümü isə "yer üzündə xəlifəsi" olmaq anlayışıdır. Beləliklə, insan yerdə bir səfərə çıxmış, bir növ qürbətə gəlmiş varlıqdır.

Qurani-Kərimdə mələklərin Adəmə səcdə etməsi və təbiətin insana ram edilməsi, əslində, təbiətdəki bütün nizam və varlıqların insanla əlaqəli şəkildə yaradıldığını göstərir. Bu metafizik münasibət, insanın bədəni, meyilləri və daxili dünyası ilə harmoniya içində yaşamasını, insanın bir bütöv kimi var olmasını zəruri edir. Dinin və əxlaqın əsas vəzifəsi də məhz bu vəhdəti təmin etməkdir – instinktlərin ağlın və iradənin nəzarətinə verilməsi. Təbiətin insana "müsəxxər" edilməsi – yəni xidmətə verilmiş olması – istismar üçün deyil, məsuliyyət və ləyaqət üçün baş vermişdir.

Bütün bu münasibətlər bir “ilahi əhd” – müqavilə – əsasında qurulub. Bu müqaviləyə sadiqlik sayəsində təbiət insanla ahəngdar şəkildə yaşayır və qarşılıqlı hörmət çərçivəsində münasibətlər davam edir.

Sözləşmənin Pozulması və Dindarlığın Mənası

İnsan bu ilahi əhdi pozduqda, kainatla olan münasibət də pozulur. Təbiət insanı rədd etməyə başlayır, ya da insandan narahatlıq duyur. İçgüdülərin nəzarətdən çıxması, bədənin itaətsizliyi, nəfsin vəsvəsəsi – bütün bunlar əhdin pozulduğunun göstəricisidir. Din bu baxımdan insana nəfsinə və şeytana tabe olmamağı, əksinə, ağlın və ruhun rəhbərliyində yaşamağı tövsiyə edir.

Həqiqi dindarlıq daxili bir barış halıdır – “silm” (sülh), həm təbiətlə, həm də Allahla barışmaq və Ona təslim olmaq. Bu təslimiyyət, insanlar arasındakı münasibətlərə də sülh gətirir. Lakin əgər Allah ilə olan əhdə sədaqət pozularsa, insan həm təbiətlə, həm də özü ilə olan harmoniyasını itirər. Təbiət belə bir insana kölgə salmaq istəməz, onu daşımaqdan çəkindiyini hiss etdirər – Quranda "səma onların üzərinə ağlamadı" ifadəsi bu mənanı ehtiva edir.

Müasir dövrdə isə bu nizam tamam dəyişmişdir. Xüsusilə Renessansdan sonra insan mərkəzə çəkilmiş, Tanrı isə kənara atılmış, hətta yox sayılmışdır. Bu yeni dünya görüşü "icazəsiz həyat", "hüquq iddialı həyat" və "mülkiyyətçi həyat" anlayışları üzərində qurulmuşdur. Modern insan özünü təbiətə hökm edən, onu idarə edən və istədiyi kimi istifadə edən bir varlıq kimi görür. Halbuki dini anlayışda insan bu hakimiyyəti yalnız Allahla bağladığı müqavilə sayəsində qazanır.

Təbiət – Bizim Qohumlarımızdır: Bütöv Varlıq Anlayışı

Təsəvvüfi yanaşmada təbiət, insanın uzaq və yaxın qohumları kimi görülür. Bitkilər uzaq qohumlar, heyvanlar daha yaxın olanlar, dağ-daş isə uzaqdan tanış olan varlıqlar kimi dəyərləndirilir. İnsan öz daxilində daşı, bitkini və heyvanı daşıyan bir varlıqdır. Heyvana baxmaq – əslində, insanın öz bir hissəsinə qulluq etməkdir. Təbiət bir aynaya çevrilərək insana onu öz üzərində oxuma imkanı verir, çünki insan həm daşdır, həm ağac, həm də çiçək və heyvandır. İnsan, yaşadığı mühiti – ailəsini, məişətini – bu varlıqlarla dolduraraq öz kiçik kainatını qurur.

Buna görə də insanın yer üzündəki qonaqlığı hər bir işdə "icazə ilə yaşamaq" prinsipinə əsaslanır. Heyvan kəsərkən, ticarət edərkən, insanlarla münasibət qurarkən "Bəsmələ" çəkmək – istər dil ilə, istər niyyətlə – bu “izinli həyat”ın təzahürüdür. Bu anlayış dini həyatın təbiətə, insana və cəmiyyətə qarşı hörmətini formalaşdıran əsas dəyərlərdəndir. Hər bir münasibət qarşılıqlı icazəyə əsaslanmalıdır – bir qapını döyməzdən, bir zəngi çalmadan öncə icazə istəmək kimi gündəlik əxlaq qaydaları da məhz bu yaşam tərzinin təbii davamıdır.

Yazı, Düşüncə və Bilginin Qaynağı

Həqiqəti Demək Məsuliyyəti

Bir yazarın ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri öz daxili səsini – yəni iradəsini və prinsipiallığını – qoruya bilməsidir. Cəmiyyətin hər kəsə uyğun gələn, ortaq razılıq axtaran ruh halına qarşı durmaq, bəzən inadkarlıqla adlandırıla biləcək bir mövqe tutmaq, əslində yüksək əxlaqi məsuliyyət və cəsarət tələb edir. Çünki yazar, həqiqəti necə görürsə, onu söyləmək məsuliyyətini daşıyır. İnsanlar çox vaxt onu bu həqiqətdən çəkindirmək, “daha yumşaq deməyi”, “zamana uyğunlaşdırmağı” tövsiyə edirlər. Lakin doğru söyləmək – bir şərtlə, amma-sız, qeydsiz-şərtsiz – əsas prinsip olmalıdır. “Doğruyu söylə, amma...” ilə başlayan cümlələr bu prinsipə kölgə salır. Burada yalnız bir istisna mümkündür – qeybət. Doğru da olsa, qeybət hər yerdə deyiləcək bir şey deyil. Amma yazı adamı üçün məsələ fərqlidir: yazan kəsin düşündüyünü, inandığını kiminsə kimliyinə baxmadan açıq şəkildə ifadə etməsi gözlənilir (amma yenə də qeybət olmaz).

