Bilgi, Zənginlik və Həyatın Məqsədi

Yoxsulluğun yaratdığı çətinliklər çox vaxt aydındır, lakin var-dövlətin bəzən insana yükə çevrilməsi isə daha dərindən izaha ehtiyac duyur. Yaşadığımız dövr bolluğun, istehsalın və maddi rifahın artdığı bir dövrdür. Amma bu rifaha çatmaq asan deyil – ardıcıl səy, məqsədyönlü fəaliyyət və ən əsası, düzgün bilgi tələb edir.

Bilik: Hər Nailiyyətin Təməli

Nə ilə məşğul oluruqsa olaq – istər maddi, istərsə də mənəvi sahədə – bilik olmadan sabit və davamlı bir uğurdan danışmaq mümkün deyil. Hər hansı bir sənətdə ustalaşmaq, istər dəmirçilik, istərsə də media və ya siyasətçilik sahəsində olsun, həmin sahəyə ciddi zaman və enerji sərf etməyi, prosesi başdan sona izləməyi və idarəetmə qabiliyyəti əldə etməyi tələb edir. Maddi rifaha çatmaq istəyən şəxs, sadəcə pul qazanmağı yox, həmin sahənin bütün mexanizmlərinə bələd olmağı qarşısına məqsəd qoymalıdır.

Zənginlik: Qədərdənmi Asılıdır, Yoxsa Əməydənmi?

Həm maddi, həm də mənəvi zənginlik bir tərəfdən Allahın nəsibi olsa da, digər tərəfdən buna çatmaq üçün insanın iradəsi, səyi və istəyi həlledici rol oynayır. Amma bu "istək" səthi bir arzu deyil, içdən gələn bir bağlılıq, ciddi əmək və zaman sərmayəsi tələb edən bir yönəlmədir.

Mənəvi Dəyərlər və Onların Dəyəri

Bəzən elə məqsədlər olur ki, onların qarşılığını pul və ya digər maddi vasitələrlə ölçmək mümkün deyil. Məsələn, fəlsəfə ilə məşğul olan bir insanın əsas motivasiyası nadir hallarda pul olur. Allah rızası, cənnət arzusu və ya saf ibadət kimi ali məqsədlər isə heç bir maddi dəyər qarşılığında əldə edilə bilməz. Qədim Yunanın əbədi xoşbəxtlik anlayışı da bu qəbildəndir – onu almaq mümkün deyil, amma onun uğrunda yaşamaq mümkündür.

Lakin bu cür ali məqsədlərin də bir "dəyəri" var – bu dəyər, insanın özünü tam şəkildə həmin məqsədə həsr etməsidir. Yəni ruhun, şüurun və davranışların bütövlükdə o məqsəd ətrafında formalaşması. İslamda dindarlıq anlayışları üzərində aparılan müqayisələr də bunu göstərir: insan özünü tam şəkildə vermədiyi heç bir məqsəddən tam nəticə ala bilməz.

Varlıq, Yoxluq və Cəmiyyətin Ərdəmləri

Bu gün bir çox insan üçün qənaətkarlıq, təvazökarlıq və səmimiyyət kimi klassik dəyərlər ya mənasız görünür, ya da sadəlövhlük kimi qiymətləndirilir. Halbuki, bu dəyərlərin dövrü keçməyib; sadəcə dövrün ruhuna uyğun şəkildə yenidən dərk olunmağa ehtiyac var. Cəmiyyətlərin geriləməsinin səbəbini daim xarici qüvvələrdə axtarmaq, bəlkə də, öz daxili halımıza baxmamaq üçün bir bəhanədir. Əslində bizi geri salan, bəzən içimizdəki dərk əksikliyi və iradə zəifliyidir.

