Əhli-Beytə Sevgi: Həyati Bir Məsuliyyət

Əhli-Beytə sevgi bəsləmək, bir müsəlman üçün yalnız duyğusal münasibət deyil, imanının və Peyğəmbərimizə (sav) olan sadiqliyinin təbii bir göstəricisidir. Lakin təəssüf ki, bu gün bu sevgi çox zaman sadəcə dildə qalan, məzmunsuz bir ifadəyə çevrilib. Halbuki Əhli-Beyt sevgisi daha dərin və məsuliyyətli bir mövzu olaraq qavranılmalı, mahiyyəti ilə yaşanmalıdır.

Əhli-Beyt Kimdir?

Əhli-Beyt dedikdə, Hz. Muhəmmədin (sav) ailəsi, yaxın qohumları və mənəvi olaraq ona bağlı olanlar nəzərdə tutulur. Bura həm Peyğəmbərimizin xanımları, həm də xüsusilə Hz. Fatimə ilə Hz. Əlinin evliliyindən doğulan övladları – Hz. Həsən və Hz. Hüseyn, onların nəslindən gələnlər – yəni seyyid və şəriflər daxildir. Ən çox qəbul edilən anlayışa görə, Əhli-Beytin əsil mənası da bu nəslin davamçılarını əhatə edir.

Əhli-Beyt Sevgisinin Dolu və Məsuliyyətli Yaşanması: Dörd Vacib Addım

Əgər biz Əhli-Beyti sevdiyimizi deyiriksə, bu iddianın altı dolu olmalıdır. Sadəcə dilə gətirmək kifayət deyil, bu sevgi həyatımıza necə sirayət edib, hansı dəyər və istiqamətləri formalaşdırıb – əsl sual budur. Bu sevgini yaşatmaq üçün aşağıdakı dörd addım həyati önəm daşıyır:

1. Tanımaqla Başlayır

Sevgi tanımaqdan doğar. Əhli-Beyti nə qədər yaxşı tanıyırıqsa, o qədər sevərik və onların yoluna sarılar, həyatımızı onların örnəkləri ilə bəzəyərik. Peyğəmbərimizin (sav) Hz. Fatiməyə (r.a) "Ümmü Əbiha" (atasının anası) deyə müraciəti, onun Hz. Əliyə "Harun necə Musaya yaxın idisə, sən də mənə elə yaxınsan" deməsi və Həsən ilə Hüseynə olan misilsiz sevgisi – bunlar sadəcə ailə münasibəti deyil, bizə yol göstərən nümunələrdir.

2. Qurani-Kərim və Sünnətdəki Yerlərini Dərk Etmək

Əhli-Beytin Quranda və Peyğəmbərin hədislərindəki yeri dərin şəkildə anlaşılmalıdır. Quranda onlarla bağlı bir çox ayə var. Və Peyğəmbər Vəda Xütbəsində deyir: “Sizə iki ağır əmanət buraxıram: Allahın Kitabı və Əhli-Beytim” (Tirmizi). Bəzi rəvayətlərdə “Sünnətim” ifadəsi də yer alır (Muvatta), lakin bu bir ziddiyyət deyil – çünki Əhli-Beyt elə Sünnəti ən doğru anlayıb yaşadanlardır. Bu əmanətlərin dəyərini anlamaq isə bizim üçün əxlaqi və dini bir vəzifədir.

3. İbadətlərdə Onlarla Birlikdə Olmaq

Əhli-Beyt bizim dualarımızda, namazlarımızda da yer alır. Təşəhhüddə oxunan “Allahummə salli və barik” dualarında biz onlara dua edirik. Bu ibadət anlarındakı dualar Əhli-Beytlə olan mənəvi bağımızı göstərməlidir. Çünki Əhli-Beyt, dini bizə çatdıran, onu qoruyub saxlayan bir ailədir. Onlar vasitəsilə biz Rəsulullaha (sav) bağlanır və dinin mahiyyətini daha doğru dərk edirik.

4. Onların Örnəkliklərini Həyatda Yaşatmaq

Ən mühüm məsələ budur: Əhli-Beyti sevirik deyə-deyə, bu sevgi bizim gündəlik davranışlarımıza, münasibətlərimizə, duruşumuza yansımalıdır. İmam Zeynəlabidin belə demişdi: “Elə bir sevgi ilə bizi sevirsiniz ki, sabah o sevgi sizə utanc verəcək.” Yəni, zalımın qarşısında susan, ibadətdən uzaq qalan, Əhli-Beytin dəyərlərinə əməl etməyən bir sevgi iddiası, yalnız söz olaraq qalacaq və fayda verməyəcək.

Əhli-Beyt hər bir fərdi ilə bizə bir mesaj verir:

• Hz. Həsən: Vəhdət, yəni birlik uğruna nəfsindən, haqqından belə vaz keçməyi öyrədir. Bu, birlik uğruna fədakarlığın timsalıdır.

• Hz. Hüseyn: Şəhadəti, haqq uğrunda can verməyi təlim edir.

• Hz. Zeynəb: İzzəti, izzətli duruşu və haqsızlığa qarşı baş əyməməyi göstərir.

• Hz. Ümmü Gülsüm: Dirayəti, yəni çətin anda təmkinli və mərd olmağı öyrədir.

Bu keyfiyyətlərin bizim həyatımızda nə qədər yer tutduğu isə Əhli-Beytə olan sevgimizin nə qədər real və dərin olduğunun göstəricisidir.

İnancımız və Azadlıq: İnsanın Varlıq Qayəsi

Hər bir insana Yaradanla özünəməxsus bir yaxınlıq imkanı verilib. Bu təcrübə peyğəmbərlərin yaşadığı vəhylə eyni səviyyədə olmasa da, hər kəsin həyatında müxtəlif yollarla özünü göstərə bilər. Hər insanın Allahla özəl bir rabitəsi var – sufilər buna "vəch-i xas", yəni "xüsusi tərəf" deyirlər. Bu tərəf insanda səbəblər zəncirindən asılı olmayan, birbaşa mənəvi bir idrak formalaşdırır. İnsan nə qədər dərin düşünə və hiss edə bilirsə, bu təcrübəyə o qədər açıq olur.

İnancsızlığın Boşluğu: Robotlaşma və Məsuliyyətdən Qaçış

Bir insanın inancını əlindən almaq, onu sadəcə bioloji reaksiya verən bir varlığa çevirməkdir. İnancdan uzaq düşən insan qərarsız, tərəfsiz və sadəcə ehtiyaclarına əsir bir hala gəlir. Formal azadlıq olsa belə, məqsədsiz yaşanan bu azadlıq heyvani bir instinkt səviyyəsinə enir və artıq insanı insan edən əsas xüsusiyyət itir. Halbuki inanc, insanı məsuliyyətə çağıran, onu yüksəldən bir qüvvədir. Bu məsuliyyətin daşınmadığı hallarda yaranan vicdan əzabı mənfi bir şey deyil – əksinə, insanın hələ də diri olduğunun, ruhunun hələ də mövcud olduğunun sübutudur. Həyatda mənalı bir şeyə sahib olmaq əziyyət tələb edir – istər sənət öyrənmək, istər peşə qazanmaq, istərsə də insan kimi yetişmək.

Həqiqi Azadlıq və Şəxsiyyətin Təməli: İnanc

Bəziləri inancı azadlığa zidd kimi təqdim etməyə çalışsa da, əslində bizi həqiqətən azad edən və fərd kimi dəyərli edən elə inancdır. İnancsız heç bir ideologiya insana "niyə mən varam?" sualını dolğun cavablandıra bilməz. Amma inanc insana deyir ki, sən Tanrının nəzərində dəyərlisən, sənə daim nəzarət olunur və sən unudulmamısan. Bu, heç bir insanın – hətta valideynlərin belə – insana verə bilməyəcəyi qədər böyük bir dəyərdir. Elə bu səbəbdən, insanı həqiqətən azad və şəxsiyyətli edən yeganə dayağın inanc olduğunu söyləmək yanlış olmaz.

İmtahan və İnsanlığın Yeganə Xüsusiyyəti

İnsan niyə imtahan olunur? Bu sual çox verilir. Cavab isə budur: çünki bu imtahanı keçirə biləcək yeganə varlıq insandır. İnsan, yaxşı ilə pisi ayırd edə bilən, Allahı və axirəti tanıya bilən bir varlıqdır. Bu qabiliyyətlər başqa heç bir canlıda yoxdur. İslam alimləri insanı Allahın bütün adları və sifətləri ilə bəzədilmiş yeganə varlıq kimi xarakterizə edirlər. Bu səbəblə, insan yalnız ilahi bir idrakla bu qədər böyük bir azadlıq və məsuliyyəti daşıya bilər. Bu dünyada bir fərd kimi yaşamaq və seçim azadlığına sahib olmaq – insanın yazılmış qismətidir. Çünki bu olmadan "var olmaq" anlayışı tam olmur.

İnanmaq Hərəkətə Keçirir və Azadlaşdırır

İslam dininə ilk baxışda tez-tez sönük, passiv bir sistem kimi yanaşmaq olur. Amma əslində, İslamın ruhunda dəyişiklik yaratmaq gücü, insanın özünü və ətrafını yeniləməyə təşviq etmək ruhu var. "Kamil insan" obrazı da bunun çox gözəl nümunəsidir: bu, hərəkətsiz, yalnızca özünə aid olan bir varlıq deyil; Peyğəmbərimizin (sav) nümayiş etdirdiyi kimi, sərhədsiz, dinamik, öz sərhədlərini aşmağı bacaran bir şəxsiyyətdir.

Həyatın Sınaqları və İmanın Rolu
Allah bizə burada “gül bağı” vədləri verməyib. Həyat, özü-özlüyündə sınaqlarla doludur və rahatlıq hər zaman qarşımıza çıxmaz. Əsas məsələ, şəraitdən asılı olmayaraq ibadət şüurunu daim yaşatmaqdır. Bunu bacardığımız təqdirdə, hətta ən sərt şərtlərdə də “gül bağı”nı hiss edə bilərik. İslam dininin tələb etdiyi ibadət yalnızca sakit və passiv bir vəziyyət deyil; əksinə, o, insanın hər bir vəziyyətdə hərəkət etməsini, reaksiya verməsini tələb edir — bəzən bu səbir, bəzən mübarizə, bəzən isə ədalətsizliyə qarşı səsini qaldıracaq bir inqilabi addıma çevrilir.

İmanın Əsas Xüsusiyyətləri və Bizi Haraya Aparır

1. Azadlaşdırır.
   İman fərziyyə edilən bağlayıcı deyil, azadlaşdırıcı bir gücdür — insanı hərəkətə gətirir, düşünməyə, fəaliyyət göstərməyə ilham verir.

2. Özünə Hörmət, Öz Qədrini Bilmək.
   İman insanı öz təcrübələrini ciddi qəbul etməyə, öz içini araşdırmağa vadar edir. Özünü ciddiyyətlə qəbul etməyən üçün bu yolun dəyəri itir.

3. İnsanlığı Dərk Etmək və Tənzimləmək.
   Biz nəyi inkar etsək də, inanclar bizə insanlığı xatırladır, məqsədlərimizi və arzularımızı insan fitrətinə uyğun yönləndirməyi öyrədir. Dünyəvi uğur bunun yerini heç vaxt tutmaz.

4. Yaradıcı ilə Əlaqə.
   İman kainatın və yaradanın varlığını ruhən dərk etməyə açılan qapıdır. Bu əlaqə itdikdə, insanlıqdan gələn dəyər tədricən zəifləyir.

Bu səbəbdən İslam inancı yalnız bir məzmun yox, həm də hərəkət, düşüncə, hərəkətə sövq edən bir həyat yoludur.

Alışqanlıqlar və Dəyişən Cəmiyyət Rutinləri

İnsan həyatının – həm fərdi, həm də ictimai səviyyədə – təməlini təşkil edən alışqanlıqlar, müasir dövrdə ciddi bir dəyişim prosesindən keçir. Bu dəyişiklik sadəcə şəxsi gündəlik davranışlara deyil, eyni zamanda cəmiyyətlərin nəsillər boyunca daşıdığı qədim vərdişlərə də toxunur və onları sarsıdır.

Fərdi və Kollektiv Alışqanlıqlar Arasındakı İncə Tarazlıq

Fərdi vərdişlərlə ictimai adətlər arasında mühüm bir fərq var. Məsələn, insan həyatı üçün evlilik bəlkə də bir dəfə baş verən “özəl” bir hadisədir, amma insanlıq tarixində bu, artıq “adi” və “təkrarlanan” bir hal alıb. Fərd öz gündəliklərini yaşadığı mühitin dövrü və adətləri içində formalaşdırır. Valideyn-övlad münasibəti və ya həyat yoldaşları arasındakı bağlar, əslində toplumun tarixi yaddaşından gələn köklü alışqanlıqlarla yaşanır. Bu mənəvi miras olmadan necə davranacağımızı belə müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkərdik; çünki davranışlarımızın sərhədlərini çox vaxt bu adətlərin içində formalaşan dil və dəyərlər müəyyən edir. Ona görə də hər hansı bir insanın bu çərçivədən çıxması, səbəbsizdirsə, ətrafı tərəfindən təəccüblə qarşılanır.