Yazı – Biliyin Mənbəyi və Düşüncənin Ölçü Vasıtəsi

Bu kontekstdə üzərində dayanmalı olduğumuz əsas məsələlərdən biri də bilginin yaranmasında yazının rolu ilə bağlıdır. Klasik düşüncə irsində belə bir ifadə var: “Qiyam ilmi bil-qələm” – yəni “bilgi qələmlə ayaqda durur”. Başqa sözlə desək, bilgi ancaq yazılandan sonra formalaşır. Beynimizdə dolaşan düşüncələr yazıya çevrilmədikcə, onlar ya aydınlaşmır, ya da sadəcə keçici təsəvvürlər kimi itib gedirlər. Amma yazmağa başladığımız zaman, əslində nə düşündüyümüz, doğrudan da bir düşüncəyə malik olub-olmadığımız ortaya çıxır. Çox zaman elə zənn edirik ki, hər bir məsələ haqqında fikrimiz var. Amma bu fikirləri yazıya tökdükcə, əslində onların ya yetkinləşmədiyini, ya da mövcud olmadığını görürük.

Düşüncə yazılarını ədəbiyyat kimi qiymətləndirmək böyük bir yanlışlıqdır. Ədəbiyyat başqa bir sahədir, düşüncə isə özündə fərqli bir dərinlik və sistematiklik daşıyır. İbn Sina, Fərabi, İbn Ərəbi və Konəvi kimi mütəfəkkirlərin əsərləri ədəbi gözəlliklə deyil, fikri gücü ilə dəyərlidir. Əgər doğrudan düşünürüksə, bunu ifadə etmək də mümkündür. Yox əgər ifadə edə bilmiriksə, bu, ya düşüncənin zəifliyini, ya da formalaşmamış olmasını göstərir.

Bilgi təmiz və seçici mahiyyətə malikdir. Bilmək, yalnız nəyinsə nə olduğunu anlamaq deyil, eyni zamanda onun nə olmadığını da fərqləndirməkdir. Sadə dillə desək, “bəyannamə” – yəni “bəyan etmək” – təkcə açıqlamaq deyil, fərqləndirmək, ayırmaq, aydınlaşdırmaq deməkdir. Düşüncənin də konkretlik qazanması üçün onun nə olmadığını, nə ilə əlaqəsi olmadığını və hansı zəmin üzərində formalaşdığını aydınlaşdırmaq lazımdır. Bütün bunlar isə yalnız yazı ilə mümkündür. Çünki bəzən insanları inandıran onların düşüncəsi deyil, xarakterinin, şəxsiyyətinin təsiredici gücüdür. Ancaq fikrin özü, yalnız yazı ilə özünü göstərir.

Maarif və Yazı Mədəniyyətinə Tənqidi Baxış

Əxlaqi qorxutma üzərinə qurulmuş tərbiyə metodları insanlara düşünməyi və dirənməyi öyrətmir. Yazı bacarığının öyrədilməməsi isə daha dərin, epistemoloji bir problemə işarə edir. Avropanı dünyanın qalan hissəsindən ayıran əsas fərq oxumaq deyil, yazmaq vərdişidir. Avropa cəmiyyəti minillərdir ki, ardıcıl olaraq yazır, müsəlman cəmiyyətlər isə uzun zamandır bu ənənədən uzaq düşüb.

Bir məqam da budur ki, yazı əsaslı məktəblər və yazı laboratoriyaları qurulmalıdır – və bu fəaliyyətlər “hobbi” səviyyəsində deyil, peşəkar yanaşma ilə həyata keçirilməlidir. Danışıq əsaslı platformaların belə paralel olaraq yazılı mətbuat orqanları olmalıdır. Çünki yazı yoxdursa, bilgi də yox kimidir. Danışma, söhbət bəzən havada qalır. Maarif sistemimiz mütləq yazı yönümlü şəkildə yenidən dizayn edilməli və bununla bağlı cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında açıq müzakirələr aparılmalıdır.

Yazmaq – Oxumaqdan Əvvəl Gələn Hadisədir

“Əgər yazmırsansa, niyə oxuyursan?” Bu sual çox mühüm bir baxışı ifadə edir – yəni yazmaq, əslində oxumaqdan öncə gəlir, daha doğrusu, oxumaq, yazmaq və sonra yenə oxumaq. Yazmaq soruşmaqdır, sual verməkdir. Zehnimizdə bir sual formalaşmayıbsa, oxumağın da faydası azalır. Kitabı məqsədlə oxuduqda, oxunan bilik daha mənalı olur və oxucu ilə yazar arasında daha məhsuldar bir münasibət qurulur. Adətən insanlar düşünür ki, əvvəlcə bilgi toplanır, sonra yazılır. Halbuki, bunun əksi doğrudur: əvvəl zənnimiz olur, yazdıqca bu, bilgi halını alır. Beyində dolaşan qarmaqarışıq düşüncələr ancaq yazı ilə formalaşır və dəyərə çevrilir.

Ümumilikdə, yazı sadəcə bir ifadə vasitəsi deyil, eyni zamanda düşüncənin və bilginin özünün formalaşdığı bir məkandır.

İslamda Qadının Mənəvi Yeri və İbadətdə Rıza Anlayışı

İslam düşüncəsində qadının mənəviyyatdakı rolu və ibadətə yanaşma tərzi daim dərin müzakirə mövzusu olmuşdur. Bu çərçivədə, ilk dönəm zahid qadınlardan biri kimi tanınan Rabiətül-Ədəviyyənin ibadətdə şükür və istək məsələsinə gətirdiyi yanaşma, ibadətin mahiyyətinə dair çox orijinal və düşündürücü bir baxış bucağı təqdim edir.

İslamda Qadının Mənəvi Bərabərliyi və Məsuliyyəti

Tarix boyunca qadın sufilərin adlarının az xatırlanması, məsələn, Fəridəddin Əttar kimi düşünürlər tərəfindən sorğulanmışdır. Bəzi dinlərdə mənəviyyatın və metafizikanın qadınlara qapalı olduğu iddia olunsa da, İslamın əsas təməl prinsiplərindən biri olan tövhid təkcə Allahın birliyini deyil, həm də həyatın müxtəlif sahələrində ayrılıqları aradan qaldırmağı ehtiva edir. İslam ruhla bədəni, maddə ilə mənanı, dünya ilə axirəti ziddiyyətli qütblər kimi təqdim etmir; müqəddəs olanla olmayan arasında sərhəd çəkmir. Bu tövhid təfəkkürü çərçivəsində bəzi funksional fərqliliklər mövcuddur, lakin mənəviyyat baxımından qadınla kişi arasında ayrı-seçkilik edilmir. Yəni kişilərin çata biləcəyi kamillik mərtəbələrinə qadınlar da çata bilər. Hətta bəzi kəlam məktəblərində qadının da peyğəmbər ola biləcəyi fikri müdafiə olunmuşdur.