Uzun müddət maddi rifahdan uzaq qalan cəmiyyətlər zamanla xoşbəxtlik meyarlarını dəyişdirir və rifahın gətirdiyi təcrübədən məhrum olduqları üçün o təcrübəyə bağlı əxlaqi həssaslıqlarını da itirməyə başlayırlar. Dərin yoxsulluq, bəzən başa düşməkdə çətinlik çəkdiyimiz bir düşüncə tərzi və mədəniyyət formalaşdırır. Məsələn, çox yoxsul cəmiyyətlərdə çirkin və antisanitar mühitlərin adi qəbul edilməsi müşahidə olunur. Halbuki, maddi çirkliliklə yoxsulluq arasında məcburi bir bağ yoxdur; insan az imkanla da təmiz və nizamlı yaşaya bilər. Bu isə göstərir ki, uzunmüddətli yoxsulluq cəmiyyətin bəzi əxlaqi sütunlarını aşındırır, dəyərlərin mənasını dəyişdirir.

Zənginlik, İstehsal və Sömürgəçilik

Bir cəmiyyətin rifaha qovuşması üçün yalnız sərvət yox, bu sərvəti formalaşdıracaq bilik, əməyin təşkili və istehsal vasitələri lazımdır. Tarix boyu böyük sivilizasiya sıçrayışlarının arxasında artıq əmək və bu əmək vasitələrinin cəmləşməsi dayanır. Lakin Sənaye İnqilabı və Coğrafi Kəşflərdən sonra sömürgəçiliyin xarakteri dəyişdi. Artıq məsələ yalnız fiziki zənginliyin ələ keçirilməsi deyildi; insanların zehninin də mənimsənilməsi bu prosesə daxil oldu. Bir xalqın üstünlük qazanması üçün digərlərinin insanlıqdan uzaqlaşdırılmasına ehtiyac yoxdur. Bir cəmiyyətin rifahı mütləq şəkildə başqa bir cəmiyyətin fəlakəti üzərində qurulmalı deyil. Daha ədalətli bölüşmə modelləri mümkündür və insanlar bu istiqamətdə düşünməlidirlər.

Zənginlik və Dindarlıq Arasında Əlaqə

İslam baxımından nə zənginlik, nə də yoxsulluq təriflənmir. Əsas məsələ insanın Allahla olan bağını qorumasıdır. Həm zənginlik, həm də yoxsulluq insanı dindən uzaqlaşdıra bilər. Bu baxımdan əxlaqi zəifliklər var-dövlətlə və ya onun yoxluğuyla deyil, insanın iç dünyasıyla bağlıdır. Məsələn, təkəbbür təkcə varlılara və rəhbərlərə xas deyil; ən sadə insan da bəzən daha yüksək mövqe sahibi olanlardan daha təkəbbürlü ola bilər.

Yaxşılıq və yardım isə miqyasla ölçülmür. Peyğəmbərin buyurduğu kimi, bir insana təbəssüm etmək, yolda maneə olan bir daşı götürmək, həyat yoldaşına sevgi ilə bir tikə vermək – bunların hamısı sadə, amma mənəvi baxımdan dəyərli əməllərdir. Bunlar “yoxsul təsəllisi” deyil, çünki təbəssüm ehtiyacı və mehribanlıq istəyi və ya sünnədə olan digər məsələrlər, məsləhətlər yoxsulluqla bağlı deyil. 

Xoşbəxtlik, Rifah və Cəmiyyətin Daxili Tarazlığı

Bəli, xoşbəxtlik müəyyən qədər rifahla bağlı ola bilər. Ancaq bu, bir qayda deyil. Bəzən rifah artdıqca gözləntilər də artır və bu, insanı daha da narazı və narahat edə bilər. Cəmiyyətdə rifahın ümumi yayılması xoşbəxtlik göstəricilərinə təsir etsə də, bu rifah ədalətli bölüşdürülməzsə, daxili narazılıqlar qaçılmaz olar. Amma bu da dəyişməz qanun deyil; çox şey cəmiyyətin dəyərləri və yönəldiyi mənəvi mərkəzdən asılıdır.