Alışqanlıqların Dəyişməsi və Böhran Zamanları

Alışqanlıqlar, adətən yalnız böhran və ya sarsıntı dövrlərində ciddi dəyişikliklərə məruz qalır. Məsələn, əsrlərlə davam edən toy adətləri – yerli musiqi alətləri, qonaq çağırma qaydaları, rəqslər və qız istəmə mərasimləri – müəyyən bir sistem içində formalaşmışdı. Ancaq sosial və iqtisadi mühit dəyişdikcə, insanlar şəhərləşmə ilə yeni bir atmosferə daxil oldu və nəticədə bu adətlər də formaca dəyişməyə başladı. Artıq kənddə yox, şəhər salonlarında toy keçirmək ehtiyacı meydana çıxdı. Bu da göstərir ki, alışqanlıqların dəyişməsi üçün sosial həyatı formalaşdıran əsas şərtlər köklü şəkildə dəyişməlidir.

Müasir Dönəmin “Azadlıq” Təsəvvürü və Radikal Dəyişikliklər

Bu gün elə bir dövrdə yaşayırıq ki, “fərqli olmaq” adətən bir dəbə çevrilib və cəmiyyətin özü tərəfindən təşviq olunur. Sosial şəbəkələrdə normadan kənar davranışların nümayiş etdirilməsi buna tipik nümunədir. Bu halın arxa planında isə modernliyin formalaşmasına təsir edən sənaye inqilabı, elm inqilabı və Fransız inqilabı kimi tarixi hadisələr dayanır. Təkcə Şərq cəmiyyətlərində deyil, Avropanın özü də bu modernist dalğanın təsiri ilə öz qədim həyat tərzindən uzaqlaşmağa başlayıb.

Modern dövrün əsas parolası isə “azadlıq” anlayışıdır. Bu, yalnız fiziki və səbəb-nəticə əlaqələrindən qurtulmaq deyil, həm də cəmiyyətin fərqində olmadan insana yüklədiyi rolları və münasibətləri dağıda bilmək azadlığı deməkdir. Bu fəlsəfi diskussiyaların TikTok, YouTube Shorts kimi platformalarda “cəlbedici kontent” formasında təzahür etməsi, həmin anlayışların artıq gündəlik həyatımıza qədər sirayət etdiyini göstərir.

Hüquq və Sosial Münasibətlərdə Alışqanlıq Dəyişikliyi

Bu dəyişikliklərin hüquqa da ciddi təsirləri olub. Ailə münasibətləri, valideyn-övlad əlaqələri, insan-insan münasibətləri – bütün bu münasibətlər hüquqi baxımdan da yenidən qurulur. Bütün bu dəyişikliklər son 200 ildə formalaşan əsas ideoloji və siyasi axınların nəticəsidir və proses hələ tamamlanmayıb. Necə ki, elm daim inkişaf edir, bu sosial dəyişikliklər də hələ öz zirvə nöqtəsinə çatmayıb, dünyanı dəyişdirməyə davam edir.

Alışqanlıqların Dərin İzi və Dəyişməyə Qarşı Müqaviməti

Bu köklü dəyişikliyi tək-tək inqilablarla izah etmək mümkün deyil. Bu, 1600-cü illərin sonlarından başlayaraq, 1700-lərin ikinci yarısında sürət qazanan və bu gün də davam edən uzunmüddətli bir prosesin nəticəsidir. Bu proses bizi qədim dünyanın miras qoyduğu alışqanlıqlardan uzaqlaşdırır. Lakin bu vərdişlərin həyatımıza təsiri düşündüyümüzdən daha dərindir. Zaman anlayışımız, məkan düşüncəmiz, istifadə etdiyimiz texnologiyalar, yaşadığımız idarəetmə formaları – hamısı bu dəyişiklikdən pay alır.

Bütün bu dəyişikliklərə baxmayaraq, böyük alışqanlıqlar düşündüyümüz qədər asan tərk edilmir. Onlar, torpağın altında suyun yol tapması kimi, özünə yeni çatlar açaraq yenidən boy verir. XIX əsrdə bəzi çevrələr elmin inkişafı ilə dinin sıradan çıxacağını düşünürdü. Amma din və dini hissiyyat, insanların ən incə nöqtələrinə qədər işləyən, alışqanlıqla yoğrulmuş bir fenomendir. Ədəbiyyatda, şeirlərdə, gündəlik davranışlarımızda, yas mərasimlərimizdə, toylarımızda – hər yerdə bu alışqanlıqların izi vardır. Onlar olmadan nə mahnı oxuya bilərik, nə hekayə danışa bilərik, nə də bir məclisdə söhbətin axarı olar. Alışqanlıqlar, həyatımızın ruhudur.

Klassik və Modern Dünyada Təbiət və Nəfs Qavramları

Klassik fəlsəfi ənənədə mühüm rol oynayan bir çox anlayış, zaman keçdikcə və xüsusən də modern elmi düşüncə ilə qarşılaşdıqda ya tamamilə yeni məzmun kəsb edib, ya da mənasında ciddi dəyişikliklərə uğrayıb. Bu anlayışların içində “təbiət” və “nəfs” xüsusi yer tutur. Klassik dövrdə bunlar həm varlığı, həm də hərəkəti izah etmək üçün əsas vasitə idi. Ancaq elmi inqilabdan sonra bu anlayışların yerini yeni izah modelləri aldı. Biz burada bu qavramların klassik düşüncədə necə başa düşüldüyünü və modern dövrdə hansı çevrilməyə məruz qaldığını qısaca göstərmək istəyirik.

Klassik Fəlsəfədə Təbiət və Nəfs

Aristotel ənənəsində fizikanın əsas məsələsi, cismin niyə və necə hərəkət etdiyini izah etmək idi. Bu məqsədlə “təbiət” və “nəfs” anlayışları ortaya çıxmışdı.

• Təbiət – cansız varlıqların hərəkət prinsipini açıqlayırdı. Məsələn, torpaq və suya bağlı cisimlər təbiətləri etibarilə aşağıya, yəni dünyanın mərkəzinə doğru hərəkət edir, od və hava ilə əlaqəli cisimlər isə yuxarıya – səma tərəfə yönəlirdi.

• Nəfs isə daha mürəkkəb hərəkətləri izah etmək üçün işlədilirdi. Bitkilərin böyüməsi, heyvanların iradəli hərəkəti, insanın düşünməsi və “mən” dediyimiz şüur halı nəfs anlayışı ilə izah olunurdu. Aristotelə görə, bitkinin nəfsi sadəcə böyümə və qidalanma ilə məhdudlaşırdı, heyvanın nəfsi həm də hərəkəti və hiss etməyi təmin edirdi, insanın nəfsi isə həm bunları, həm də düşüncə və mənəvi yönü əhatə edirdi.

Bundan başqa, klassik düşüncədə “ruh” anlayışı da işlədilirdi, lakin o, “nəfs”dən fərqli olaraq, bədəni canlandıran cismani bir buxar kimi qəbul olunurdu. Maraqlıdır ki, kəlamçılar isə çox vaxt nəfsi daha aşağı, ruhu isə daha uca və ilahi yönümlü bir məna ilə işlədirdilər.

Səbəblilik və Metafizik Hiyerarxiya

Klassik düşüncədə səbəblilik sadəcə fiziki müstəvidə izah olunmurdu. Təbii hərəkət anlayışı göy cisimlərinin daimi hərəkətini açıqlamağa çatmadığı üçün işin içinə “nəfs” daxil edilirdi. Daha da yuxarıda isə metafizik səbəblər dayanırdı: ən ali səbəb Tanrı, onun altında maddədən müstəqil ağıllar, daha sonra göy cisimlərinin və insanın hərəkətini təmin edən nəfs, ən aşağıda isə cansız cisimlərin hərəkət prinsipi olan təbiət. Beləliklə, fiziki hərəkətin davamlılığı üçün daim metafizik mənbədən gələn bir gücün – “feyz”in mövcud olduğu düşünülürdü. Bu, klassik elmin mahiyyətcə dini və metafizik xarakter daşıdığını göstərirdi.

Kəlamçılar və İlk Tənqidlər

Bu sistemə qarşı ilk böyük etiraz İslam kəlamçıları tərəfindən edilmişdi. Onlara görə, varlıqların özündə hərəkət etdirici bir “təbiət” və ya “nəfs” yoxdur. Əsl səbəb yalnız Allahın iradəsidir. Məsələn, od pambığı yandıranda, bu, odun təbiətindən deyil, Allahın o anda yaratdığı “yanma” hərəkətindən qaynaqlanır. Beləcə, səbəblilik məcburi bir qanun kimi yox, Allahın adəti – dəyişdirilə bilən bir qayda kimi izah olunurdu.

Modern Elmin Gəlişi və Köklü Dəyişiklik

Elmi inqilabla birlikdə bu metafizik izahlar kənara qoyuldu. Nyutonun cazibə qanunu, enerjinin qorunması kimi prinsiplər klassik anlayışların yerini aldı. Artıq kainatın işləməsi üçün daima kənardan metafizik bir gücə ehtiyac qalmadı. Enerji sabit qəbul olundu, sadəcə forması dəyişirdi.

Metodoloji olaraq isə müşahidə və təcrübə ön plana çıxdı. İsbatlanmayan metafizik fərziyyələr elmdən uzaqlaşdırıldı. Bu mərhələdə “təbiət” sözü hərəkətin prinsipi deyil, bütövlükdə “təbiət” mənasına keçdi. “Nəfs” isə elmi diskursdan çıxarılsa da, insanın şüur və mənlik təcrübəsini anlamaq üçün fəlsəfə və psixologiyada yaşamağa davam etdi.

Nəticə

Beləliklə, klassik dünya ilə modern dünya arasındakı əsas fərq, kainatı izah etmə üsullarında özünü göstərir. Klassik düşüncə hərəkəti və varlığı metafizik prinsiplərlə əsaslandırırdı. Modern elm isə təbiəti öz daxilində, metafizik izahlara müraciət etmədən anlamağa çalışdı. Bununla belə, hər iki dövrün içində də müxtəlif yanaşmalar olub, sadəcə zamanla üstün paradiqma dəyişib.

Osmanlıda Əxlaq Düşüncəsi Ənənəsi

Osmanlı imperiyasının altı əsrə yayılan zəngin intellektual mirası var. Ancaq bu böyük irsin içində əxlaq düşüncəsi çox da ön planda görünmür. Fəlsəfə və fiqh sahəsində belə tanınmış simaları sadalamaqda çətinlik çəkildiyi halda, əxlaqla bağlı mətnlərdən danışmaq daha da mürəkkəbdir. Amma bu boşluq, əslində, Osmanlıda fikir istehsalının olmaması ilə yox, daha çox sonrakı dövrlərdə keçmişlə münasibətdə yaranmış problemlərlə və bu irsi ortaya çıxarmaq üçün metodoloji çətinliklərlə bağlıdır. Bizim buradakı məqsədimiz Osmanlı əxlaq düşüncəsinin niyə arxa plana keçdiyini, araşdırmaların qarşısındakı maneələri, bu düşüncənin əsas mənbələrini və tarixi mərhələlərini izah etməkdir.

Osmanlı İrsinə Marağın Zəifləməsi

Ümumilikdə Osmanlı düşüncəsinə olan laqeydliyin iki əsas səbəbi var:

1. Modernləşmə dövrünün tarix anlayışı – İslam dünyasının Qərb qarşısındakı zəifliyi çox vaxt Qəzali (r.h) sonrası dövrlə əlaqələndirilmişdir. Bu yanaşma nəticəsində Osmanlı da daxil olmaqla geniş bir dövrə qarşı maraq azalmışdır. Bu ümumi laqeydlikdən yalnız təsəvvüf və xüsusilə İbn Ərəbi məktəbi qismən kənarda qalıb.

2. Cümhuriyyət ideologiyası – Türkiyə Respublikasının quruluşunda yeni kimlik, özünü Osmanlıya qarşı bir fərqlə ifadə etdi. Beləcə, siyasi tarixə maraq davam etsə də, düşüncə və mədəni irs çox vaxt arxa plana atıldı.

Əxlaq Ədəbiyyatını Araşdırmağın Çətinlikləri

Osmanlı əxlaq düşüncəsini bütöv şəkildə ortaya qoymaq bir neçə səbəbdən çətindir:

• Əxlaq mövzuları bir sahədə toplanmayıb, fiqh, kəlam, hədis, zöhd və təsəvvüf kimi müxtəlif sahələrə səpələnib.

• Çoxlu əlyazmalar var, amma onların böyük hissəsi hələ də işlənməyib və elmi dövriyyəyə daxil edilməyib.

• Osmanlı coğrafiyasının sərhədlərinin necə müəyyən olunacağı da problem yaradır. Məsələn, Şam, Misir və ya Cəzairdə yazılan əsərlər bu ənənəyə daxil edilməlidirmi?

• Ən əsası, hələ də Osmanlı əxlaq düşüncəsini tam izləyən, bütün mərhələləri birləşdirən əhatəli bir “tarix” yazılmayıb.

Əsas Mənbələr

Osmanlı əxlaq ənənəsi İslam düşüncəsinin əvvəlki böyük irsindən qidalanmışdır. Dayaq nöqtələri bunlar olmuşdur:

1. Nəsirəddin Tusi məktəbi – “Əxlaq-i Nasiri” əsəri və onun davamçıları Osmanlı yazıçılarına ilham vermişdir. Kınalızadə, Taşköprülüzadə kimi simalar bu xətti inkişaf etdirmişdir.

2. Təsəvvüf və Vahdət-i Vücud – İbn Ərəbi və davamçıları əxlaqa yeni dərinlik gətirmiş, fəzilətləri metafizik mənalarla izah etmişlər.

3. Hədis şərhləri – Niyyət, sevgi, ədalət və mərhəmət kimi dəyərləri geniş şəkildə işləyən zəngin bir qaynaq olmuşdur.

4. Kəlam və fiqh mübahisələri – “hüsün-qubuh” və insanın əxlaqi azadlığı kimi mövzular əxlaq anlayışını formalaşdıran mühüm müzakirələrdir.