İslamda məsuliyyət və kamillik baxımından bərabərlik prinsipi olduqca mühümdür. Müasir dövrdə bu mövzunun müsəlman ziyalıları tərəfindən daha dərindən müzakirə olunması zəruridir. İbadətlərlə qazanılan mənəvi məqamlarda qadınla kişi arasında heç bir fərq qoyulmaz. Qadınlar da kişilər kimi ən uca cənnət dərəcələrinə çatmaq potensialına malikdirlər.

Fəridəddin Əttar qadın sufilərin tarix səhnəsində az görünməsini izah edərkən bəzi mühüm məqamlara toxunur:

• “Rical” anlayışının genişliyi: Ərəb dilində “rical” sözü zahirən kişi mənasını versə də, mənəvi kontekstdə bu, Allah adamlarını ifadə edir və cinsiyyətlə yox, əxlaqi və mənəvi dəyərlə bağlıdır. Bu səbəblə “ricalullah” və ya “ricalül-ğayb” kimi anlayışlara qadınlar da daxil ola bilər.

• Gizlənmiş şəxsiyyətlər: Təkcə qadınlar yox, bəzi kişi sufilər də tanınmaq istəməmiş, özlərini ictimaiyyət qarşısında ifşa etməyi seçməmişlər.

Rabiətül-Ədəviyyənin Rıza və İstək Tənqidi

Rabiətül-Ədəviyyə ilk dövr sufiləri arasında Şəqiqi Bəlxi, Mərufi Kərxi və Zünnun əl-Misri ilə bir sırada qeyd olunan, öz dövründə və sonrakı dövrlərdə dərin təsir buraxan böyük bir sufi şəxsiyyət kimi tanınır. Onun dilindən nəql olunan hikmətli sözlər və rəvayətlər vasitəsilə bir məktəb formalaşmışdır.

Rabiənin ibadətə gətirdiyi əsas tənqid, ibadətdə hər hansı bir dünyəvi və ya axirəvi qarşılıq gözləmə halının mənəviyyatla uyğun gəlmədiyi düşüncəsinə dayanır. Gündəlik dilimizdə sıx işlənən “Allah rızası üçün” ifadəsinin mənasında bir qeyri-müəyyənlik var: bu, “Allahı razı salmaq” mənasındadırmı, yoxsa “Biz Allahdan razıyıq” deməkdirmi?

• Fiqh ənənəsi adətən “Allahı razı salmaq” anlayışını əsas götürür;

• Lakin təsəvvüf bu məsələni fərqli istiqamətdən şərh edir: burada məqsəd insanın Allahdan razı olduğunu göstərməsi və bu razılıqla ibadət etməsidir.

Əslində, təsəvvüfə görə problem Allahda deyil, insandadır – çünki insanın razılığı yoxdur. Ona dünya verilsə də, doymur. Daim daha artığını istəyir. Deməli, çətin olan Allahın razılığı yox, insanın razılığıdır.

Rabiə, insanların ibadət əsnasında belə gözləntilərlə hərəkət etməsini tənqid edir. O, ibadətin şükür və rıza ilə icra olunmasının tərəfdarıdır. Amma görür ki, insanlar ibadətdə Allahdan bir şeylər istəməyə meyillidirlər. Rabiənin məşhur bənzətməsi bu halı belə ifadə edir: Bir padşah sizi ziyafətə dəvət edib, siz isə onun hüzuruna çıxıb onu tərif etdikdən sonra “indi isə mənə bunu, bir də onu ver” deməyə başlayırsınız. Bu davranış əslində ibadətin dəyərini müəyyənləşdirib, onun qarşılığında bir şeylər gözləmək deməkdir. Rabiə məhz bu mövqeyi sərt şəkildə tənqid edir – çünki bu, ixlası kölgələyən əsas maneələrdən biridir.

Onun bu yanaşması, əslində, Mötəzilə məktəbinin mükafat və cəza üzərində qurduğu “vəd və vaid” prinsiplərinə də dolayı bir tənqiddir. İnsan nə edirsə-etsin, içində bir haqq iddiası daşıyır və özünü haqlı görür. İbadətlərini belə bir “əvəz” gözləntisi ilə həyata keçirir. Rabiətül-Ədəviyyə isə ibadətin yalnız ixlasla, təmənnasız rıza və şükürlə yerinə yetirilməli olduğunu söyləyir və bütün dünyəvi və axirəvi maraqlardan təmizlənməsini tövsiyə edir.

Məsuliyyət və Kamalda Kişi-Qadın Bərabərliyi

Bərabərlik məsələsi çox zaman qadın və kişi arasındakı münasibətlər kontekstində müzakirə edilir. Halbuki bu məsələnin kökləri daha dərinə – insanlığın təməl dəyərlərinə və tarixin gedişinə uzanır. Əslində, qədim mədəniyyətlərdə və fəlsəfi məktəblərdə hətta kişilər arasında belə bərabərlikdən söz açmaq çətindir. Tarix boyunca insan cəmiyyəti "olmazsa olmazlar" və "olmasa da olarlar" kimi süni kateqoriyalara ayrılmış, bu ayrı-seçkilik isə insan təbiətinə qarşı böyük bir ziddiyyət kimi yaşanmışdır.

Qədim Ədalətsizliyin Kökü və İnsanlıq Təcrübəsi

Qədim Hind fəlsəfəsindən tutmuş Yaxın Şərq ənənələrinə qədər müxtəlif düşüncə sistemlərində insanların bir qismi daha çox "insan", digər qismi isə "yarı insan, yarı heyvan" kimi dəyərləndirilmişdir. Elmə və əxlaqa qabiliyyətsiz hesab edilənlər az qala "insanlıqdan kənar varlıqlar" kimi görülmüşdür. Hər kəs eyni insan ailəsində doğulduğu halda, bəzilərinin olmazsa olmaz, digərlərinin isə əhəmiyyətsiz sayılması, tarix boyunca vicdanları yaralamışdır.