Siyasi Hakimiyyət və Müasir Dünya Nizamı

Siyasi güc çox zaman maddi güc üzərindən qurulur. Müasir dövrdə isə “özünüidarə” anlayışı belə, bir seçim və ya təbii haqq kimi deyil, müəyyən tarixlərin və güc münasibətlərinin nəticəsi kimi dəyərləndirilir. İnsanların dillərinin, mədəniyyətlərinin sıradan çıxarılması, iqtisadi imkanlarının məhdudlaşdırılması və əməyə kimliyinin itirilməsi, yad olması – bunların hamısı müasir dünyanın reallıqlarıdır. Halbuki insanlar daha yaxşı yaşamaq üçün bir-birilərinə bu qədər sərt və qəddar davranmaq məcburiyyətində deyillər.

Bugünkü dünyanın quruluş mərhələsi əsasən Coğrafi Kəşflərlə başlayıb. Bu dövrdə pulun istiqaməti dəyişdi, sərvəti və gücü formalaşdıran vasitələr yeniləndi. Qərb bu dəyişikliklərdən faydalanaraq rifahı öz içində yaydı, digərləri isə bu yeni nizamın çarxlarında ya məğlub oldu, ya da sömürülməklə qarşılaşdı. Ona görə də, zənginliyin formalaşma mərhələlərini və onun bir cəmiyyətdə yaratdığı dəyişiklikləri başa düşmədən müasir dünyanın necə qurulduğunu anlamaq mümkün deyil.

Təziyənin (Yas) Sünnədəki Yeri

Sünnə, həyatımızın hər sahəsini istiqamətləndirən ilahi bir yol göstəricidir. Təziyə də bu istiqamətdə, həyatımızda xüsusi yer tutan bir sünnətdir. Bu məsələyə dair Peyğəmbərimizin (s.ə.s) və onun seçkin səhabələrinin bizə öyrətdiyi iki əsas mesaj var:

• Təziyə, dünyasını dəyişmiş şəxsin yaxınları ilə həmrəylik göstərmək, onların dərdinə şərik olmaq və təsəlli vermək üçündür. Bu məqsədə zidd olan davranışlardan uzaq durmaq vacibdir.

• Təziyəyə gedən insanlar üçün bu məkan, ölümü xatırlamaq və dünyəvi təlaşdan bir anlıq ayrılıb, qəflətdən ayılmaq fürsətidir. Bu təsiri aradan qaldıran hər şeydən çəkinmək lazımdır.

Təəssüf ki, bu prinsiplərə əməl olunmadıqda, təziyə mərasimləri bəzən lüks, təlaş dolu bir tədbirə çevrilir. Nəticədə, nə yas sahibinə acısını yaşamağa fürsət verilir, nə də gələnlər öz payına düşən dərsi ala bilirlər.

Yas Sahibləri və Yemək Məsələsi

Cənazə sahiblərinin kədərini rahat yaşaması, özünü ifadə etməsi təbii bir ehtiyacdır. Şübhəsiz ki, insanlar üç günlük təziyə müddətində yeməksiz-susuz qala bilməz. Yemək bişəcək, ehtiyaclar qarşılanacaq. Amma burada diqqət edilməli olan mühüm bir məsələ var: Sünnət bizə öyrədir ki, cənazənin birbaşa yaxınları bu günlərdə yemək məsələləri ilə məşğul olmamalıdır. Onların başlıca işi təziyələri qəbul etmək və itkinin kədərini yaşamaq olmalıdır.

Əlbəttə ki, ev əhli öz ailəsi üçün yemək hazırlaya bilər. Amma bu yeməklər bir ziyafətə, camaatı yığmağa yönəlməməlidir. Əsas məqsəd acı yaşayan insanlara yük olmaq deyil, onların yükünü azaltmaqdır.

İslam Alimlərinin Məsələyə Baxışı

Bu məsələdə məzhəblərin də maraqlı və faydalı fikirləri var:

Hanəfi Məzhəbi:

• İbnü’l-Hümam qeyd edir ki, cənazə sahiblərinin camaata yemək verməsi məkruhdur. Ziyafət sevincli günə aiddir, kədərli günə yox.

• Cərir ibn Abdullah bildirir ki, səhabələr bu cür toplaşmaları cahiliyyə adəti kimi qəbul edərdi. Hətta bu, haram olan niyaha (yüksək səslə ağı deyib baş yarmaq və s.) ilə eyniləşdirilirdi.