Tarixi Mərhələlər

Osmanlı əxlaq düşüncəsini üç mərhələdə izləmək olar:

1. Quruluş və tərcümə dövrü – İlk mərhələdə əsas mətnlərin tərcüməsi və türkcə əxlaq əsərlərinin yazılması ilə zəmin formalaşdı.

2. Klassik dövr – Bu mərhələdə ən yüksək səviyyəli əsərlər yaradıldı. Xüsusilə Kınalızadənin Əxlaq-i Əlai əsəri həm məzmun, həm də üslub baxımından zirvə nümunəsidir.

3. Qərbləşmə dövrü – XIX əsrdən etibarən Qərb əxlaq fəlsəfəsi ilə qarşılaşma başladı. Bəziləri uzlaşdırmağa, bəziləri tənqidə, bəziləri isə pozitivist yanaşmaya üstünlük verdi. Cümhuriyyət dövründə də bu mübahisə davam etdi.

Nəticə

Osmanlı əxlaq düşüncəsi, bəzən düşünüldüyü kimi zəif və ya yox olmamış, əksinə, çoxşaxəli və zəngin bir miras buraxmışdır. Sadəcə, bu irsin üzə çıxarılması üçün əlyazmaların işlənməsi, coğrafi sərhədlərin dəqiq müəyyənləşdirilməsi və bütöv bir tarixi çərçivənin qurulması lazımdır. Tərcümələrlə başlayan, klassik dövrdə öz zirvəsinə çatan və son mərhələdə Qərb ilə dialoqa girən bu ənənə, hələ də dərin araşdırma və yeni kəşflər üçün açıqdır.

Modernləşmə ilə Birlikdə Alimlərin Düşüncə Dəyişimi

İslam düşüncə tarixində alimlərin (ulemanın) rolu və xüsusiyyətləri əsrlər boyunca müxtəlif mərhələlərdən keçmiş, hər dövrün şərtlərinə uyğun olaraq dəyişmişdir. Xüsusilə XIII əsrdən sonra Fəxrəddin Razi, Muhyiddin İbnül-Ərəbi və Şihabəddin Sührəvərdi kimi böyük şəxsiyyətlərin təsiri ilə yeni bir alim tipi formalaşmışdır. Bu yeni model, sonrakı əsrlərdə Osmanlı ulemasının da xarakterini müəyyənləşdirmiş və modernləşmə dövrü ilə birlikdə yeni bir sınama ilə üzləşmişdir. Bizim diqqət mərkəzində saxlamaq istədiyimiz əsas məsələ Osmanlı alim tipinin mahiyyəti, modernləşmə qarşısında tutduğu mövqe və bu intellektual səylərin niyə davamlı ola bilməməsidir.

Osmanlı Alim Tipinin Səciyyəvi Cizgiləri

Razi dövründən sonra formalaşan alim tipi bir tərəfdən öz sahəsində dərin ixtisasa sahib olsa da, digər tərəfdən geniş maraq dairəsinə malik idi. Fiqh üsulu və kəlam onun əsas sahəsi ola bilərdi, amma eyni zamanda məntiq, bəlağət, təfsir, təsəvvüf, astronomiya, hətta təbabət kimi müxtəlif sahələrdə əsərlər verə bilirdi. Bu çoxşaxəlilik həmin dövrün ən diqqətçəkən xüsusiyyətidir. Səadəddin Təftəzani və Seyyid Şərif Cürcani bu ənənənin erkən təmsilçiləri idisə, Molla Fənari Osmanlıda bu tipin qurucu fiquru hesab olunurdu.

Osmanlı alimləri əvvəlki İslam irsinin bütün qatlarını özlərində birləşdirmə üstünlüyünə sahib idilər. Kəlam, fəlsəfə, İbnül-Ərəbinin sistemləşdirdiyi Vəhdəti-Vücud təlimi kimi müxtəlif istiqamətlər onların düşüncə dünyasında bir harmoniya tapırdı. Bu isə sadəcə nəzəri zənginlik yox, həm də konkret bir “insan tipi” formalaşdırmışdı. Kəmal Paşazadə, Əbu's-Suud Əfəndi və Taşköprüzadə kimi adlar bu ideal alim tipinin nümunələridir. Eyni zamanda, bu düşüncə dövlət quruluşunda sabitlik, ictimai nizam və Şeyxülislamlıq kimi təsisatların formalaşmasına da töhfə vermişdi.

Digər mühüm cəhət isə həmin dövr alimlərinin əsərləri ilə bütün İslam dünyasına təsir göstərmələri idi. Onlar ərəb dilində yazaraq geniş coğrafiyaya müraciət edir, eyni zamanda Fatihdən sonra zənginləşən türkcə ədəbiyyata da öz qatqılarını verirdilər. Əsas gündəmləri isə XIII–XIV əsrlərdə formalaşmış fundamental mətnlərdəki problemləri dərinləşdirmək və ortaya çıxan yeni fikirləri həmin çərçivədə müzakirə etmək idi.

Qərbləşmə Prosesi və Ulemanın Yeni Mövqeyi

XVIII əsrdən etibarən Qərbdən gələn yeni elmi yanaşmalar (astronomiya, biologiya, fizika), siyasi ideyalar (azadlıq, bərabərlik) və institutlar Osmanlı üçün ciddi sınaqlar yaratdı. Bu dəyişikliklər “təbaa” anlayışından “vətəndaş” modelinə keçid kimi köklü sosial dəyişmələrlə müşayiət olunurdu. Nəticədə intellektual mühitdə də parçalanma baş verdi: bir tərəfdə Qərbdə təhsil almış, İslam irsindən uzaq “aydınlar”, digər tərəfdə isə mədrə­sə ənənəsindən gələn “ulema”.

Son Osmanlı dövründə yetişən alimlər – məsələn, Elmalılı Hamdi Yazır, İzmirli İsmayıl Haqqı, Babanzadə Əhməd Naim – Qərb düşüncəsinə tamamilə qapalı deyildilər. Əksinə, fransızca bilən, Kant və Avropanın məşhur müəlliflərini oxuyan bu alimlər yeni fikirləri İslam irsi ilə müqayisə etməyə çalışırdılar. Onların məqsədi sadəcə müdafiə mövqeyi tutmaq deyildi, əksinə:

1. Qərbdən gələn nəzəriyyələrlə İslam mirası arasındakı ortaq və fərqli cəhətləri üzə çıxarmaq;

2. Yeni problemlərə qarşı müstəqil mövqe formalaşdırmaq;

3. Öz miraslarının yetərli və ya yetərsiz qaldığı məqamları görmək.

Bununla belə, oryantalist tənqidlər qarşısında müdafiə xarakterli reaksiya da sərgiləyirdilər. Onların əsas sualı belə idi: “Müasir dünyanın problemləri qarşısında İslamın nəzəri mirasını necə aktuallaşdırmaq və orijinal bir düşüncə istehsal etmək mümkündür?”

Yarımçıq Qalan İntellektual Layihə və Bu Gün

Təəssüf ki, bu dəyərli cəhdlər uzunömürlü ola bilmədi. Əsas səbəblər bunlar idi:

• Cümhuriyyət dövründə dövlətin istiqamətini tamamilə Qərbə yönəltməsi və bu layihələrə dəstəyin kəsilməsi;

• Təhsil sistemində edilən köklü dəyişikliklərlə yeni nəsillərin klassik İslam irsindən xəbərsiz böyüməsi və bunun nəticəsində intellektual davamlılığın qırılması.

Bu boşluğu qismən İlahiyyat fakültələri doldurmağa çalışdı. Amma onların irsi yenidən kəşf edib müasir problemlərlə əlaqələndirməsi ancaq 1990–2000-ci illərdə mümkün oldu. Bu gün həm Qərb düşüncəsini, həm də İslam mirasını birlikdə nəzərə alaraq yeni bir fikir istehsal etmə potensialı yaranmaqdadır. Belə bir düşünür tipinin yetişməsi isə yalnız universitetlər və digər rəsmi institutların dəstəyi ilə mümkündür. Buna görə də, son dövr Osmanlı alimlərinin yarımçıq qalan layihəsinin gələcəkdə davam etdirilməsi üçün ümidlər hələ də mövcuddur.

Əşyanın Həqiqəti və Onun Əhəmiyyəti

İslam düşüncə ənənəsində inancın əsasını təşkil edən mühüm prinsiplərdən biri əşyanın, yəni var olan hər bir şeyin həqiqətinin sabit olmasıdır. Məşhur kəlam mətnlərindən biri olan Ömər Nəsəfinin “əl-Əqaid” əsəri “Haqaiqul əşya sabitətun” – yəni “əşyanın həqiqəti sabitdir” ifadəsi ilə başlayır. Bu cümlə sadəcə bir fəlsəfi qənaət deyil, həm də dinin, metafizikanın və ümumiyyətlə biliyin üzərində dayandığı təməl prinsiplərdən biridir. Çünki əgər varlıq bir xəyaldan, vəhmdən və ya illüziyadan ibarət olsaydı, nə Allahın varlığından, nə peyğəmbərlikdən, nə də axirət inancından danışmaq mümkün olardı. Deməli, dinin varlıq üçün zəruri bir reallıq anlayışı vardır.

Sofistlərin Şübhəçiliyi və Retorikanın Ön Plana Çıxması

İslam mütəfəkkirlərinin bu məsələyə xüsusi diqqət ayırmasının səbəbi, qədim yunan fəlsəfəsinin ilk dövrlərində meydana çıxan sofistlər olmuşdur. Sofistlər iddia edirdilər ki, əşyaların həqiqəti yoxdur və insan heç bir şeyin varlığından tam əmin ola bilməz. Onların fikrincə, biz duyğularımız vasitəsilə yalnız təsəvvürlər əldə edirik və bu təsəvvürlər bizə obyektiv reallıq barədə qəti bilgi vermir.

Belə bir yanaşma nəticə etibarilə “mütləq həqiqət yoxdur” qənaətinə gətirib çıxarır və bu zaman fəzilət, ədalət, iman kimi anlayışlar da mənasını itirir. Bu düşüncə xətti həqiqət axtarışını arxa plana keçirərək, onun yerinə “inandırmaq sənəti” – yəni ritorikanı ön plana çıxarır. Sofistlərin sonrakı nümayəndələri bu şübhəni yalnız inanc sahəsinə deyil, həm də əxlaqi dəyərlərin sabitliyinə yönəldərək, əxlaqın da dəyişkən və nisbi olduğunu iddia etmişlər.

Kəlamçılar və Mübtəda (təməl) Bilgilər

Sofistlərin bu iddialarına qarşı ilk ciddi cavablar qədim yunan filosoflarından, xüsusilə Aristoteldən gəlmişdir. Aristotel “bir şey ya vardır, ya da yoxdur” hökmünü insan düşüncəsinin təməl prinsipi kimi qəbul etmiş və bütün digər bilgilərin bu ilkin prinsipin üzərində qurulduğunu söyləmişdir. Onun fikrincə, bu cür ilkin bilgilər isbat olunmaz, lakin eyni zamanda təkzib də edilə bilməz.

İslam kəlamçıları Aristotel düşüncəsindən asılı olmadan, çox erkən dövrlərdən etibarən bu prinsipi mənimsəmiş və bu cür təməl bilgiləri “mübtəda bilgilər” adlandırmışlar. “Mübtəda” – həm başlanğıcda olan, həm də vasitəsiz yaradılan mənasını verir. Kəlamçılara görə, insan yaradıldığı anda Allah onun zehnində “bütün, hissələrindən böyükdür” və ya “bir-birinə bərabər olan şeylər bərabərdir” kimi bilgiləri birbaşa yerləşdirir. Bu bilgilər insan ağlının formalaşması üçün zəruridir və onlar haqqında şübhə yürütmək mümkün deyil.

Filosoflar və Sufilər: Təcərrüd və Haqqal-Yəqin

İslam filosofları (məsələn, Fərabi və İbn Sina) ilə sufi mütəfəkkirlər sofistlərin şübhəçiliyinə fərqli, daha dərin bir cavab vermişlər. Onların fikrincə, “bir şey vardır” hökmündən əmin olmaq, ancaq insanın metafizik mərtəbəyə yüksəlməsi ilə mümkündür. İbn Sinanın düşüncəsinə görə, riyaziyyat və təbiət elmlərindəki bütün bilgilər, insan metafizik biliyə çatana qədər müəyyən bir tərəddüd daşıyır.

Metafizik mərhələyə çatmaq o deməkdir ki, insan maddi aləmin öz-özünə tamam olmadığını, onun arxasında varlığı zəruri olan bir İlahi İlkin Mövcudiyyətin (Vacibül-vücudun) dayandığını dərk edir. Bu dərk halında insan artıq “var olmaq” anlayışının özündə “zərurət” mənasının gizləndiyini başa düşür və belə bir bilik tam əminlik, yəni “haqqal-yəqin” səviyyəsində bir idrak halına çevrilir. Bu idrak yalnız məntiqi bir nəticə deyil, həm də ruhun bədəndən və cismani olandan uzaqlaşması – yəni təcərrüd prosesidir. Ruh bilgi əldə edərkən, onu sadəcə yığmır, əksinə, həmin biliklə birləşərək kamilləşir.