Cəmiyyətlərin bir qismini tanrılaşmış siniflər kimi qəbul edən zehniyyət, digərlərini isə sadəcə bu "üstün varlıqlar" üçün yaşayan vasitələrə çevirmişdir. "Əl-avam kəl-həvam" (avam camaat sanki haşəratdır) ifadəsi, bu təfəkkürün dərinliyini açıq şəkildə nümayiş etdirir. Bu baxışa görə sadə insanlar, öz mənliyindən məhrum, sadəcə ətrafında fırlanan və əmrə tabe olan qarışqalar kimi düşünülmüşdür.

Nağıllar və İtirilmiş Bərabərliyin Axtarışı

İnsanlıq bu itirilmiş bərabərliyi arzuladığı üçün nağıllara yönəlib. Nağıllar, oxuyub dəyər verdiyimiz mətnlər olaraq bu bərabərliyi xatırladan və onu təzədən bərpa etməyə çalışan bir vasitədir. Nağıl aləmində bu günün yoxsulu sabahın şahı ola bilər. Ən aşağıdakı ilə ən yuxarıdakı arasında, bəzən sevgi, bəzən cəsarət vasitəsilə bağ qurula bilər. Bu isə insanlığın hər şeyin mümkün ola biləcəyi bir dünyaya olan arzusunu və bərabərliyi yenidən inşa etmə cəhdini əks etdirir.

İslamın Bərabərlik İnqilabı: Fərdiyyət və Kamal Yolu

Tarixin bu köklü ədalətsizliklərini ilk silkələyən xristianlıq olsa da, iyerarxiyanı kökündən sarsıdan əsas güc İslam olmuşdur. İslam, "əvəzolunmazlar"ı taxtından endirib, "əhəmiyyətsizlər"i insanlıq kürsüsündə oturtmuş, insanlar arasında insan olma şərikliyini və ortaq məsuliyyətləri təsis etmişdir.

İslamın ən mühüm inqilablarından biri, insan anlayışını kökündən dəyişdirməsidir. Əvvəllər cəmiyyətdə aşağıda görünən kişilər belə bir sıra "nacizliklərlə" dəyərləndirilirdisə, qadın bu dairəyə daxil olduqda, insanlıq meyarları yenidən düşünülmüşdür. Artıq insanın biologiyası, fiziki görünüşü, mədəni mənsubiyyəti, coğrafiyası və ya qabiliyyəti müəyyənedici olmur. İslam insanı yalnız maddi və genetik xüsusiyyətlərinə görə deyil, ruhani məsuliyyətinə və mənəvi inkişaf potensialına görə dəyərləndirir.

Bu yeni anlayışa əsasən:

• Hər bir insan – istər Bakılı, istər Məkkəli, istər Londralı, istər Qureyşli, istərsə də Romalı olsun – eyni dərəcədə məsuliyyət daşıyır.

• Hər bir insan, kamala çatmaq – yəni mənəvi və əxlaqi cəhətdən yetkinləşmək – imkanına sahibdir.

• İslam, yalnız məsuliyyətlərdə deyil, kamalda da bərabərlik gətirmişdir. Həvvanın çata biləcəyi kamal, Adəmin çata biləcəyi kamalla eynidir. Rabiə əl-Ədəviyyənin çatdığı səviyyə, Əbdülqədir Geylaninin çatdığı səviyyə qədər dəyərlidir – nə az, nə çox.

Bu, dinin fərd üzərində qurduğu böyük bir inqilabdır. Qurani-Kərimdə qarışqa ilə bir peyğəmbərin dialoq misalı bizə onu göstərir ki, hər bir canlı, hər bir insan özünəməxsus bir fərdiyyət daşıyır. İnsan olaraq bu fərdiyyəti qəbul etmək və ona uyğun yaşamaq isə ağır məsuliyyətdir. Çox zaman bəşəriyyət bu məsuliyyətdən qaçmağa çalışmışdır. Lakin İslam bu fərdiyyəti ciddiyə alaraq, Allahın yaratmasını və təqdirini qiymətləndirən bir təfəkkürlə, kişilər arasında və qadın-kişi münasibətlərində həm məsuliyyət, həm də kamillik baxımından bərabərlik gətirən bir din olmuşdur.

Dindarlıq Bir Narahatlıq Halıdır

Cəmiyyətdə dindarlıq anlayışı çox zaman yanlış anlaşılır və natamam şəkildə tətbiq olunur. İnsanlar dini həyatı sanki yaşlılıq dövrünə, həyat işlərinin və məsuliyyətlərinin bitdiyi bir "təqaüd" mərhələsinə saxlayır. Belə düşünülür ki, yalnız ağıl yorulub, bədən zəiflədikdən sonra dinə yönəlmək mümkündür. Bu anlayış, dindarlığı yalnız sükunət və rahatlıq axtarışına endirir və nəticə etibarilə insanın dini axtarışını təxirə salmasına səbəb olur. Halbuki bu cür təxirəsalma dindarlığın mahiyyətinə ziddir, əksinə, belə yanaşma dindarlığı boşaldıb formaya çevirir.

Yanlış Qavrayışlar və Təhrif Olunmuş Anlayışlar

• Dini Təqaüdçülük və Rahatlıq Arzusu: Dini həyatın "ağıl yorulanda" və ya "bütün işlər bitəndən sonra" başlayacağı fikri böyük bir yanlışlıqdır. Bəzən insanlar dini məkanlara və ya icmalara bir növ sakitlik və sosial rahatlıq məkanı kimi baxaraq, orada psixoloji sığınacaq axtarırlar. Lakin bu yanaşma nə gerçək din, nə də həqiqi təsəvvüfdür. Əslində, gerçək təsəvvüf insanı "yoxuş çıxmağa" vadar edir, yəni onu daxili mübarizəyə, yüksəlişə və çətin suallarla qarşılaşmağa sövq edir.

• Sükunət, Hüzur və İtminan Anlayışlarının Təhrif Edilməsi: Din anlayışında tez-tez işlədilən "sükunət", "itminan" və "hüzur" kimi anlayışlar bəzən hərəkətsizlik və durğunluqla eyniləşdirilir. Məsələn, Qurani-Kərimdəki “Nəfs-i Mutmainnə” ifadəsi çox vaxt səhv başa düşülür. Halbuki bu ayədə keçən “Ey mutmain olmuş nəfs! Rəbbinə dön!” əmrində əslində, həyatın keçiciliyini dərk etdikdən sonra yenidən bir yola çıxmaq, bir hədəfə yönəlmək, hərəkətə keçmək çağırışı var. Bu, durğunluq deyil, dinamik bir dəvətdir. Eynilə "təslimiyyət" anlayışı da passiv bir təslim olma deyil, fəal şəkildə Allah'a yönəlmə və Ona doğru yol alma mənasındadır. İman da təkcə bir "təhlükəsizlik" deyil, bu təhlükəsizliyə aparan bir səfərin nəticəsidir.