• Hələbi də cənazə sahibinin yemək verməsini məkruh sayır. Amma qonşuların və qohumların yas sahiblərinə yemək bişirib gətirməsi bəyənilən bir əməldir.

• Bəzzazi isə bildirir ki, ölünün 1-ci, 3-cü, 7-ci günündə yemək bişirilməsi məkruhdur. Hətta bəzən qəbrə yemək aparmaq, Quran oxutmaq adı ilə süfrələr açmaq da belədir. Əgər bu yeməklər ehtiyac sahiblərinə verilirsə, bu müstəsnadır və savabdır.

Şafii Məzhəbi:

• İmam Şafii hesab edir ki, qonşular və qohumlar cənazə evinə bir gecə-gündüz yemək hazırlayıb aparsalar, bu gözəl və sünnətə uyğun bir davranışdır.

• İmam Nəvəvi isə deyir ki, bu məsələdə əsas olan ölü sahiblərinin yemək verməməsidir. Belə bir adət nə sünnətdir, nə də tövsiyə olunur. Əgər qadınlar ağı deyib ağlaşmaq üçün yığışıblarsa, onlara yemək vermək caiz deyil, çünki bu günahda vasitə olmaq deməkdir.

Sünnətdən Əsaslı Bir Nümunə

Peyğəmbərimizə (s.ə.s) Cəfər ibn Əbu Talibin Mütə döyüşündə şəhid olduğu xəbəri çatanda, o, dərhal səhabələrə göstəriş verdi ki, Cəfərin ailəsi üçün yemək hazırlasınlar. Çünki bu ailə elə bir dərdin içində idi ki, yemək düşünəcək halda deyildilər. Bu nümunə bizə əsas meyarı göstərir: Hüzndə olan insanları yükləmək deyil, yükünü bölüşmək lazımdır.

Zamanımızın Külfətləri və Təkliflər

Təəssüf ki, bu gün bəzi bölgələrdə təziyə mərasimləri ciddi maddi yükə çevrilib. Bölgələrdə üç gün ərzində yüzlərlə. Bu isə ailələri ağır borc altına salır, hətta bəziləri bankdan kredit belə götürür. Halbuki təziyə bir ibadət, bir dərs və bir təskinlik məkanıdır — maddi yarış sahəsi deyil.

Bu səbəblə aşağıdakı tövsiyələrə əməl olunması faydalı olar:

1. Yas sahibləri yemək və qonaqlıq işləri ilə məşğul edilməməlidir.

2. Yeməyi qonşular, qohumlar və dostlar hazırlayıb, sadə və riyasız şəkildə təqdim etməlidirlər.

3. Təziyəyə gedənlər əsasən yemək vaxtı deyil, daha münasib saatları seçməlidirlər.

4. Dərnəklər, fondlar və bələdiyyələr bu məsələdə israf etmədən və nümayişə yol vermədən köməkçi ola bilərlər.

5. Maddi imkanı zəif olan ailələr yemək verməyə məcbur olmadıqlarını bilməli, bu səbəbdən borc altına girməməlidirlər.

Unutmayaq ki, təziyə mərasimlərinin əsil məqsədi ölümü xatırlamaq və təsəlli tapmaqdır. Bu ruhiyyəni pozacaq hər bir haldan uzaq durmaq lazımdır.

Qorxunun Qaynağı və İnsan Psixologiyası

Qorxu, insanın daxilində formalaşan mürəkkəb və çoxqatlı bir hissdir. Onun kökündə çox vaxt öz zəifliklərimizi dərk etməyimiz dayanır. Biz nədənsə qorxuruqsa, əksər hallarda bu, həmin mövzuda özümüzü aciz hiss etməyimizdən və vəziyyəti tam nəzarətdə saxlaya bilməyəcəyimizi düşünməyimizdən irəli gəlir. Elə buna görə də insanlar əsasən qeyri-müəyyən vəziyyətlərdən, güclərini aşan hallardan və ölçə bilmədikləri bir qüdrətlə qarşılaşanda qorxu hiss edirlər. Qorxunun həqiqi mahiyyəti isə qarşıda dayanan bu qüdrəti hiss etdiyimiz an açıq-aydın ortaya çıxır. Qeyri-müəyyənlik bizə bəzən nəhəng bir güc kimi görünür, bəzən isə artıq dərk etdiyimiz bir qüdrətlə üz-üzə qalmaq bizdə qorxu doğurur.