Sufilər bu prosesi riyazət yolu ilə həyata keçirməyin vacibliyini vurğulayırlar. Riyazət – bədəni nəfsani istəklərdən uzaqlaşdıraraq, ruhun saflaşmasını təmin edən bir məşğuliyyətdir. Aclıq, susqunluq, nəfsi tərbiyə və cismani istəklərin məhdudlaşdırılması ruhun ali mərtəbələrə yüksəlməsini asanlaşdırır.

Nəticə: Həqiqətə Aparan Yollar

İstər təfəkkür (istidlal), istərsə də riyazət yolu ilə olsun, həqiqətin dərk edilməsi ruhun öz metafizik mahiyyətini üzə çıxarması və insanın “haqqal-yəqin” səviyyəsində bir varlıq anlayışına çatması ilə mümkündür. Bu mərtəbə, bilginin ən saf və ən ilkin qaynağına qovuşmaq deməkdir.

Filosoflar, kəlamçıların təcərrüd nəzəriyyəsini tam mənimsəmədikləri üçün onları “əhli-təhqiq” saymaqda ehtiyatlı davranmış və sufilərə daha yaxın olmuşlar. Lakin sonrakı dövrlərdə, xüsusilə Seyyid Şərif Cürcani kimi alimlər kəlam elminə də bu metafizik dərinliyi gətirməyə çalışmışlar.

Bəzi alimlər hesab edirlər ki, hətta fiqh və hədis kimi sahələrdə belə, insanın təfəkkürünü və imanını dərinləşdirən ciddi elmi məşğuliyyətlər də onu nəticə etibarilə “haqqal-yəqin” səviyyəsinə apara bilər. Bu hal, Peyğəmbərə (s.ə.s.) sadiq bir əqidə ilə tabe olmağın mənəvi bərəkəti sayılır və bu məqama yalnız seçilmiş, təhqiq əhli insanlar nail ola bilirlər.

Rutinlər və Fərdi İqtidarın Davamlılığı

Cəmiyyət həyatında mövcud olan adət-ənənələr həm fərdi, həm də ictimai nizamın mühüm tərkib hissəsidir. Lakin zamanla bu praktikaların mexaniki hala gəlməsi, onlardan gözlənilən fərdi və mənəvi nəticələrin itib getməsinə səbəb ola bilər. Xüsusilə dini ibadətlər və gündəlik adətlər bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Bir adət və ya ənənə, öz mənasını və məqsədini itirib insana dəyər qazandırmaq yerinə onu sıradanlaşdırmağa, mənasızlaşdırmağa başlayırsa, artıq bu hal ciddi bir mənəvi və mədəni böhrana çevrilir. Belə vəziyyətlərdə cəmiyyətin düşünə bilən insanları, yəni ziyalılar və aydınlar bu mövzunu təxirə salmadan müzakirəyə çıxarmalıdır. Axı bütün bu ənənəvi strukturlar əslində insanın ətrafında formalaşır və ona xidmət etməlidir.

Hikmət Sahibləri və Adətlərin İslahı

Tarix boyu peyğəmbərlər və müdrik insanlar, insanı əsarət altına alan, əvvəlcə faydalı məqsədlərlə yaranmış, lakin zamanla zərər verici xarakter almış adət və ənənələri islah etməyi qarşılarına məqsəd qoymuşlar. Bu, mövcud ənənələri tamamilə inkar etmək anlamına gəlmir. Əksinə, əsas struktur qorunmaqla, pozulmuş və funksiyasını itirmiş tərəflərin düzəldilməsi nəzərdə tutulur. Fiqh düşüncəsində bu yanaşmanı ifadə edən məşhur bir prinsip var: "Adət muhakkəmdir" – yəni adət müəyyən hallarda hökm verici ola bilər. Bu isə göstərir ki, adət bir cəmiyyətdə mövcuddursa, şəriətə zidd deyilsə və insanların rifahına xidmət edirsə, nəzərə alınmalı və qorunmalıdır.

Yaxşılığın Tərifi və Şüurun Rolu

Abbasilər dövründə – xüsusilə Məmun, Mutəsim və Vasıq zamanında – Yunan fəlsəfəsinin ərəb dilinə tərcüməsi ilə başlayan elmi və fəlsəfi canlanma dövründə məşhur bir rəvayət var. Deyilir ki, Xəlifə Məmun bir gecə yuxuda Aristoteli görür və ondan soruşur: “Yaxşı nədir?” Aristotel cavab verir: “Yaxşı, əvvəlcə ağlın gözəl gördüyüdür, sonra dinin gözəl gördüyüdür, daha sonra isə adətin gözəl saydığıdır.” Məmun dördüncünün nə olduğu sualını verəndə isə Aristotel belə cavab verir: “Bundan sonrası yoxdur.” Bu cavab bizə göstərir ki, yaxşılıq anlayışı ağıl, din və adətin birlikdə yaratdığı bir sistem daxilində meydana gəlir.

Lakin burada mühüm bir nöqtə də var: bu anlayışları ilahiləşdirmək, yəni dəyişməz və toxunulmaz dəyərlər kimi qəbul etmək doğru deyil. Hər hansı bir adətin uzun müddət davam etməsi, onun mütləq şəkildə doğru olduğu mənasına gəlməz. Vacib olan, həmin adətin nə cür bir fayda (məsləhət) verdiyini və hansı zərərdən (məfsədət) qoruduğunu şüurlu şəkildə dərk edərək o sistemin içində yaşamaqdır. Əks təqdirdə, şüur itdikdə, bu strukturlar zalıma çevrilə və insanları öz mənəvi dəyərlərindən uzaqlaşdıra bilər.

Rutinlər: Rahatlıq və Məhdudiyyət Arasında

İnsanlar bu adət və normalar çərçivəsində yaşamaqla, öz duyğularını, sevgisini, nifrətini və qəzəbini də həmin çərçivələrin daxilində ifadə etməyə alışır. Eyni zamanda davranışlarını və məqsədlərini də bu vasitələrlə həyata keçirirlər. Daha da önəmlisi, insanın niyyət və düşüncələrindəki bəzi yanlışlıqlar da bu struktur daxilində özünə legitimlik qazana bilər.

Əgər biz rutinləri – yəni gündəlik vərdiş və qaydaları – insan həyatını mümkün edən əsas dayaqlar kimi qəbul ediriksə, deməli, bu bir növ komfort sahəsidir. Həyatın sabitliyini təmin etsə də, bəzən azadlıq kimi görünən yeni məhdudiyyətlər də yarada bilər. Bu səbəbdən, mövcud qaydaların və rutinlərin davamlı surətdə şüurlu şəkildə izlənməsi və ehtiyac yarandıqda onların fayda və zərər ölçülərinə uyğun olaraq islah olunması zəruridir.

Rutinlər, Azadlıq və Şüurlu Yaşam

Rutinlər və gündəlik vərdişlər insan həyatının ayrılmaz bir parçasıdır. Gündəlik davranışlarımızın və qərarlarımızın böyük bir hissəsi bu vərdişlər əsasında formalaşır. Çox zaman bu hal bizə rahatlıq və sabitlik təqdim etdiyindən, bir nemət kimi dəyərləndirilir. Həm fərdi, həm də ictimai həyatın davamlılığı üçün bu cür sabit strukturlar zəruridir. Rutinlər bir növ insanı mühafizə edən sistem rolunu oynayır — çünki onlar sayəsində müəyyən qaydalar və davranış çərçivələri daxilində hərəkət edirik. Adət-ənənələrə dayanan bu sistemlər zamanla şəxsiyyətin və kimliyin formalaşmasında mühüm yer tutur. Bu baxımdan, adətləri tamamilə tərk etmək, insanı mənəvi bir yurdsuzluğa – köksüzlüyə sürükləyə bilər.

Rutinlər və orijinallıq dilemması

Hərçənd ki, rutinlərdən tamamilə çıxmaq mümkün deyil, lakin bu sabit çərçivələrin içində belə insanın özünəməxsusluğunu qoruması və inkişaf etdirməsi mümkündür. Əsl orijinallıq da məhz burada üzə çıxır: var olan sistemə qarşı çıxmadan, onun içində yeni bir məna qurmaq. Lakin bu nöqtədə vacib bir ayrım önə çıxır: orijinallıq heç də ziddiyyət demək deyil. Sadəcə qaydalara zidd getmək və fərqlilik göstərmək, çox vaxt sarsaq və məntiqsiz davranışlar doğura bilər. Əsl orijinallıq – insanın mövcud adət və davranış sistemlərini dərk edərək, onları mənalandıraraq və aşaraq daha irəliyə getmə bacarığıdır. Məsələn, müəyyən musiqi tərzində formalaşan bir qrup zaman keçdikcə bir-birinə oxşayan səs çıxarmağa başlayır və orijinallıq itib gedir. Amma həmin qəlibləri keçə bilmək – əsl yaradıcılığın nümunəsidir.

Rutinlərin doğurduğu iki əsas problem

Bütün müsbət tərəflərinə baxmayaraq, rutinlər həm də iki ciddi təhlükə daşıyır:

1. İkinci fərqindəlik itkisi və dəyərsizləşmə riski

Rutin bir davranış şüurla izlənilmədikdə, onun mahiyyəti unudulur və zamanla mənasını itirir. Biz günəşin doğuşunu, su içməyi və nəfəs almağı o qədər adi qarşılayırıq ki, onların həyatımız üçün necə əvəzolunmaz olduğunu bəzən hiss etmirik. Cəmiyyətlər də çox vaxt alışqanlıqlarına kor-koranə əməl edir, lakin onların dərin mənası üzərində düşünmürlər. Bu fərqindəlik itkisi, xüsusilə intellektual zümrələrdə, mövcud dəyərlərin asanlıqla tərk edilməsinə yol aça bilər. Milli və mənəvi hisslərin zəifləməsi də bu səbəbdəndir. Halbuki, məhz həmin dəyərlərin içindəki potensial, böhran dövrlərində insanı ayaqda saxlaya bilər. Bu səbəbdən, ədiblər, sənətkarlar, yaşlı və təcrübəli nəsillər kimi zümrələr bu “ikinci fərqindəliyi” yaşatmalı və onu nəsildən nəsilə ötürməlidirlər. Əks halda, yerli vərdişlər və dəyərlər, xarici modellərlə əvəzlənərək kimlik boşluğuna səbəb ola bilər.

2. Daha böyük imkanlara qapanma təhlükəsi

Rutinlər bizə müəyyən bir təhlükəsizlik sahəsi təqdim etsə də, eyni zamanda bizi daha böyük imkanlardan məhrum edə bilər. Əgər bir şəxs və ya cəmiyyət öz vərdişlərinin yalnız verdiyi rahatlığı yaşayıb onların doğura biləcəyi məhdudiyyətləri nəzərə almazsa, bu zaman rutinlər tələyə çevrilə bilər. Həyatın təqdim etdiyi yeni imkanlar gözardı edilir, fərdi inkişaf dayanır. Çünki insan öz komfort zonasında özünü azad hesab etsə də, bu azadlıq bəzən gizli bir əsarətin forması ola bilər. Məhz bu səbəbdən, hər bir fərd öz vərdişlərini zaman-zaman sorğulamalı, onların bizi nəyə aparıb, nədən məhrum etdiyini düşünməlidir. Aydın və davamlı bir fərqindəlik olmadan, “rahatlıq” adlandırdığımız şey, bizi mənəvi və intellektual geriləməyə sürükləyə bilər.

İnsanın Marağı və Kainatın Hüdudları

Maraq insanın düşüncə tarixində həm fərdi, həm də cəmiyyət miqyasında inkişaf və bilik axtarışının əsas hərəkətverici qüvvələrindən biri olmuşdur. Ancaq bu duyğunun mənbəyi və necə formalaşdığı məsələsi, İslam düşüncə ənənəsində həm yaradılışın ilahi mahiyyəti, həm də insan təbiətinin ayrılmaz hissəsi olaraq müxtəlif istiqamətlərdən ələ alınmışdır.

İlahi yaradılış və maraq arasında əlaqə

İslam təliminə görə, Allahın yaratması bizim başa düşdüyümüz şəkildəki maraqdan qaynaqlanmaz. Çünki Allah bütün varlıqların əvvəldən sonadək nə ilə qarşılaşacağını bilir. Zaman – keçmiş, indiki və gələcək – Allah üçün keçərli deyil; bütün zamanlar Onun qatında eyni anda mövcuddur. Bu səbəbdən də yaradılışın səbəbi ilahi bir maraq deyil, iradə və elm ilə izah olunur. Maraq, iradəni və biliyi hərəkətə gətirən bir vasitə olaraq yalnız bizim kimi yoxluqla varlıq arasında mövcud olan məxluqat üçün keçərlidir. Çünki biz yalnız varlıqdan ibarət deyilik, içimizdə yoxluğun da payı vardır.

İslam düşüncə ənənəsində “Allah niyə yaratdı?” sualına üç əsas yanaşma mövcuddur:

• Fəlsəfi yanaşma (İbn Sina): Yaradılış, Allahın Özünü bilməsinin zəruri nəticəsi olaraq meydana gəlir. Yəni, Allah Özünü bildiyi üçün kainat zəruri olaraq var olur. İbn Sina bu yanaşmanı “hikmətin zirvəsi” olaraq qiymətləndirir, amma tarix boyu bunu anlayan insanların sayı olduqca az olub – barmaqla sayılacaq qədər. Bu səbəbdən bu dərin anlayışın hər kəsə tövsiyə edilmədiyi də bildirilir. Amma hət bir ehtimalda bu görüşdə ciddi problemlər var.

• Kəlam məktəbi:

  • Əşari alimlərə görə, yaradılış Allahın əzəldəki iradəsinin gerçəkləşməsidir. Yəni Allah istədiyini, istədiyi şəkildə yaradır və bu qərarının səbəbi sorğulanmaz.