Dindarlığın Həqiqi Mahiyyəti: Narahatlıq, Maraq və Tənqid

Dindarlığın zehni aləmdə oyatmalı olduğu əsas hallar bunlardır:

• Narahatlıq: Peyğəmbərimizin (s.a.s) belə son anlara qədər içində bir narahatlıq daşıdığı rəvayət edilir. Bu, dindarlığın qəlbdə və ağıl dünyasında əsas təzahürünün narahatlıq və məsuliyyət hissi olduğunu göstərir.

• Maraq və Axtarış: Gerçək dindarlıq maraq və daim bir həqiqəti axtarma halını ehtiva edir.

• Heyrət: Dini həyatın dərinliyində heyrət və təəccüb hissi dayanır. Bu heyrət, yaradılışın və insanın anlamının sonsuz dərinliklərini dərk etməyə doğru bir çağırışdır.

• Səfər və Davamlı Hərəkət: Dini həyat insana bir yola çıxma əmridir. Bu, zehni təqaüd və ya mənəvi durğunluq deyil, daim hərəkət, axtarış və dəyişməyə açıq bir şüur halıdır.

Bu kontekstdə xüsusilə təsəvvüf də bəzən yanlış anlaşılır. Təsəvvüf, tez-tez “nəfs tərbiyəsi” kimi təqdim olunsa da, əslində "zehni tənqid" və "ağıl ayıqlığı"dır. İnsan doğulduğu andan etibarən adlar, ünvanlar və kimliklər vasitəsilə formalaşdırılır və bu, ona hazır bir düşüncə şablonu təqdim edir. Dini həyat isə məhz bu düşüncə qəliblərini, vərdişləri və məcburi kimlikləri sorğulamağı, yəni kritik mövqe tutmağı tələb edir.

Şeyx Sənan Hekayəsi

Fəridüddin Attarın məşhur "Şeyx Sənan" hekayəsi, dindarlığın təkcə bir ibadətlər toplusu olmadığını, əksinə, bir anlayışın, bir kimliyin dağılması və yenidən qurulması olduğunu göstərən simvolik bir örnəkdir. Şeyx Sənan, görkəmli bir şəxsiyyət, öz dövrünün sayılıb-seçilən adamıdır və "mutmain" olduğunu zənn edir. Lakin içində bir sual peyda olur: “Bəs biz əslində nə ilə məşğuluq? Bəlkə, oynayırıq?”. Gördüyü yuxudan sonra səfərə çıxır və bu yolçuluq onun bütün ibadətlərini, düşüncələrini, alışqanlıqlarını sorğulamasına səbəb olur.

Bu səfər, sadəcə bir coğrafi hərəkət deyil, həm də daxili bir inqilabdır. Şeyx, təkəbbürdən, statusdan, sığındığı mağaradan çıxaraq, "piyada" və "nəfər" olur. Əzablar yaşayır, amma bu, onun üçün bir təmizlənmə, bir yenidən doğuluş prosesidir. Bu hekayə göstərir ki, dini həyat, sadəcə itaət deyil — eyni zamanda bir azadlıq, sorğu və çevrilmə prosesidir.

Dindarlığın Məqsədi Əxlaqdırmı?

İnsan varlığını hərəkətə gətirən əsas motivasiyalar – yəni dindarlığın mənası və məqsədi – müasir dünyada yenidən sorğu-sual obyektinə çevrilmişdir. Klassik düşüncənin "verilmiş", yəni şübhəsiz qəbul etdiyi bir çox anlayış bu gün artıq ya mifoloji bir təxəyyül kimi, ya da yalnız ədəbiyyat dili ilə açıqlana bilən məfhum kimi görünür. Artıq bu anlayışların “ayağı yerə basan” – reallığa dayanan – şəkildə izahı tələb olunur. Bu çərçivədə insanın sonsuzluğa yönəlmiş istəkləri, əxlaqın insan həyatındakı yeri və dinin əsas məqsədi kimi məsələlər daha dərindən müzakirə edilməyə başlanıb.

İnsan və Sonsuzluğa Susamışlıq

İnsanın daxilində bir sonsuzluq arzusu və ya heç olmasa sonsuzluğu təsəvvür edə bilmək bacarığı var. Lakin bu arzunun gerçəkdə bir ehtiyac olub-olmaması – yəni insan həqiqətənmi sonsuzluğu istəyir, yoxsa bu sadəcə təsəvvürün məhsuludurmu – bu, düşüncənin ən çətin və qədim suallarından biridir. Bu məsələ üzərində əsrlərlə düşünülüb və bu müzakirə həm də psixoloji ilə fəlsəfi və ya metafizik olanın sərhədlərinin haradan keçdiyini aydınlaşdırmaq üçün bir açar rolunu oynayır.

İnsanı hərəkətə gətirən ən güclü qüvvə, öz varlığına qarşı duyduğu sevgi və bu varlığı qoruma instinktidir. Məhz bu instinkt, ölüm qorxusunu da özü ilə gətirir. Halbuki heyvanlar üçün belə bir “sabah qorxusu” və ya ölüm anlayışı yoxdur. Bu baxımdan, insanı fərqləndirən ən əsas məqamlardan biri – keçmişi, bu günü və gələcəyi düşünə bilmək, yəni zaman anlayışı çərçivəsində düşünmək qabiliyyətidir.

Əxlaqın Rolu və Dindarlığın Əsas Mahiyyəti

Klassik düşüncəyə görə, insanın bir tərəfi əbədidir və insanın bütün həyati məqsədi həmin əbədiliyə, yəni Allaha qovuşmaqdır. Lakin bu qovuşmanın yeganə yolu – iman yoludur. Əxlaq bu yolda yetərli deyil, çünki əxlaqın iki tərəfi vardır: bir tərəfi Allaha yönəlikdir və bu tərəf imandır; digər tərəfi isə insanlara yönəlir – bu isə davranışdır.

Müasir dünyada isə bu tarazlıq pozulmuşdur. İndi daha çox "nə etdiyin, necə davrandığın" önə çıxarılır, "nəyə inandığın" isə arxa planda qalır. Fayda əsaslı düşüncə tərzi, əxlaqı imandan önə keçirib. Halbuki dinin öz mərkəzində insanın niyyəti və imanı dayanır. Niyyət əməldən, iman isə niyyətdən də üstündür.