Məlumat və aydınlığın qorxu üzərindəki təsiri

Tarixdə elə hadisələr var ki, qorxunun əsas səbəbinin qeyri-müəyyənlik olduğunu bizə açıq şəkildə göstərir. Məsələn, Elxanilər dövrünün tanınmış simalarından Nəsirəddin Tusinin başına gələn məşhur bir hadisə buna gözəl nümunədir. Tusi, hökmdarı elmi investisiyalara təşviq etmək üçün bir ziyafət təşkil edir və əvvəlcədən planlaşdırılmış şəkildə məclis zamanı qübbə birdən çökdürülür. Böyük gurultu baş verəndə oradakıların hamısı vahiməyə qapılır, panikaya düşür. Amma hadisədən xəbərdar olan Tusi və hökmdar tam sakit qalırlar. Tusi bu vəziyyəti izah edərkən belə deyir: “Biz qorxmadıq, çünki nə olacağını əvvəlcədən bilirdik.” Bu hadisə açıq şəkildə göstərir ki, nə baş verəcəyini bilmək və qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırmaq qorxunu yox edə bilər.

Din və qorxu: Ümid və qorxu arasında bir tarazlıq

Qorxu anlayışı dinlə, xüsusilə də İslam inancı ilə çox dərin şəkildə bağlıdır. İslam insanı həm qorxunu diri tutmağa, həm də ümidi itirməməyə çağırır. Bu anlayış “beynəl-xavf və rəca” — yəni “qorxu ilə ümid arasında” olmaq halı ilə ifadə olunur.

• Qorxu (Xsvf): Bu qorxu hissi insanda daim canlı qalmalıdır. Çünki qarşısında dayanıb rəqabət aparacağımız deyil, sadəcə itaət göstərə biləcəyimiz mütləq bir qüdrət – Allah – vardır. Bu qorxu Onun böyüklüyünün və müəyyənliyinin nəticəsidir. İnsan bu mütləq qüdrəti tanıyanda, Onun iradəsini qəbul edəndə daxilində həm ehtiram, həm də təvazökarlıqla qarışıq bir qorxu hissi baş qaldırır.

• Ümid (Rəca): Qorxu nə qədər realdırsa, ümid də bir o qədər vacibdir. Mütləq qüdrət qarşısında nəticələri əvvəlcədən görə bilməsək də, bu qüdrətin bizdən istədiklərini yerinə yetirdikdə bizə əminlik və arxayınlıq bəxş etdiyini görürük. Allahın “Mü’min” — yəni “Əminlik Verən” adı da məhz bu yönünü ifadə edir. Rəca – yəni ümid – bu qüdrətin açdığı qeyri-müəyyən bir sahədən doğur. Bu, insanın həm bu dünyada, həm də axirətdə Rəbbin mərhəmətinə və nemətlərinə nail olmaq arzusu ilə bağlıdır.

Qorxu: İnsanın Dirilik Qaynağı

Qorxu və qeyri-müəyyənlik ilk baxışda mənfi duyğular kimi görünə bilər, lakin əslində insan varlığının ayrılmaz hissəsidir. Onlar həm dini mətnlərdə, həm də fəlsəfi düşüncədə – xüsusilə də varoluşçuluqda – insanın mənəvi, əxlaqi və psixoloji ölçülərinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Qorxu sadəcə bir zəiflik deyil, əksinə, insan həyatını dərinləşdirən və onu mənalandıran təməl bir hala gələ bilir.