  • Maturidi alimlər isə yaradılışı Allahın “hikmət” sifəti ilə izah edirlər. Yəni, kainatın varlığı Allahın hikmətinə uyğun olaraq meydana gəlmişdir.

• Sufi baxışına görə, Göz görməyi, qulaq eşitməni, bədən toxunmağı tələb etdiyi kimi, Allahın bütün gözəl adları (Əsmaül-Hüsna) da öz nəticələrini və təzahürlərini tələb edir. Bu baxımdan, varlığın ortaya çıxması, Allahın isimlərinin "zəruri" tələbi kimi izah olunur.

İnsandakı marağın təbiəti və növləri

İnsanda maraq duyğusu, xüsusilə uşaqlıq dövründə son dərəcə güclü olur. Uşaqlar ətraflarında baş verən hər bir hadisəni “niyə” sualı ilə qarşılayırlar. Amma yaş artdıqca bu suallar azalır, insan getdikcə daha az soruşmağa başlayır. Bu, bir tərəfdən yetkinliyin əlaməti kimi qəbul olunsa da, digər tərəfdən bəzi fərdlərdə marağın heç vaxt sönmədiyi də müşahidə olunur.

Marağın qalmasına və ya itməsinə səbəb olan müəyyən amillər vardır:

• Marağı azaldan amillər: Bəzən cəmiyyətin qəbul etdiyi davranış qaydaları və düşüncə formaları insanın marağını boğa bilər. Həmçinin, suallarına cavab tapdığını düşünən insanlar artıq daha çox soruşmaq ehtiyacı hiss etməz. Dil vasitəsilə əldə olunan cavablar sanki “böyük suallar”ın həlli imiş kimi təqdim olunduğundan, insanlar bu sualları unutmağa başlayır.

• Marağı diri saxlayan amillər:

  • Gündəlik və şəxsi maraqlar: İnsanlar arasında baş verən hadisələr – dedi-qodular, xəbərlər, yaxınlarımızın və dostlarımızın həyatı, onların məhrəm halları – daim maraq doğurur və heç bitmir. Həmçinin, öz düşüncə və arzularımızı təsdiqləyən hallarla qarşılaşmaq da marağımızı gücləndirir.

  • “Böyük” və elmi maraqlar: Kainat necə yaranıb? İnsan haradan gəlib və hara gedir? Maddi aləm necə davam edir? Canlılar və göy cisimləri necə formalaşıb? Bu kimi mövzular “böyük suallar” və ya “elmi maraqlar” çərçivəsində dəyərləndirilir. Bu tip maraqlar xüsusi diqqət və zəhmət tələb edir. Diqqətəlayiq məqam budur ki, körpəlikdə verilən instinktiv suallar əslində böyük filosofların verdiyi suallarla eyni kökdən gəlir.

Bu “böyük suallar”ın davam edə bilməsi üçün onlar sistemləşdirilməli və müəyyən bir metodoloji çərçivədə yönləndirilməlidir. Əks halda, belə sualları soruşan insanlar bəzən cəmiyyətdə “dəli” və ya “açıq-aşkar şeyi soruşan axmaq” kimi qəbul oluna bilər. Bu isə marağın cəmiyyət və insan inkişafı ilə necə mürəkkəb bir şəkildə əlaqələndiyini aydın şəkildə göstərir.

Maraq, Ağıl və İnsanın Elmi

İnsanın təbiətində mövcud olan maraq hissi sadə və xətti bir proses deyil. Uşaqlıqda verdiyimiz saysız-hesabsız sualların cavabları böyüdükcə ya unudulur, ya da səthi izahlarla keçişdirilir. Halbuki maraq — doğru istiqamət verildikdə — insanı biliyə, təfəkkürə və elmi idraka aparan ən önəmli motivasiyadır.

Gündəlik Dilin Məhdudluğu və Səthi Cavablar

Gündəlik dil həm bir mədəniyyətin daşıyıcısı, həm də çox zaman sualları cavablandırılmış kimi göstərən, lakin dərinliyə enməyən bir vasitədir. İnsanlar çox zaman bu səthi cavablarla kifayətlənir və daha dərin təfəkkürün arxasınca getmirlər. Məsələn, dini biliklər də çox vaxt yalnız "elmihal" səviyyəsində öyrənilir. Bir uşaq Allahın sifətlərini və namazın vaciblərini əzbərləyə bilər, amma İmam Əzəm, İmam Razi və İmam Qəzali kimi mütəfəkkirlər eyni mövzuda minlərlə səhifəlik əsərlər yazmış, fərqli görüşləri dəyərləndirərək onların zəif və güclü tərəflərini təhlil etmişlər. Fərq, sadəcə məlumata sahib olmaqla deyil, həmin məlumatı səbəbləri və alternativləri ilə qavrama qabiliyyətindədir.

Elmi İdrakın Təbiəti və Əhəmiyyəti

Dinin dərinliyinə nüfuz etmiş böyük alimlər bu sahədə sistemli və metodoloji şəkildə bir idrak modeli qurmuşlar. Bu elmi idrak adi dildə izah edilə bilməz və ciddi çalışma tələb edir. Bu anlayış təkcə dini sahəyə məxsus deyil — istənilən dövrdə, istənilən sahədə insanlar öz dövrlərinə uyğun bir elmi idrak inkişaf etdirmişlər. Bu idrak:

• Sağlam düşüncəyə əsaslanan ilkin məntiqi nəticələr,

• Gündəlik həyat təcrübəsi ilə qazanılan ağıl,

• Müdriklərin və alimlərin təcrübə, müşahidə və tənqidi yanaşmalarla formalaşdırdığı dəqiq və təmizlənmiş dünyagörüşü kimi müxtəlif qatlara malikdir.

Elmi idrak canlı və dəyişkən bir struktura malikdir. Bəzi dövrlərdə min illərlə hakim ola bilər, lakin zamanla yenilənməzsə, yerini başqa sistemlərə verər. İnsanlığın "böyük sualları"na məhz bu elmi idrak cavab verməyə çalışır.

Əgər bu idrak donuqlaşarsa, böyük suallara köhnəlmiş və daşlaşmış cavablar verilməyə başlanar. Bunun dəyişməsi üçün ya güclü fərdi təşəbbüslər, ya da cəmiyyətləri silkələyəcək hadisələr baş verməlidir.

Böyük Maraqların Ardınca Getmək

İnsanları "maraq göstərənlər" və "göstərməyənlər" deyə ayırmaq doğru olmaz. Hər kəs müəyyən sahələrə maraq göstərir, amma çox az insan var ki, yüksək səviyyəli nəzəri fizikaya, astronomiyaya və ya metafizik məsələlərə dərin maraq göstərsin. Bu isə əksər hallarda fərdi qabiliyyət əskikliyindən deyil, daha çox mövcud cəmiyyətin və həyat şərtlərinin buna imkan verməməsindən irəli gəlir.

Marağın İdarə Olunması, Dəyəri və Metodu

Maraq istənilən şəkildə sərbəst buraxıla biləcək bir hiss deyil. O, əxlaqi dəyərlərlə tənzimlənməli, istiqamətlənməlidir. Məsələn, bir insanın sırf maraq naminə təhlükəli bir bombanı işə salması əxlaqi baxımdan yolverilməzdir. Eynilə, şəhvət və hakimiyyət arzuları əxlaqdan uzaq olduqda necə təhlükəli hala gəlirsə, maraq da prinsiplərlə yönləndirilmədikdə, dağıdıcı təsirə malik ola bilər. Maraqdan faydalı nəticələr əldə etmək üçün onu metodoloji çərçivəyə salmaq və müəyyən qaydalar daxilində aparmaq vacibdir. Bu qaydalar isə hər bir sahəyə uyğun olan daxili əxlaqi normalardır.

Nəticə olaraq, hər bir marağın arxasında getməyin bir dəyəri, qaydası və üsulu vardır. Bu çərçivə olmadan, maraq bizi mənalı nəticələrə yox, boşluğa aparar.

Marağın Varlığımızdakı Rolu

Maraq yalnız insanlara məxsus deyil, bütün canlıların mövcudluq forması ilə bağlıdır. O, bizim natamamlığımızla, ehtiyac və yoxluq hissimizlə qovuşmuş bir haldadır. Amma bizi "insan" edən şey, marağımızın ağılla qovuşmasıdır.

Maraq ağıl ilə birləşdikdə, artıq gündəlik ehtiyacların fövqündə dayanaraq, bizi varlıq və kainatın sirlərinə yönəldir. Bu zaman yaranan böyük suallar isə ağlın sərhədlərini genişləndirir. Bu cür dərin maraqlar isə mütləq şəkildə metod tələb edir və heç vaxt tam cavablanmayacaq bir sual formasında davam edər. Çünki bu, bizim daim bir şeylərə möhtac olmağımızın – yəni bəşəriliyimizin – təzahürüdür.

Ölmədən Öncə Ölmək və Varlıq Şüuru

Həyat və ölüm bəşər varlığının ən fundamental məsələlərindən sayılır. Bu iki anlayışla bağlı dərk və yozumlar tarix boyu müxtəlif dinlər və düşüncə sistemləri tərəfindən formalaşdırılsa da, İslam baxış bucağı bu mövzuya daha dərinlikli və prinsipial yanaşır.

Həyatın Üstünlüyü və Varlıq Arzusu

Həyatın ölümə nisbətən daha üstün görünməsi, ölüm məsələsinin əsas aspektlərindən biri kimi çıxış edir. İnsanlar, varlıqdan ayrılmaq istəmədikləri üçün həyatlarını davam etdirmək istəyirlər. Varlıq o qədər cazibədar və ləzzətlidir ki, hər hansı bir canlının onu qorumaq naminə hər şeyini fəda etməyə hazır olması təbiidir. Bu hal yalnız insanlara məxsus deyil; heyvanlarda da müşahidə edilə bilən bir instinktdir.

İnsanın Mahiyyəti: Ruhani Varlıq Olmaq

Peyğəmbərlər, ariflər və ilahi təlim sahibləri insanın təkcə maddi varlıqdan ibarət olmadığını, əslində ruhani bir varlıq olduğunu qeyd etmişlər. Bədən insanın görünən tərəfi olsa da, "mən" hissi, yəni fərdi şüur, bədən üzərində qurulmuş deyil. Bədən mütəmadi dəyişən və ötəri bir struktura malikdir. Halbuki "mənlik" hissi dəyişməz və sadədir. Bu səbəbdən, insan şüurunun yalnız bədənlə izah edilməsi qeyri-mümkündür. Əgər belədirsə, deməli, bədən ruhun məkanı deyil, yalnız bir vasitəsidir.

Axirət İnancı və Ölümün Həqiqi Mənası

Ruhun bədəndən ayrıldıqdan sonra başına gələcəklərlə bağlı məlumatlar əsasən peyğəmbərlər vasitəsilə insanlara çatdırılmışdır. Həzrət Muhəmməd (s.ə.s) axirət həyatını, Cənnət və Cəhənnəmi ən detallı şəkildə bizə izah edən peyğəmbər olmuşdur. Bu qədər detallı məlumatın verilməsi göstərir ki, insan ölümü ilə tamamilə yox olmur; sadəcə olaraq, bir məkan dəyişimi baş verir. İnsan əslində ölümsüz bir varlıqdır, bədən isə bu dünyadakı mövcudluğumuz üçün lazım olan bir vasitədir.

Bəşəriyyətin iki ən əsas cümləsi var: "Allah var" və "axirət var". Axirət inancı insanın fərdiyyətini qoruyur və bədən dağıldıqdan sonra belə ruhani varlığının davamını təmin edir. Əgər yalnız Allahın varlığına inanıb axirəti inkar etsəydik, bu, əxlaqi dəyərlərimizi kökündən dəyişdirərdi. Axirətə inam bizi daha məsuliyyətli və əxlaqlı bir varlıq olmağa yönəldir və dünyadakı həyatı bir hazırlıq mərhələsi kimi qəbul etməyimizi təmin edir.

İslam və digər axirət inancına malik dinlər, istənilən halda - xoş ya çətin, gözəl ya çirkin - dünya həyatının əbədi bir həyata hazırlıq olduğunu vurğulayır. Bu dünyada yaşamadan axirətə hazırlaşmaq mümkün deyil, çünki həyat səhnəsi bizim ixtiyarımızda deyil, bu bir qədərdir.

Bədən: Dəyərsiz Yox, Keçid Vasitəsi

Burada sadalananlar bədənin dəyərsiz olduğunu göstərmir. Əksinə, bədən bizim üçün keçid vasitəsidir; azğın bir çayı keçmək üçün gərəkli olan körpü kimidir. Əgər bədən həqiqətən faydasız olsaydı, imanımız artdıqca ondan xilas olmaq istərdik. Amma əslində belə deyil.

“Toy Gecəsi” Metaforu

Ölümün sufilər tərəfindən “şəbi-ərus” - yəni "toy gecəsi" adlandırılması, dünyadan narazılıq deyil, qarşı tərəfdə olanın daha üstün olmasına dair bir dərkdir. Burada sevinc bədənin tərk edilməsində deyil, qovuşulacaq olan ali həqiqətdədir.

“Ölməzdən əvvəl ölmək”: Bədəni Aşmaq

Sufilərin “ölməzdən əvvəl ölmək” anlayışı, bədənin nəfsani arzularından təmizlənməsi ilə bağlıdır. İrfan əhli insanın ölüm sonrası vəziyyəti hələ bu dünyada ikən hiss edə biləcəyini söyləmişlər. Riyazət və mücahədə kimi metodlarla bu halın əldə olunması mümkündür. Bu, insanın maddi aləmin çəkisindən azad olub, ruhani varlığını ön plana çıxarmasıdır.