Əxlaq Allah haqqında bilikdən – yəni mərifətdən və ya metafizik bilgiyə əsaslanan təfəkkürdən üstün ola bilməz. Dindarlığın əsasının əxlaq üzərinə qurulması və onu yalnız insan-insan münasibətləri ilə məhdudlaşdırmaq – bu, çox ciddi bir yanlışlıqdır. Din, hər şeydən əvvəl insanın Allahla olan fərdi münasibətidir. Əxlaq isə bu münasibətin, yəni imanın və Allaha dair bilginin bir nəticəsidir, bir kölgəsidir. Bu mənzərəni Yunus Əmrənin "Ballar balını tapdım, vedrəm yağma olsun" ifadəsi çox gözəl təsvir edir. Burada “vedrə” əxlaqı, “ballar balı” isə mərifəti – yəni metafizik bilik və Allahla yaxınlığı təmsil edir.

Qavramların Dəyişimi və İnsanın Təbiəti

“Sonsuzluq” kimi anlayışlar bəzən insan zehninə ağır gəlir, çünki sonsuzluğu tam mənası ilə qavramaq insan üçün mümkün deyil. Biz çox vaxt işlədə-işlədə dəyərini itirmiş, mənşəyini unutduğumuz və ya başqasından “borc alınmış” anlayışlarla düşünürük. Bu anlayışların bir çoxu “səlbi” yəni “mənfi” anlayışlardır – nəyin nə olmadığını deyirik, amma nə olduğunu bilmirik.

Zamanla anlayışların mənası da dəyişir. Məsələn, “Allahın əxlaqı ilə əxlanlanmaq” anlayışı, bu günkü modern əxlaq düşüncəsi ilə eyni şey deyil. Düşünmək – əslində bir anlayışı həqiqətən anlamağa çalışmaqdır. Əgər biz anlayışı tanımırıqsa, qurduğumuz cümlələr də anlamdan məhrum olur.

İnsanın həyatında ən əsas motivasiya – yaşamaq arzusu və varlığını qoruma instinktidir. İnsan bəzən başqasını öz varlığına təhdid kimi gördüyü üçün onu yox etməyə yönəlir. Lakin bu davranışın kökündə niyyət başqa birini yox etmək deyil, öz varlığını daha da gücləndirmək istəyidir. Burada isə insanın “təxəyyül gücü” çox ciddi bir risk faktorudur. Çünki insan gələcəkdə baş verə biləcək təhlükələri şişirdərək, hələ var olmayan düşmənlikləri ağlında yarada bilər. Halbuki insan təbiət etibarilə “islah edici”dir – amma düzəltmək niyyəti ilə hərəkət etsə də, bəzən nəyi pozduğunun fərqində olmur.

Qəlb, Vicdan və Ərdəmli Dil

Bəzən insanlar “qəlbinə danış” ifadəsini vicdanla əlaqələndirməyə çalışırlar. Halbuki bu yanaşma mövzu ilə heç bir şəkildə üst-üstə düşmür. Çünki “vicdan” dediyimiz hiss – çox vaxt tərbiyə aldığımız mühitin, adət-ənənələrin, cəmiyyətin və ən əsası da nəfsimizin formalaşdırdığı bir mexanizmdir. Ona görə də Peyğəmbərin (sav) "nəfsinə soruş" (Əhməd b. Hənbəl) deməsi Allahın insana bəxş etdiyi iman, təqva və hidayət duyğularına işarə edir. Qurani-Kərim xarici bir yolgöstərici kimi nazil edildiyi kimi, Allahın insanın daxilində yerləşdirdiyi ilahi yönləndirmənin – yəni daxili hidayətin də nəzərə alınması vacibdir. Əgər bu iki istiqamət – yəni insanın daxili yönləndirməsi ilə Qurani-Kərimin çağırışları arasında bir uyğunluq olmazsa, nə ibadətin mənası qalır, nə də Allahla sağlam münasibətin əsası qurula bilir.

“Quranən Ərabiyyən” ifadəsinin dərin mənası: “Təmizlənmiş Dil”

Qurani-Kərimdəki “Quranən Ərabiyyən” ifadəsi çoxlarının düşündüyü kimi sadəcə “ərəb dilində bir kitab” demək deyil. Onsuz da Qurani-Kərimin ərəb dilində olduğu məlumdur. O halda nə üçün bu vurğunun ayrıca edildiyi sualının cavabı məhz bu ifadənin daha dəruni, xüsusi bir mənası olduğunu göstərir. Buradakı “ʿƏrabiyyən” sözü, sadəcə coğrafi və ya linqvistik bir dili deyil, iman etmiş bir insanın qəbul etdiyi, cavab verdiyi, yəni içərisində ruhani saflaşma keçirmiş bir dili ifadə edir.

Bu dildəki saflıq, Platonun məşhur “mağara” bənzətməsi ilə də izah oluna bilər: yəni bu dil gündəlik qorxu və mənfəət münasibətləri ilə çirklənmiş bir dil deyil, hadisələri və varlığı olduğu kimi əks etdirən, obyektivlik daşıyan bir dildir. Adi dillər şəxsi təcrübə, qorxu, ehtiras və cəmiyyətin şərtləri ilə “kirlənə” bilir. Məsələn, Türk dilində belə zaman-zaman qorxu və zorakılığın izlərini daşıyan alt dillər meydana çıxır. Başqa sözlə, bir dilin içində bir çox dillər mövcuddur və bu, dilin parçalanmış və heterojen bir struktur daşıdığını göstərir. Lakin Quranən Ərabiyyən - bu insani təcrübələrin fövqündə dayanır; varlığı təhrif etmədən, özü necədirsə elə təqdim edən bir dildir. Comərdlik, mərhəmət, ədalət kimi anlayışları isə şəxsi qavrayışlardan təmizləyərək, real və obyektiv mənaları ilə ortaya qoyur.

“Kitabən Mubin”: “Aydın” deyil, “Təmizlənmiş” Kitab

Qurani-Kərimdə tez-tez qarşılaşdığımız “Kitabən Mubin” ifadəsi çox vaxt “açıq-aşkar kitab” kimi tərcümə olunur. Halbuki burada əsas vurğu “aydınlıq”dan daha çox, “təmizlənmişlik” və ya “saflaşmışlıq” mənası üzərindədir. Bu ifadə ilə Qurani-Kərimin insan təcrübəsinin yaratdığı təhriflərdən uzaq, anlayışları orijinal və dəqiq olan, saf bir mətn olduğu bildirilir. Bu kitab insanın dil və düşüncə dünyasını dəyişməyə qadir bir qaynaqdır.