Varlığın Qəlbindəki Qorxu

Kierkegaard’ın məşhur əsərində yer alan Hz. İbrahim nümunəsi, qorxunun sıradan bir hiss olmadığını, bəzən insanın Allaha olan təslimiyyətində belə ciddi daxili təlatümlər doğurduğunu göstərir. Övladını qurban etmə əmri qarşısında yaşanan daxili sarsıntı – həm övlad itkisi, həm də ilahi əmrin ağırlığı arasında qalan insanın yaşadığı qorxu – bir növ, insanın öz sərhədlərini aşmaq məcburiyyətində qalmasıdır. Bu kimi hallar göstərir ki, insanın imanla hərəkət etdiyi anlarda belə qorxu tamamilə aradan qalxmır – əksinə, onu diri saxlayan bir xatırlatma kimi mövcud olur.

Qorxu: İnsani Kamilliyin Əsaslarından Biri

Əksəriyyətin düşündüyünün əksinə olaraq, qorxu təkcə məhv edilməli bir hiss deyil; əksinə, insanı oyaq tutan və əxlaqi fəzilətləri doğuran bir mexanizmdir. İnsan qorxduğu halda cəsarətli olur. Əgər bir insan heç nədən qorxmur və hər şeyə atılırsa, bu artıq "dəli cəsarəti" sayılır. Gerçək fəzilət, qorxuya rəğmən edilən seçimdə özünü göstərir – istər mərhəmət olsun, istər comərdlik, istərsə də səbir. Çünki bu keyfiyyətlər, insanın öz acizliyini qəbul etməsi və onu aşmaq istəyi ilə meydana çıxır. Qorxusuz insanın bu istiqamətdə inkişafı da qeyri-mümkün görünür.

Qorxunun yalnız dini müstəvidə deyil, gündəlik həyatımızda da əhəmiyyətli rolu var. Zəlzələlərdən tutmuş maddi itkilərə qədər hər şey qorxu doğura bilər. Bu baxımdan, İbn Hazm çox maraqlı bir nöqtəyə toxunur: Alimlərdən tutmuş peyğəmbərlərə qədər bütün saleh insanlar üçün "əxlaqlı qalmağı mümkün edən şey", qorxunun və ya narahatlığın tamamilə itməməsidir. Yəni, insanı diri saxlayan məhz onun içindəki narahatlıqdır. Niyazi Misri də şeirlərində bu həqiqətə toxunur – insan öz halını dərk edir və sonunun necə olacağını düşünərək narahat olur. Bu narahatlıq isə onu axtarışa, dəyişməyə və inkişaf etməyə sövq edir. Beləliklə, qorxu insanın həyatla əlaqəsini diri saxlayan bir mexanizm kimi çıxış edir.

Qorxunun İdarəedilməz Halı və Təlükəsi

Ancaq qorxu, idarə oluna bilmədikdə, ağlı və iradəni arxa plana ataraq duyğusal bir xaosa çevrildikdə, təhlükəli bir gücə çevrilir. Psixologiyada da bu hal geniş şəkildə tədqiq olunmuşdur – qorxunun bizi tamamilə nəzarətə götürdüyü vəziyyətlərdə insan hərəkətsiz qalır, hətta öz həyatını belə risk altına atır. İbnül-Əsir bu barədə çox heyrətamiz bir nümunə verir: Moğol ordusunun bir əsgəri – təkbaşına və silahsız halda – qorxudan 40 nəfəri susdura bilir. Bu hadisə açıq şəkildə göstərir ki, qorxu idarədən çıxanda təkcə insanın iradəsini deyil, bütün bir cəmiyyəti iflic edə bilər.

Belə bir qorxu artıq təkcə hiss deyil, dağıdıcı bir gücə çevrilir. Ona görə də qorxudan qorxmaq deyil, qorxunu tanımaq və onunla düzgün şəkildə yaşamağı bacarmaq lazımdır. Əks halda, qorxu bizi öz həqiqətimizdən uzaqlaşdırar.

Qorxu və İnsan Psixologiyası

Qorxu çox vaxt təbii bir instinkt kimi qəbul olunur, amma əslində insan onu yaşayaraq, hiss edərək və başqasından görərək öyrənir. Əlbəttə, bəzən təhlükədən qaçmaq instinktiv ola bilər, amma nəyin təhlükəli sayıldığı, nə vaxt qorxmalı olduğumuz zamanla və təcrübəylə formalaşır. Elə bu öyrənilmiş mahiyyəti də qorxunu həm fərdi, həm də ictimai planda daha mürəkkəb bir hala gətirir.