İslamda bəzi sufilər dünyəvi məşğuliyyətləri azaldaraq ruhu müstəqil hala gətirmək istiqamətində metodlar inkişaf etdirmişlər. Lakin bu, ümumi həyatın deyil, metodoloji bir istiqamətin nəticəsidir. İslam bizə öyrədir ki, Allahın razılığı yalnız niyyətdə deyil, əməlin özündə də təcəlli edir. Qulluq anlayışı həyatdan ayrılmış bir vəziyyət deyil, əksinə, həyatın hər sahəsinə yayılmış bir bağlılıq formasıdır.

İnsan bu ruhani dünyanı maddi aləmi müşahidə etdiyi kimi duymağa başladıqda, artıq irfani bir mərhələyə qədəm qoyur. Amma bu halı daimi saxlamaq çətindir. Hanzala hədisi bu halı çox yaxşı izah edir: səhabələr deyirlər ki, Peyğəmbərin yanında olarkən sanki Cənnət və Cəhənnəmi görürmüş kimi olurlar, lakin gündəlik işlərə dönəndə bu hal itir. Həzrət Peyğəmbər (sav) isə bildirir ki, əgər bu halı davam etdirə bilsəydilər, mələklərlə əl-ələ tutardılar.

"Ölməzdən əvvəl ölənlər" və Əbədi Həqiqətlər

“Ölməzdən əvvəl ölmək” halını yaşamış insanlar, Allah Rəsulunun (sav) axirətə dair verdiyi xəbərlərin doğruluğunu bizzat dərk edərlər. Axirətə dair bilgi təfəkkürlə əldə ediləcək bir bilgi deyil; necə ki, xarici aləmi hisslərlə qavrayırıqsa, axirəti də müşahidə ilə anlamaq mümkündür. Bu halı yaşayanlar deyirlər ki, insan ölümü yaşamadan da "ölə" bilər; amma burada nəzərdə tutulan ölüm, bədənin fiziki ölümü deyil, öz iradəsi ilə əldə etdiyi mənəvi ölüm, yəni bədənin aşılması və ruhun önə çıxarılmasıdır.

Ölüm Qorxusu: Dadı Qaçan Bir Həqiqət

Ölüm qorxusu insanın ağzının dadını qaçıran bir hal kimi tanınır. Bu qorxu, əsasən iki səbəblə əlaqələndirilə bilər: ölümün bilinməyən və qorxulu olması, və sevdiklərdən ayrılma hissi. Şairin dediyi kimi: “Ölüm Allahın əmri, ayrılıq olmasaydı...” – burada ölümün özündən çox, onun gətirdiyi ayrılığın acısı ön plana çıxarılır.

Modern Dünya və Ölüm Şüuru

Müasir dövrün ölümə münasibəti, zahirdə qarışıq və paradoksal görünsə də, əsasən insanın özündən uzaqlaşdırılması, diqqətinin öz mahiyyətindən yayındırılması üzərində qurulub. Ölüm düşüncəsini unutdurmaq üçün bu dünyanın əlindəki ən təsirli vasitə insanı dayanmadan təkrarlanan, ötəri və əvəzlənə bilən həzzlərə yönəltməkdir. Bu cür yönləndirmə, insanın ağlını passivləşdirir, onu başqalarının istəklərinə uyğun şəkildə idarə olunan bir varlıq halına gətirir.

Tükətimin İdeallaşdırılması və İnsan Dəyərlərinin Aşınması

Kapitalist sistem, “bu dünyaya bir dəfə gəlirik” kimi şüarlarla, daim istehlak edən və daha çoxuna sahib olmağa çalışan bir nəsil formalaşdırır. Lakin bu həzz axtarışı, əslində insanın öz dəyərini unutması ilə nəticələnir. Maraqlıdır ki, insan dəyərsizləşdikcə özünü daha dəyərli göstərmək ehtiyacı hiss edir. Nəticədə, düşünməkdən uzaq, lakin fiziki olaraq inkişaf etmiş bədənlərə sahib bir cəmiyyətin ortaya çıxması arzu edilir.

Tanrının və Axirətin Görünməz Edilməsi

Müasir həyat tərzi Tanrı və axirət anlayışını sanki bir mötərizəyə alır, bunları həyatın mərkəzindən çıxarır və insanı bu dünyaya bağlı, ötəri arzuların arxasınca qaçan bir varlığa çevirir.

Elm, Ümid və Ölümsüzlük Arzusu

İnsan zaman-zaman düşünməyə təşəbbüs etdikdə, bu düşüncə də tez bir zamanda elmin qeyri-müəyyən ümidlərinə yönəldilir. Elm, bir tərəfdən insanın ağlını müvəqqəti olaraq sakitləşdirir, digər tərəfdən isə zaman qazanmaq vasitəsi kimi istifadə olunur.

Transhümanizmə və kainatın sirlərini açmaq istiqamətində aparılan nəhəng layihələr – bunların hamısı əslində ölümsüzlüyə çıxış yolu tapmaq istəyindən doğur. İnsan bu cür cəhdlərlə sanki gələcəyə doğru uzanır, həyatın sonsuz ola biləcəyi illüziyasını yaşayır. Amma reallıq budur ki, hər bir insan dərinliklərdə ölümsüzlük arzusunu daşıyır. Heç kim tam yox olmağı istəmir. Din də bunu təsdiqləyir: ölüm son deyil, sadəcə bir hal dəyişməsidir. Ölümsüzlük isə bir həqiqətdir – “vəzqə”dir.

İntihara Dair Bir Yanaşma

İntihar edən insanların sadəcə ölmək istədiyi düşüncəsi yanlışdır. İntihar, çox zaman ağılın deyil, dərin duyğuların – bəzən ümidsizliyin dibə vurması, bəzən isə utanma, tənhalıq və ya dəyərsizlik hissinin zirvəyə çatması ilə baş verir. Bu, ağıl ilə verilmiş qərar deyil, iç dünyada yaşanan zəlzələlərin nəticəsidir.

Bu nöqtədə bir məsələ də önə çıxır: intiharın məsuliyyəti tam şəkildə fərdin özünəmi aiddir? Burada ümid edilir ki, bu şəxslər artıq idarə edə bilmədikləri bir halın içində olurlar və məhz bu səbəblə hesab günündə məsul tutulmazlar. Bu isə dua və mərhəmət baxımından, analitik mühakimədən daha üstün bir dəyəri ifadə edir.

Ölümsüzlük Tapılsaydı Nə Olardı?

Əgər bu həyat sonsuz olsaydı, insan onsuz da yaşamağa dörd əllə sarılacaqdı. Çünki peyğəmbərlərin həyatına baxdıqda görürük ki, onlar axirətə dair ən yüksək biliyə sahib olsalar da, bu dünya həyatındakı hər bir davranışları dəyərsizləşməyib. Görmək üçün gözümüz, eşitmək üçün qulağımız olduğu müddətcə həyatın hər anı, hər duyğusu və hər təcrübəsi bizim üçün bir haqq və bir dəyər daşıyır.

Həyatın Qısa və ya Uzun Olmasının Ədalətlə Əlaqəsi

İnsanların 10 yaşında və ya 90 yaşında dünyadan köçməsi arasında ilahi ədalət baxımından fərq yoxdur. Ədalətsizlik iddiası üçün bir ölçü, bir müqayisə meyarı olmalıdır. Halbuki həyatın müddəti nə qədər olursa olsun, bu, Allahın hikmətinə əsaslanır.

Kulluq Sadəcə Bu Dünyaya Aid Deyil

Ölüm, insanın Allaha qulluq vəzifəsini sona çatdırmır. Cənnətdə də, cəhənnəmdə də insanın varlığı Allahı zikr, təsbih və şükürlə davam edəcək. Bu dünyadakı imtahan xarakterli qulluq sona çatsa da, insan həmişə bir qul olaraq qalacaq. Allah olmaq ehtimalı yoxdur – insan var olduqca kuldur.

Allahın Qərarverici Rolu və Həyatın Dərki

Kim nə qədər yaşayacaq, kim zəngin, kim kasıb olacaq – bunların hamısı Allahın təqdiridir. Peyğəmbərimizdən (s.a.s) öyrənirik ki, hər vəziyyətdə əsas məsələ Allahla olan şüurun diri qalmasıdır. Qalan bütün hallar, bu şüurun təzahürləridir.

Tanrının varlığı insana təsəlli verir. Onun bizi hesaba çəkəcəyini vəd etməsi – cənnətin və ya cəhənnəmin özündən də böyük olan bir görüşü, Tanrı ilə qarşılaşma şüurunu insanın zehninə yerləşdirir. Bu, sanki kainatın bütün sirrini anlamaq, tarix boyu əldə olunmayan bir mənzərəni seyr etmək kimidir.

Marağın Sirr Pərdəsi

İnsan bir şeyi maraq dairəsinə alırsa, deməli o şeyə dair ya məlumatsızdır, ya da onu hələ tam dərk etməyib. Məlumatsızlıq və gizlilik hissi, insanın içində təbii bir tədqiqat və öyrənmə ehtiyacı doğurur. Hər şeyə dair məlumata sahib bir varlıq olsaydıq, maraq duyğusu da həyatımızdan silinərdi. Bu baxımdan qədimlərin “hasılı təkrar təhsil mümkün deyil” ifadəsi mənəvi dərinlik daşıyır – artıq əldə olunmuş bilik və ya təcrübə insanı təkrar axtarışa yönəltməz, beləliklə də maraq yoxa çıxar.

Maraq eyni zamanda bir növ daxili aclığın da nəticəsidir. Bu aclıq yalnız intellektual deyil, həm də emosional və varlıq səviyyəsində bir ehtiyac formasında təzahür edir. İnsan bir şeyi niyə öyrənmək istəyir? Çünki onunla mənəvi bağ qurmaq, onu dərk etmək, özü ilə həmin mövzu arasında bir körpü yaratmaq istəyir.

İnsan yaradılmış bir varlıq olmaqdan daha çox, daima "yaradılan", yəni formalaşmaqda olan bir varlıqdır. Bioloji olaraq bu dünyaya tam şəkildə gəlsək də, mənəvi və insani baxımdan tamamlanmaq prosesində oluruq. Tamamlanmamışlıq isə daim yeni axtarışlar doğurur – yəni maraq duyğusu məhz bu natamamlığımızdan qidalanır. Biz hər an yeni bir tərəfimizi kəşf edirik, yoxluq vəziyyətlərini varlığa çevirərək öz varlığımızı qururuq. Bu proses ölümə qədər davam edir və daim öyrənmək, anlamaya çalışmaqla həyatımızı zənginləşdiririk. Əgər maraq hissi olmasaydı, bu inkişaf prosesi də dayanardı.

Cəmiyyətdə isə bəzən “çox maraqlanmaq adamı öldürər” kimi ifadələr eşidirik. Halbuki bu cür fikirlər zarafatdan irəli gələn miflərdir və reallıqla əlaqəsi yoxdur. Əksinə, marağın olmadığı cəmiyyətlər inkişaf edə bilmir, durğunluğa məhkum olur. Xüsusilə elmi maraq itdikdə, xalqın gələcəyi risk altına düşür. İslam tarixində də bu məsələyə xüsusi vurğu edilir: Peyğəmbərimizdən (s.a.s) sonra İslam cəmiyyətlərinin fərqləndirici cəhətlərindən biri, hər şeyə dair elmə əsaslanan bir maraq inkişaf etdirmələri olmuşdur.

Hz. Adəmin (ə.s) hekayəsi də burada xatırlanmalıdır. Onun maraq duyğusu, insanlığın yer üzünə enməsinə səbəb olmuşdu. Bu, bir tərəfdən də insanı insan edən əsas xüsusiyyətlərdən birinin – marağın – mahiyyətini açır.

Lakin maraq özü ilə birlikdə bir məsuliyyət də gətirir – yəni bədəl. Maraqlanmaq, öyrənmək, dərk etmək istəyiriksə, bunun qarşılığında zəhmət çəkməli, bəzən də bədəl ödəməliyik. Həyatda əlimizə keçən heç bir dəyər, biz onun üçün əziyyət çəkmədən varlıq qazanmır. Hər bir bilik, hər bir təcrübə səy tələb edir. Nəticə həmişə səyimizlə birbaşa paralel olmaya bilər, bəzən çox çalışıb az nəticə də əldə edə bilərik, amma bu yolun özü belə insana şəxsiyyət qazandırır. Bu həqiqəti gündəlik həyatımızda – istər bir yemək hazırlayarkən, istərsə də bir çıxışa hazırlaşarkən belə müşahidə edə bilərik.

Ölüm Qorxusunun Səbəbi Bilinməməzlikdir

İnsanın ən dərin və təməl qorxularından biri olan ölüm qorxusu, çox zaman ayrılıqla əlaqələndirilsə də, əslində bu qorxunun kökündə dayanan əsas səbəb qeyri-müəyyənlikdir. Ayrılıq dedikdə, sevdiklərimizdən, topladığımız mal-mülkdən, bu dünyada mənimsədiyimiz hər bir şeydən uzaq düşmək nəzərdə tutulur və bu da insanda təbii olaraq hüzn doğurur. Amma məsələ təkcə ayrılıq deyil. Bu hüzn, ölüm sonrası nə ilə qarşılaşacağımızı bilməməkdən irəli gələn qorxu ilə birləşdikdə, ölüm artıq sadəcə bir son deyil, qorxulu bir məchula çevrilir.