Dilin “Mağara”sı və Əxlaqlı Dil Məfhumu

Fikirləşmək – əslində “dil şəhərindən çıxmaq” kimi təsvir edilə bilər. Çünki dil özü də bir mağaradır – min illərlə formalaşan qorxuların, ehtirasların və insanın psixoloji reaksiyalarının yığılma məkanıdır. Dil bizə məxsus deyil; biz ona doğuluruq və onun içinə düşürük. Necə ki Fərabi “Fəzilətli Şəhər” (əl-Mədinətü’l-Fazilə) anlayışını ortaya qoymuşdursa, bu yanaşmanı dilə də tətbiq etmək mümkündür: “Əxlaqlı Dil” (əl-Lüğətü’l-Fazilə) və onun əksi olan “Cahil Dil” (əl-Lüğətü’l-Cahilə) anlayışları bu baxımdan önəmlidir. Bir dilə və onun dünyagörüşünə baxarkən, həmin dilin insan sevgisini, əxlaqı və səxavəti ön plana çəkib-çəkmədiyini, yoxsa qorxu, düşmənçilik və vəhşiliyi daşıyıb-daşımadığını sorğulamaq lazımdır.

Yazmaq Zehnimizin Aynasıdır

İnsan düşüncəsinin dərinliyi ilə onu ifadə etmək bacarığı arasında möhkəm bir bağ var. Yazmaq isə bu bağın konkret bir ifadəsi, düşüncənin forma qazanmış halıdır. Uzun illərdir müzakirə olunan bu mövzuya müxtəlif istiqamətlərdən yanaşılır. Yazmaq təkcə bir fikrin ötürülməsi deyil – bu, həm də düşüncəni təşkil edən, insana özü ilə qarşılaşma imkanı verən bir fəaliyyətdir.

Fikri İfadə Etmək: Bacarıq və Məhsuldarlıq

Fikri dolğun şəkildə ifadə etmək, başlı başına bir bacarıqdır. Eyni fikri hər kəs deyə bilər, amma onu necə demək məsələsi həm estetik, həm də intellektual səviyyənin göstəricisidir. Güclü təxəyyül və zəngin ifadə qabiliyyəti ilə birləşən yazı, insanın daxili dünyasının nə qədər dərin olduğunu göstərir. Lakin bu dərinliyin gerçək olub-olmadığı, ancaq onu yazıya çevirmə cəhdi ilə bəlli olur. Yazmayan, əslində, bilmir və ya düşünmür deməkdir. Çünki həqiqi bir potensial varsa, o, bir şəkildə ortaya çıxar – necə ki, yerin dərinliklərindəki su basqısına dayana bilməyib artezian kimi yuxarı fışqırır.

"Əslində yazardı", "potensialı var idi" kimi ifadələr əbəsdir. Yazmayan birisi, sadəcə yaza bilməmişdir. Azərbaycan akademik mühitində də çox istedadlı olduğu düşünülən, amma illərlə bir cümlə də yazmayan insanlara tez-tez rast gəlmək olur. İstedad varsa, o, nəticəyə çevrilməlidir.

Yazının Yayılması Zərurəti

Bu gün artıq yazı sadəcə bir sənətkarın, ədibin işi deyil. Hər bir insan öz sahəsində yazıya müraciət etməli, fikirlərini yazılı şəkildə ifadə etməyi bacarmalıdır. Yazanla yazmayan arasındakı fərq böyükdür – çünki yazmaq sadəcə anlatmaq deyil, həm də düşünməkdir. Yazı olmayan bir fəaliyyətin dərinliyi şübhə altına düşə bilər. Bu baxımdan, yazmaq yalnız bir vərdiş deyil, intellektual həyatın ayrılmaz bir parçasıdır.

"Hamı Hər Şeyi Danışır" Xətası

Cəmiyyətdə tez-tez eşidilən "hamı hər şeydən danışır" kimi şikayətlərə də rast gəlirik. Bu şikayət insanın təbiətinə zidd deyil. Bəşəriyyətin ilk çağlarından bəri insanlar danışır və hər şey haqqında fikir bildirir. Platonun da dediyi kimi, ortada prinsip yoxdursa, kim aşbaz, kim həkimdir – ayırmaq çətindir. İnsanlar haqqında danışmaq, onların sahəsinə qarışmaq – əslində, özünü hər şeydən anlayan biri kimi təqdim etmək istəyi, bir növ təkəbbürdür. Əsas məsələ budur: insan danışdığı mövzuda həqiqətən bilgili və məsuliyyətlidirmi? Əgər deyilsə, onu zaman və cəmiyyət özü ayırd edəcək.

Yazının Tarixi

Yazının tarixi aspekti də düşündürücüdür. Rəvayətlərdə belə deyilir ki, Qədim Misirdə yazını kəşf edən şəxsi Kral Tot mükafatlandırmaq əvəzinə tənbeh etmişdi. Tot düşünürdü ki, yazı insanların hafizəsinə zərər verəcək, bilik üzərində düşünməyi ləngidəcək və nəticədə insanlar daha "kinli" və "təhlükəli" olacaqlar. Onun fikrincə, yazı dekadens – yəni geriləmə idi. Çünki yazıdan əvvəlki şifahi ənənədə bilik müəllimdən tələbəyə əxlaqi, sabit və mərhəmət dolu bir münasibətlə ötürülürdü.

Fəqət artıq biz artıq şifahi bir dünyada yaşamırıq. Yazı bizi müstəqilləşdirir. Müəllifin yoxluğunda mətni tək oxumaq və onunla təkbətək qarşılaşmaq – bu, azad düşüncənin qapısını açır. Yazmaqla bir növ otoritetlə məsafə yaranır və insan mətn qarşısında daha sərbəst olur.

Yazmaq: Zəkanın Çölə Çıxarılması

Əslində yazmaq – sadəcə yazmaq deyil, düşünməkdir. Zehni kağıza daşımaq – bir cərrahiyyə əməliyyatı kimidir. Qələm vasitəsilə beynimizdə dolaşan fikirləri "görünən hala" gətiririk. Və çox zaman anlayırıq ki, düşündüyümüzü sandığımız şeylər əslində eşitdiklərimiz, öyrəşdiklərimizdir – yəni başqasına aid məlumat parçalarıdır. Yazmaqla onları ayırd etməyə başlayırıq.