Qorxunun Şəxsiyyət və Cəmiyyətə Yıxıcı Təsiri

Uzun müddət təzyiq altında yaşayan cəmiyyətlərdə qorxu sadəcə hiss deyil, düşüncəni dumanlandıran, iradəni zəiflədən, insanın bacarıqlarını yox edən dağıdıcı bir gücə çevrilir. Ən sərt rejimlərin cəmiyyətə vurduğu ən dərin yaralardan biri də məhz budur. Qorxu insana hakim olanda, insan gerçək "mən"ini qorumaq yerinə saxta kimliklər yaratmağa başlayır. Bu ikiüzlülük, bir növ nifaq halı alır. Vaxt keçdikcə bu saxta kimliklər insanın əsl xarakterini basdırır və nəticədə daxili parçalanma yaşanır – yəni insanın özü-özündən uzaq düşməsi.

Qorxunun başqa bir təzahürü isə insanın öz tarixinə baxışında ortaya çıxır. Bəzən insan keçmişin boşluqları ilə o qədər məşğul olur ki, sonunda tarixi inkar etməyə başlayır. Formal olaraq ona hörmət etdiyini desə də, daxilində onu mənasız və dəyərsiz görür. Bu isə milli və mədəni yaddaşın dərinliklərində bir növ özünü inkar vəziyyətinə gətirib çıxarır.

Qorxudan Doğulan Aqressiya və Məzlumun Zalıma Çevrilməsi

Əksəriyyət düşünür ki, qorxu insanı geri çəkilməyə, susmağa vadar edir. Halbuki qorxu bəzən əksinə, şiddətə və hətta ölçüsüz aqressiyaya səbəb ola bilər. Qorxu ilə yanaşı qəzəb də gəlir. Bu nöqtədə belə bir sual meydana çıxır: "Dünənin məzlumu sabahın zalımına çevrilə bilərmi?" Tarix və təcrübələr göstərir ki, bəli, çevrilə bilər. Çünki insan zamanla zülmü öyrənir. Zülmə məruz qalmış biri zamanla zülmün mexanizmini qavrayır, öyrənir və bu bildiklərini gələcəkdə öz davranışlarına tətbiq etməyə başlayır.

Duyğuların İdarə Edilməsi və Fəzilətin Əhəmiyyəti

Zülmə məruz qalanların qisas hissiylə hərəkət etmələri çox vaxt yeni zülmlərə yol aça bilər. Bu cür halların qarşısını almağın yolu isə qorxunu və ümumilikdə duyğuları doğru idarə etməkdən keçir. Əgər bu cür proseslərdə fəzilətli və düşüncəli insanlar önə çıxmasa, kütlənin duyğuları dağıdıcı nəticələrə səbəb ola bilər. İnqilablardan sonra inqilab edənlərin özlərinin zalıma çevrilməsi də bu idarə olunmayan qorxunun və nəzarətsiz ümidlərin nəticəsidir.

Uzun müddət bir duyğudan – məsələn, azadlıq, təhlükəsizlik, ədalət kimi şeylərdən – məhrum qalan insanlar bu hisslərlə necə davranacaqlarını da bilməz olurlar. Qorxu və ümid, əgər idarə olunmazsa, bəzən yaxşı niyyətlə belə böyük fəlakətlər törədilə bilər. Bu səbəbdən tarix boyunca müdriklər duyğuların ağıl və mərifətlə tənzimlənməsinə israrla diqqət çəkiblər.