İnsan öz bədənindən ayrıldıqdan sonra qarşılaşacağı mənzərələri düşünməməyə çalışsa da, bunu tamamilə yox saymaq mümkün deyil. Bu, varlıq və ya Allah haqqında düşüncələr kimi bir haldır – bir dəfə ağıla gəldimi, artıq onu unutmaq, yox saymaq çətin olur.

Ölümü Unudanlar və "Yetərincə Yaşaya Bilməmək" Narahatlığı

Dünyanın tələskən və yorucu axarı bəzən ölümü bir kənara çəkib unudacaq qədər insanı məşğul edə bilir. Hətta bəzi insanlar üçün ölüm qorxusundan çox, bu həyatda yetərincə yaşaya bilməmək narahatlığı daha böyük yer tutur. Amma maraqlısı budur ki, bu "yetərincə yaşamamaq" duyğusu əsasən geriyə baxdıqda özünü göstərir. İnsan yaşadığı anın içindəykən bunu çox nadir hallarda hiss edir. Təcrübə göstərir ki, əgər insana həyatını bir daha yaşamaq fürsəti verilsəydi, çox güman ki, eyni həyat tərzini təkrarlayardı. Qurani-Kərimdə cəhənnəmliklərin dünyaya dönmək arzusu dilə gətirilsə də, Allah bu arzunun əbəs olduğunu bildirir. Çünki qayıtsalar da, yenə eyni əməlləri təkrarlayacaqlar. Bu da göstərir ki, axirət haqqında məlumat insanda dərin dəyişiklik yaratmayıbsa, o, sadəcə bir xəbər olaraq qalır və insanın mahiyyətini dəyişmir.

Ölüm Qorxusunu Həqiqi Mənada Aşmaq

Ölüm qorxusunu tamamilə aradan qaldırmağın yeganə yolu, axirət haqqında anlayışımızın biliyin fövqündə olan bir mərifətə çevrilməsidir. Bu mərifət, ölümü yoxluq kimi deyil, bir keçid, bir qovuşma, yeni bir başlanğıc kimi qəbul etməyi tələb edir. Yaxud da, Allah Rəsulunun (s.ə.s.) gətirdiyi xəbərlərə olan inamımız o qədər güclü olmalıdır ki, o inamı heç bir şəkk və tərəddüd zəiflədə bilməsin. Qurani-Kərimdə Allahın dostları üçün belə buyurulur: "Onlar üçün nə bir qorxu vardır, nə də onlar kədərlənərlər." (Əhqaf, 13) Bu ifadə, təkcə peyğəmbərləri və övliyaları deyil, ümumi olaraq möminləri də əhatə edir. Çünki bu insanlar ya mərifət sahibidirlər, ya da mərifətin gətirdiyi əminliyi öz imanlarında o qədər dərinləşdiriblər ki, nəticə eynidir – qorxu yoxdur.

Əgər insanda bu cür mərifət və ya güclü təsdiq yoxdursa, yəni axirətə dair anlayış sadəcə zəif bir məlumat səviyyəsindədirsə, ölüm düşüncəsi daim içində bir narahatlıq yaradar. Bu narahatlıq az və ya çox dərəcədə olsa da, insanın ruhunda bir gərginlik kimi daim mövcud olar.

Güc: Qüdrət və İnsan Həyatındakı Yeri

Güc anlayışı, gündəlik dildə fiziki qüvvə və təsir dairəsi ilə əlaqələndirilsə də, əslində mövcudluğun ən əsas ontoloji təməl prinsiplərindən biridir. Bugünkü dildə "güc" dediyimiz anlayış, klassik mətnlərdə və dini düşüncədə daha çox "qüdrət" kimi keçir. Qüdrət — uşaqlıqdan bizə öyrədilən Allahın sübuti sifətlərindən biri olaraq — xalis, təmiz gücün ifadəsi kimi çıxış edir.

Qüdrətin Ümumbəşəri Tətbiqi

Adətən qüdrəti insanlar arasında güc münasibətləri kontekstində düşünməyə öyrəşmişik. Amma əslində, kainatda baş verən bütün hadisə və proseslərin arxasında məhz qüdrət dayanır. Hər bir əməl, hər bir dəyişiklik, hər hansı bir varlığın meydana gəlməsi — bunların heç biri qüdrətsiz baş tuta bilməz. Bu baxımdan qüdrət, klassik fəlsəfədə "ümumi işlərin mənbəyi" və ya daha texniki dillə desək, ontologiyanın mərkəzi anlayışlarından biridir. İlahi bir xarakter daşıyan bu qüvvə, var olan hər şeyi həyata keçirən, əsas hərəkətverici prinsipdir.

Qüdrət və Əxlaq: Aralarındakı Münasibətin Təbii Sərhədləri

İlk baxışda gücü dəyərlə əlaqələndirmək təbiidir. Lakin məsələni dərinliklə düşünəndə ortaya çıxır ki, saf güc — yəni xalis qüdrət — öz mahiyyətində nə yaxşıdır, nə də pis. O, öz-özlüyündə hər hansı bir əxlaqi sistemə tabe olmur və müəyyən bir forma ilə məhdudlaşmır. Məsələn, görmək, eşitmək, toxunmaq və digər gündəlik duyğular belə qüdrətin təzahürüdür. Bu mənada qüdrət, varlığın bütün formalarını əmələ gətirən bir prinsiptir və onu istiqamətləndirən daha üstün bir əxlaqi norma yoxdur.

Bu fikir heyvanlar aləmi üzərindən daha aydın görünür: məsələn, bir aslanın ceylanı ovlaması hadisəsi. Ceylan üçün bu, faciədir, amma biz aslanın bu davranışını nə əxlaqi baxımdan qınayırıq, nə də onu "qatil" adlandırırıq. Çünki burada nə niyyət var, nə də əxlaqi seçim. Aslan sadəcə sağ qalmaq instinkti ilə hərəkət edir. Bu, bizə göstərir ki, qüdrət mahiyyət etibarilə əxlaqi kateqoriyaların fövqündə dayanır — bu, bir varlıq reallığıdır.

İslam Düşüncəsində Qüdrət və Əxlaq

İslam fəlsəfəsində bu mövzu ətrafında ciddi mübahisələr olub. Mötəzilə məktəbinə mənsub olan alimlər hesab edirdilər ki, qüdrət — hətta İlahi qüdrət belə — müəyyən mütləq əxlaqi prinsiplərə tabe olmalıdır. Onlar üçün məsələn, "ədalət" elə bir prinsiptir ki, nəinki insanlar, hətta Allah da ona uyğun davranmalıdır (məcburdur).

Lakin bu yanaşma ümumi İslam düşüncə sistemində əsaslı qəbul olunmayıb. Sünni ənənəyə görə, qüdrət o qədər ümumi və hər şeyi əhatə edən bir anlayışdır ki, onu hansısa dəyərə tabe etmək mümkün deyil. Əksinə, dəyərlərin özü belə bu qüdrətin sayəsində formalaşır. Bu baxışa görə, Allah hər hansı bir əxlaqi norma ilə məhdudlaşdırıla bilməz. "Allahın əxlaqı ilə əxlaqlanmaq" kimi ifadələr isə ya sufizm kontekstində Allahın ad və sifətləri ilə kamilləşmək mənasında başa düşülür, ya da fəlsəfi-fiqhi düşüncədə bədii və məcazi anlam daşıyır.

Gözəllik Qavrayışı: Sadə Görünüşdən Dərin Mənaya

Gözəllik – insanın var olduğu gündən bəri ardınca qaçdığı, amma yalnız bir tərəfdən yanaşdıqda çaşqınlıqlara və hətta fəlakətlərə səbəb olan çoxşaxəli bir anlayışdır. Tarix boyu bəzi elm adamlarının “üstün irq” yaratmaq cəhdləri, əslində gözəli axtarmaq niyyətinin yanlış istiqamətdə yönləndirilməsinin acı nəticəsidir. Çünki fiziki genlər mükəmməl sayılsa da, digər insani keyfiyyətlərin arxa plana atılması insanın bütövlükdən uzaq düşməsinə gətirib çıxarır. Fiziki gözəllik əlbəttə ki, özlüyündə pis deyil. Amma təkcə ona fokuslanmaq, insanın iç dünyasını, qabiliyyətlərini və əxlaqını kölgədə buraxa bilər.

Gözəlliyin Tək Tərəfli Olmayan Mahiyyəti

Gözəllik sadəcə zahiri görünüşlə ölçülə bilməz. O, çoxqatlı və müxtəlif istiqamətlərdən baxıldıqda daha doğru anlaşılır. Bir əşya, bir canlı və ya bir insan haqqında danışarkən gözəllik təkcə forma ilə yox, onun mahiyyəti və funksiyası ilə birlikdə meydana çıxır:

• Məsələn, bir əşyanın istifadə rahatlığı və davamlılığı da onun gözəlliyinə daxildir.

• İnsan və digər canlılar üçün isə fiziki görünüş, davranış, zəka, əxlaq və bacarıqlar birlikdə gözəlliyi yaradır.

• Hətta forma daşımayan bir səs və ya bir duyğu da gözəl sayıla bilər – bu isə gözəlliyin görünən çərçivələri aşdığını sübut edir.

Əgər gözəlliyin bu kompleks strukturu nəzərə alınmasa, o zaman gözəllik yarımçıq və bəzən də mənasız hala düşə bilər. Antik dövr filosofları da insan gözəlliyini sadəcə fiziki forma ilə yox, onun varlığı və kamillik dərəcəsi ilə əlaqələndirirdilər. Hətta Peyğəmbərimizin (s.ə.s) "kevni cami" – yəni bütün varlıq sahələrini özündə toplayan – kimi təsvir olunması da göstərir ki, bütövlük olmadan həqiqi gözəllikdən danışmaq çətindir.

Gözəlliyin Dərk Olunması: Üç Pilləli Yanaşma və Uyum

Bəzən gözəllik anlayışını yalnız forma ilə əlaqələndiririk. Amma əslində gözəllik, bir varlığın içindəki nizamı, yaxşılığı və kamilliyi görə bilmə qabiliyyətimizlə bağlıdır. Bu idrakın yaranması üç əsas mərhələdən keçir:

1. Qavranılan varlığın öz daxili vəziyyəti – onun içindəki harmoniya, nizam və yaxşılıq.

2. Qavrayan şəxsin vəziyyəti – insanın öz idrak səviyyəsi, açıq ürəkliliyi və münasibəti.

3. Qavrayanla qavranılan arasında uyğunluq – yəni aradakı əlaqənin düzgün qurulması.

Əgər bir gözəllik bizə təqdim olunur, amma onu qavrama vasitələrimiz – məsələn, eşitmə və ya görmə duyğularımız – uyğun deyilsə, biz o gözəlliyi hiss edə bilmərik. Məsələn, ən gözəl rəsm əsərini kor bir insana, ən gözəl musiqini isə kar birinə təqdim etsək, bu, onlar üçün bir məna ifadə etməz. Cəmal Süreyanın “Gözəlsən, sevgilim, amma çox yaxından” deməsi də, bu uyğunluğun – yəni qəlblə, hisslə, yaxınlıqla qurulan əlaqənin – əhəmiyyətini göstərir.

Əgər insan olaraq ətrafımızla əlaqə qurma qabiliyyətimizi daraldırıqsa, o zaman gözəlliyi qavrama imkanımız da zəifləyir. Bu da bizi həyatdakı yaxşılıq və kamillikdən uzaqlaşdırır. "Allah gözəldir və gözəli sevir" (Müslim) hədisi isə bizə göstərir ki, gözəllik Allahın sevdiyi və yaratdığı hər şeydə var; bizim çirkin saydığımız şeylər isə, əslində bizim məhdud və natamam baxışımızın nəticəsidir.

Estetik Axtarış və Gözəllikdə Tarazlıq

Estetika – gözəlliyin mahiyyətini araşdıran elmdir. Estetik cərrahiyyə də daxil olmaqla, həyatımızda gözəlliyə yönələn hər cəhd, insanın gözəl olanı axtarmasının təzahürüdür. Amma bu axtarışın özü də müəyyən bir ölçüdə olmalıdır. İfrata qaçmaq və ya gözəlliyə yalnız bir istiqamətdən yanaşmaq insanı özündən uzaqlaşdırar.

Bu tarazlığı qorumaq üçün bizə lazımdır:

• Nəyi "həqiqətən yaxşı" hesab etdiyimizi anlaya bilək.

• Doğru və dürüst məlumatlara sahib olaq.

• Davranışlarımızın isabətli olub-olmadığını dərk edək.

İnsanların gözəl görünmək üçün etdiyi əməliyyatlar, seçdiyi geyimlər, sənət və elm sahəsində göstərdiyi fəaliyyət – bütün bunlar yalnız bir məqsədə xidmət etməlidir: Gözəl və faydalı olanı tapmaq. Ancaq bu “gözəl” həqiqətən faydalıdırmı? Bu sualın cavabı isə əxlaq, siyasət və sosial elmlərin maraq dairəsinə daxildir. Gözəllik anlayışımızın dəyəri və tərəfi, əslində varlığa və həyata necə baxdığımızla sıx şəkildə bağlıdır.

Əgər həyatın mahiyyətinə dair sağlam və bütöv bir baxışımız yoxdursa, hansı gözəlliyin daha üstün olduğunu müəyyənləşdirməkdə də çətinlik çəkəcəyik. Gözəllik yalnız formadan ibarət deyil – o, varlığın öz mahiyyətindən doğur.