Bu proses insanın həqiqətən nə bildiyini, nə qədər bildiyini, ümumiyyətlə bir "fikri" olub olmadığını üzə çıxarır. Danışarkən qarşıdakı insanın reaksiyası bizi yönləndirə bilər, amma yazarkən təkik. Bu təkliyin verdiyi səmimiyyət və obyektivlik sayəsində fikrin natamamlığı, arqumentin zəifliyi və ya düşüncənin dayandığı mənbənin qeyri-müəyyənliyi dərhal görünür.

"Elm Qələmlə Qaimdir"

Bu mənada "Qiyamul-‘ilmi bil-qaləm" – "Elm qələmlə ayaqda durur" sözü çox mənalıdır. Yazmaq sadəcə biliyi ötürmək və ya yadda saxlamaq üçün bir vasitə deyil. Onun əsas funksiyası – bilginin qurulmasıdır. Elm yazıldıqda mövcuddur. Yazılmayan bilik – qeyri-müəyyən, parçalanmış, axıcı bir təsəvvür olaraq qalır. Yalnız yazmaqla o, sabitlik, məntiq və ardıcıllıq qazanır.

Beləcə, yazmaq təkcə bir ifadə forması deyil – o, düşüncəni şəkilləndirən və bilik doğuran bir əməl halına gəlir. Yazmaqla həm özümüzü tanıyır, həm də başqalarına tanıdığımızı zənn etdiyimiz fikirləri əslində yeni başdan qururuq.

Zəkat: İbadətlərin Ən Çətin və Ən Məsuliyyətlisi

Zəkat İslamın əsas ibadətlərindən biridir, lakin digər ibadətlərlə müqayisədə həm yerinə yetirilməsi, həm də onun doğurduğu mənəvi və ictimai nəticələr baxımından bəlkə də ən çətin olanıdır. Zəkatı sadəcə bir rituallaşmış borc kimi deyil, dərin mənəvi və sosial məsuliyyət kimi anlamağa çalışmaq bu ibadətin ruhunu daha yaxşı dərk etməyə imkan verir.

Zəkat və Riyakarlıq Təhlükəsi

Zəkatda – və ümumiyyətlə, yardımlaşma əməllərində – riya demək olar ki, qaçılmaz görünür. Çünki səxavət, hər bir cəmiyyətdə təqdir olunan bir davranışdır; heç kim xəsisliyi alqışlamaz, amma səxavət öyülər. Bu da, zəkat verən insanın içində təkəbbür, özünü üstün görmə, öyünmə və hətta üstünlük hissi kimi təhlükəli duyğuların yaranmasına zəmin hazırlaya bilər.

Minnət, Hirs və Həsədin Kölgəsində

Zəkat yalnız verən üçün deyil, alan üçün də ciddi bir sınaqdır. Minnətlə birlikdə içəridə gizli bir qəzəb, “niyə mən edə bilmədim?” sualı, zamanla isə həsəd yarana bilər. Bu isə yardımlaşmanı, gözlənilən o ruhani harmoniyadan çıxarıb daxili münaqişəyə çevirə bilər. Halbuki ibadətlər insanı təvazö, acizlik və mənəvi təmizliyə aparmalıdır. Amma zəkatda alan tərəfin qəlbində yaranan əzilmə, inciklik bu mənəvi məqsədlə ziddiyyət təşkil edir.

Zəngin-Yoxsul İkiliyinin Təhlükəsi

Zəkatdan danışarkən yalnız zənginlər üzərindən mövzuya yanaşmaq yanlış nəticələr doğurur. Bu, bir tərəfin üstünlük hissini gücləndirə, digər tərəfin isə əzilməsinə səbəb ola bilər. “Verən əl alan əldən üstündür” kimi hədislərin yanlış şərhləri bəzi din xadimləri və siyasətçilər tərəfindən yanlış yönləndirilib. Nietzsche’nin “bazar yeri milçəkləri” bənzətməsi ilə din adamlarının maddi maraq ardınca qaçması tənqid edilmişdir.

Dini icmaların və qurumların ixlas testindən keçib-keçmədikləri ən açıq şəkildə zəngin-yoxsul münasibətlərində ortaya çıxır. Əgər “gizli zəngin seviciliyi” və ya zənginliyə heyranlıq davam edərsə, dinin bərəkətindən danışmaq mümkün olmaz. İnsanlara sərvətinə görə deyil, insan olduğu üçün yanaşmaq əsas prinsip olmalıdır. Zəkat nə zəngini öymək, nə də yoxsulu əzmək üçün vasitəyə çevrilməməlidir.

Zəkatın Məqsədi: Təkcə Malı Deyil, Zehni də Təmizləmək

Qurani-Kərimdə buyurulur ki, zəkat vasitəsilə insanlar təmizlənsinlər. Bu təmizlənmə sadəcə malın yox, həm də insanın şüurunun və köklü vərdişlərinin təmizlənməsini əhatə edir. Zəkat, maddi bir bölüşmə aktından çox, mənəvi bir yenilənmə prosesidir.

Zəkat Kimin Əməlidir? Ortaq İbadət Olaraq Zəkat

Ən əsas suallardan biri budur: zəkat kimə aid bir əməldir? Yalnız verənin əməlidirmi? Əslində yox. Zəngin bu ibadətin başlama səbəbi ola bilər, lakin kifayət səbəbi deyil. Zəkatın baş tutması üçün biri verməli, digəri isə onu “zəkat” olaraq almalıdır. Təkcə vermək kifayət etmir; qarşı tərəf də onu qəbul etməli və bu alqı-veriş ibadət niyyətilə baş tutmalıdır.

Zəkatı sadəcə artıq malı özündən uzaqlaşdırmaq kimi düşünmək yanlış olar. Bu ibadət sadəcə fərdi şəkildə yerinə yetirilən namaz, oruc və ya həcc kimi deyil; burada həm verənin, həm də alanın iştirakı vacibdir. Qurani-Kərim və sünnədə açıq-aşkar bildirilir ki, yoxsulun malda haqqı var. Ona görə də, zəkat alanın özünü əzilmiş, utanmış hiss etməsi düzgün deyil. Çünki bu, sadəcə səxavət deyil – bu, bir haqdır. Verən tərəf üçün bir məsuliyyət, alan üçün isə Allahın müəyyən etdiyi bir hüquqdur.