Qüdrət və Əxlaqın Həddi

Qüdrət anlayışı varlığın təməl qatlarından biridir. Ancaq bu qüvvə müxtəlif varlıq səviyyələrində fərqli şəkildə təzahür edir. Ən əsası isə odur ki, həqiqi və mütləq qüdrətlə məhdud və nisbətən olan qüdrət arasında ciddi bir fərq mövcuddur. İnsan və digər canlılar məhz bu ikinci kateqoriyaya aiddir və onların malik olduqları qüdrətin mənşəyi, məzmunu və nəticələri üzərində dərindən düşünmək vacibdir.

Məhdud Qüdrətin Mahiyyəti

İnsan da daxil olmaqla, heç bir məhdud varlıq tam və mütləq qüdrət sahibi deyil. Bu cür qüdrətin iki əsas özəlliyi var:

1. Qaynağın Şəxsin Özünə Məxsus Olmaması: Məhdud qüdrətin ən əsas xüsusiyyəti odur ki, onun mənşəyi bizim özümüz deyilik. Bizim gücümüz, enerjimiz, imkanlarımız daim xarici bir mənbədən gəlir. Məsələn, bədənimizin fəaliyyət göstərə bilməsi üçün qida qəbul etməyimiz zəruridir. Bu, yalnız insanlara deyil, bütün canlılara və hətta cansızlara da aiddir – onların varlığı və qüdrəti davamlı şəkildə dəstəyə ehtiyac duyur.

2. Əhatə Dairəsinin Məhdud Olması: Kosmosda və varlıqda əhatəli, sonsuz bir qüdrət mövcuddur. Ancaq insanların fərdi və ümumi qüdrəti bu ümumi güclə müqayisədə o qədər zəifdir ki, demək olar ki, yox kimidir.

Məhdud Qüdrətin İstifadə Qaydaları

Bu iki əsas xüsusiyyət bizə sadə, amma dərin bir nəticə verir: Məhdud qüdrət, mütləq qüdrət kimi istənilən formada istifadə edilə bilməz. Əgər bir varlığın qüdrəti məhduddursa, o, özünü gücün sahibi kimi aparmamalı, sanki heç vaxt tükənməyəcəkmiş kimi davranmamalıdır. Bu isə o deməkdir ki, məhdud qüdrətə malik olan hər bir varlıq üçün müəyyən sərhədlər müəyyənləşdirilməlidir – bu sərhədlər də məhz əxlaq və dəyərlərlə tənzimlənir.

Əgər mütləq qüdrət üçün əxlaq axtarmaq mənasız görünürsə, məhdud qüdrət üçün bu, labüd və qaçılmazdır. Bu qaydalar təkcə insanlar üçün deyil, digər canlılar üçün də keçərlidir. Heç bir canlı "sonsuz gücə malikəm" iddiası ilə hərəkət edə bilməz. Məsələn, bir aslanın gedib qarışqa ilə savaşmadığı kimi, hər varlıq öz "təbiətinə uyğun" sahədə mübarizə aparmalı, yalnız öz imkanları çərçivəsində hərəkət etməlidir. Əks halda, bu sərhədlərə məhəl qoymamaq nəticədə həmin qüdrətin sahibini tükəndirər və yoxa çıxarar. Bu təkcə "güc sərxoşluğu" deyil, həm də insanın öz həddini bilməməsindən qaynaqlanan bir fəlakətdir.

İnsan və Əxlaqi Məcburiyyətlər

İnsan da, digər canlılar kimi, məhdud qüdrətə malikdir və bu səbəbdən bəzi zəruri qaydalara tabe olmalıdır. Məsələn, insan bədəninə müəyyən ağırlıqdan çox yük qoyulanda onu daşıya bilməz, yaxud 20-ci mərtəbədən tullanmaq onun üçün ölümcül nəticə doğurar. Bu fiziki və bioloji məhdudiyyətlər varlığımızın bizə diqtə etdiyi sərhədlərdir. Bu sərhədləri gözardı edərək hərəkət etmək, birbaşa öz bədənimizi və mövcudluğumuzu tələyə salmaq deməkdir.

Ancaq insanı digər canlılardan fərqləndirən mühüm bir cəhət var: iradi sərhədlər. 

Birlikdə Yaşamaqdan İrəli Gələn Məcburiyyətlər: İnsan sosial varlıqdır. Birlikdə yaşamaq həmrəyliyi, qarşılıqlı münasibətləri, hisslərin ifadəsini, ehtiyacı olanlara kömək etməyi, yaxınlara və məsuliyyət daşıdığımız insanlara dəstək olmağı tələb edir. Bu, Allahın bizə verdiyi bir xüsusiyyətdir və heyvanlarda da müşahidə olunur: növün və cəmiyyətin davamı üçün qaydalara riayət olunmalıdır. Əgər bu qaydalar pozularsa, qüdrət tükənir, toplumlar zəifləyir, hətta yox olma mərhələsinə qədər gələ bilirlər. Qaydaları davamlı şəkildə pozanlar, əslində, öz köklərini baltalayırlar.

Yalanın Rəngi və Mərtəbələri

Mövzuya Mövlana Cəlaləddin Ruminin çox tanınmış bir sözü ilə başlamaq yerinə düşər: “Ya olduğun kimi görün, ya da göründüyün kimi ol.” Bu ifadə zaman-zaman səthi şəkildə başa düşülsə də, əslində dərin mənalar daşıyır. Göründüyümüz kimi olmağa çalışmaq – yəni özümüzü necə təqdim ediriksə, gerçəkdə də o olmağa niyyət etmək – bu, ciddi bir iradə və səyi tələb edən insani bir çağırışdır. Çünki insan, çox zaman olduğu haldan daha yaxşı görünməyə çalışır və bu da onun içindəki potensialın bir işarəsi ola bilər. Bizim xarici aləmə göstərdiyimiz obrazlar, bəzən sadəcə görünmək deyil, eyni zamanda bir dua, bir arzu və hətta bir yönəlmə də ola bilər. Sanki “mən belə olmaq istəyirəm” deyirik və bu görüntü, daxilimizdə daşıdığımız niyyətlərin təzahürüdür.

Yalanın “Rəngləri” və Dərəcələri

Maraq doğuran bir başqa məqam isə yalanın müxtəlif səviyyələri və məcazi mənada “rənglərinin” olmasıdır. Məsələn, “ağ, çəhrayı yalan” kimi ifadələrlə daha zərərsiz və bəzən xoş niyyətli görünən yalanların, kobud və aşkar şəkildə aldatmaq məqsədi daşıyan yalanlardan fərqli qəbul edilməsi geniş yayılmış bir yanaşmadır. Yeni doğulmuş bir uşağın diqqət cəlb etmək üçün etdiyi qeyri-səmimi davranışla, yetkin bir insanın eyni məqsədlə söylədiyi yalan arasında ciddi fərqlər vardır. Cəmiyyət müəyyən yaş, mövqe və şəraitlərə görə bəzi davranışlara anlayışla yanaşsa da, eyni davranış başqa bir şəraitdə qəbuledilməz ola bilər.

Bu mənada, bəzən kiminsə özünü fərqli təqdim etməsi, yaxud başqasını yanlış istiqamətə yönəltməsi – hər zaman qınanacaq bir hal deyil. İnsan olmaq bəzən bu tip halları da ehtiva edir. Lakin bu, heç də bütün hallarda yalanın günahsız və məqbul olduğunu göstərmir.

Yalanın Səbəbləri və Geniş Anlayışı

Bəs yalanın bəhanəsi varmı? Əlbəttə, hər bir davranışın arxasında bir səbəb dayanır. İnsan nəyisə etmək üçün öz daxilində bir əsas tapır. Amma bu səbəb hər zaman o davranışı haqlı çıxarmağa kifayət etmir. Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, “yalan” anlayışını sadəcə deyilən bir sözlə məhdudlaşdırmaq bu anlayışın mahiyyətini daraldır.

Geniş mənada baxdıqda: bəzən “yalan” dediyimiz şey, əslində həqiqətə çatma və ya ondan geri qalma halının fərqli mərhələləridir. İnsan hər zaman tamlıq halında olmur, bəzən olmaq istədiyi, çatmağa çalışdığı mənzərəni təqdim edir. Bu isə hər zaman yalan deyil, həyatın təbii axarında mövcud olan bir haldır. Əgər insan var olmağa çalışırsa, bu yolun müəyyən mərhələlərində qeyri-mükəmməl halı ilə görünməsi yalan adlandırıla bilməz – bu, bir prosesdir.

Yalanın Qatmanları və İnsan Halları

Yalan mövzusu təkcə sadə bir dil hadisəsi deyil, bəlkə də insanın varlıq çətinliyinə toxunan ən mürəkkəb anlayışlardan biridir. Tarix boyunca dilçilər, filosoflar, sufilər və ədiblər bu anlayış üzərində düşünmüş, onu müxtəlif yönləri ilə izah etməyə çalışmışlar. Xüsusilə nəzəri təsəvvüf dövründə yalan məsələsi dərin məna qatlarında ələ alınmış və insan varlığının ayrılmaz bir parçası kimi dəyərləndirilmişdir.

Yalanı iki əsas mənada anlamaq mümkündür:

1. İnanc ilə İfadə Arasındakı Uyğunsuzluq

Yalanın ən çox yayılmış və tanınmış izahı budur: bir insanın daxilində düşündüyü ilə dilə gətirdiyi arasında fərq varsa, bu, yalandır. Yəni, ağlında müəyyən şəkildə inanıb düşündüyün bir şeyi əksini söyləməklə ifadə edirsənsə, bu, yalan sayılır. İslam bəlağət ənənəsində Cahızın dilindən gələn bu izaha görə, yalan xəbərin özü ilə deyil, xəbərin verdiyi məzmunun reallıqla uyğun gəlməməsi halıdır. Və bu izah uzun əsrlər boyunca qəbul olunmuşdur.

Ancaq bu izah bəlkə də çox ümumi bir vəziyyəti ifadə edir. Çünki hər birimiz gündəlik həyatımızda hisslərimizi, düşüncələrimizi tam şəffaf şəkildə ifadə etməkdə çətinlik çəkirik. Daxili ilə xarici arasında hər zaman tam uyğunluq olmayan bir hal insan təcrübəsində normal sayılmalıdır. Bu baxımdan, yalan bəzən sandığımız qədər "böyük bir günah" deyil, sadəcə insan təbiətinə xas bir çətinlikdir.

2. Yalanın Daha Dərin və Varlıq Qatları

Yalanın ikinci və daha geniş mənası isə artıq təkcə bir söz deyil, bir varlıq halıdır. Bu anlayışda yalan, insanın özünü tam ifadə edə bilməməsi, olduğu ilə göründüyü arasında məsafə olması və davamlı şəkildə "olmağa" çalışması ilə bağlıdır.

• Məcazla əlaqəsi: Bəlağət elmində bir sözün ilkin qoyulduğu mənada işlənməsi "həqiqət", əlaqə vasitəsilə başqa mənada işlədilməsi isə "məcaz" adlanır. Məsələn, "qapı qolu" ifadəsindəki "qol" sözünün istifadəsi məcazdır. Hətta "istiarə" və "kinayə" kimi daha dərin dil anlayışları da burada rol oynayır. Bu məcazlar yalnız dili deyil, bəlkə də bizim varlıq tərzimizi ifadə edir.

• Varlıq vəziyyətlərimiz: Bir şeyi tam olaraq yaşaya bilmədiyimiz, dərk etmədiyimiz və ya ifadə edə bilmədiyimiz zamanlarda, əslində, məcazlar içindəyik. Yəni düşüncəmiz, hisslərimiz və davranışlarımız bəzən birbaşa həqiqətə toxunmur, onun ətrafında dolaşır.

• Olduğumuz kimi görünməmə: Gündəlik həyatımızda bir çox halda olduğumuzdan fərqli görünməyə çalışırıq. Bu isə zahirən "yalan" kimi görünə bilər. Lakin bu, bəlkə də insanın özünü ifadə etmə, başqasına təsir etmə və ya cəmiyyət içində yer tapma cəhdidir. İnsan özü olmayanda bir şeyi təqlid etmiş olur. Bu təqlid isə yalanın başqa bir səviyyəsidir.

• Natamamlıq və tamamlanma ehtiyacı: İnsan natamam bir varlıqdır. Həyatı boyunca öyrənmək, inkişaf etmək, dolmaq və yetkinləşmək istəyir. Bu isə əslində natamam haldan tamlığa doğru bir yolçuluqdur. Bu yolçuluqda insan daim bir şeyə çatmağa, bir şeyi əldə etməyə, bir boşluğu doldurmağa çalışır. Bu baxımdan insanın bütün fəaliyyəti, gerçəyə doğru bir yol axtarışıdır. Burada "yalan" təkcə yanlış söz deyil, bəlkə də hələ olmadığı bir şeyi yaşamaq istəyi və səyidir.

Yalanın Varlıq Zəruriliyi

Bu ikinci anlayış – yalanın varlıqla bağlı, çoxqatlı mahiyyəti – o qədər təməl və genişdir ki, artıq bəzən bu halı “yalan” adlandırmağa belə çəkinirik. Çünki bu hal bizə yad deyil, əksinə, bizə xasdır. Həqiqəti olduğu kimi yaşamaq və ifadə etmək gücü yalnız Allah-Təalaya məxsusdur. İnsan isə daim bir “olma”, bir “yetkinləşmə” mücadiləsindədir. Bu baxımdan yalan, insanın təbii halıdır – sadəcə bir xəbərin doğru olmaması deyil, bir varlıq olaraq tamamlanmağa çalışan insanın yol yoldaşıdır.