Duyğulara Hakim Olmaq: Tarazlığın Əsl Mənbəyi

Qorxunun və ümumiyyətlə bütün duyğuların idarəsi üçün yalnız ağıl deyil, eyni zamanda ruhi bir dərinlik, mərifət lazımdır. Sevgi belə, öz-özünə buraxıldıqda qısqanclığa, nifrətə və ya hətta dağıdıcı bağlılığa çevrilə bilər. Bu səbəbdən duyğuların özü belə bəzən ziddiyyətli nəticələr doğura bilər. Ona görə də insanın duyğularını yalnız yaşaması deyil, onları dərk edib yönəltməsi də vacibdir. Qədim mədəniyyətlərin daim "mərifətullah"dan, yəni Allahı tanımaqdan, insanın kamilləşməsindən bəhs etməsi də elə bu səbəbdəndir – çünki duyğularla ağıl bir araya gəlmədən insan tam mənada insan ola bilməz.

Qurani Kərimdə Qorxu Anlayışı

Qurani-Kərim qorxunu tək bir duyğu kimi təqdim etmir. Əksinə, qorxu ilə birlikdə ümid, sevgi və təslimiyyət anlayışlarını da verir. Quranda qorxunun qarşısında dayanacaq tək şey ümidsizlik deyil, həm də Allaha sevgi və Ona təslimiyyətin verdiyi bir daxili rahatlıqdır. Təslim olmaq, Quranda mənfi deyil, əksinə dərin bir zövq və rahatlıq halı kimi izah edilir. Yəni qorxu, əgər imanla, ümidlə və sevgi ilə tarazlansa, dağıdıcı olmaq əvəzinə insanı yüksəldə bilər.

Nəfsi Anlamaq və Tərbiyə Etmək

Bəzən insan olaraq ya nəfsimizə həddindən artıq yüklənirik, ya da onu yetərincə tanımırıq. Nəticədə, özümüzlə sağlam münasibət qurmaqda çətinlik çəkirik. Halbuki nəfsi doğru tanımamaq, onun əsiri olmağımıza, mübarizə yolunda səhvlər etməyimizə və sonda həm ruhən, həm də mənən zərər görməyimizə səbəb ola bilər. Bu baxımdan, nəfsimizi tanımaq və ona necə yanaşacağımızı öyrənmək olduqca vacib məsələdir.

Nəfsi anlamaq üçün iki əsas mənbəyə söykənməliyik: Qurani-Kərim və Peyğəmbərimizin (s.ə.s) sözləri və həyatı – yəni Sünnə. Qurani-Kərimdə “nəfs” kəlməsi müxtəlif formalarla ümumilikdə 296 dəfə işlənir və bu sözə 8 fərqli məna verilir. Bu da Qurani-Kərimin çoxmənalı ifadələrdən istifadə etməsinə bir nümunədir.

Qurani-Kərimdə Nəfsin Müxtəlif Mənaları:

• Zat (mahiyyət, şəxsiyyət) mənasında – Ali-İmran, 28

• Cövhər (əsas maddə) mənasında – Ənam, 98

• Can (həyat) mənasında – Kəhf, 6

• Ruh (nəfəs, dirilik) mənasında – Zumər, 42

• Daxili aləm (duyğu, düşüncə) mənasında – Yusif, 68

• Şəxs (fərd) mənasında – Bəqərə, 48

• Qəlb (vicdan, daxili hiss) mənasında – İsra, 25

• Bədən (fiziki varlıq) mənasında – Yusif, 23

Qurana görə nəfsin mahiyyəti və xüsusiyyətləri

Qurani-Kərim yalnız nəfsin fərqli mənalarını deyil, onun necə bir varlıq olduğunu və hansı xüsusiyyətlərə sahib olduğunu da bizə aydın şəkildə göstərir:

• Nəfs and içiləcək qədər dəyərlidir. – Şəms surəsində “Nəfsə və onu nizama salana and olsun” (Şəms, 7) ayəsi bu dəyəri vurğulayır (fəqət biz yalnız Allaha and içə bilərik).

• Nəfsdə həm fücur (pislik meyili), həm də təqva (ilahi məsuliyyət hissi) mövcuddur. – “O nəfsə fücurunu və təqvasını ilham etdi.” (Şəms, 8)

• Nəfs təmizlənərsə, insan nicat tapar. – “Nəfsini təmizləyən, həqiqətən nicat tapdı.” (Nəcm, 23)

• Nəfs, insanı arzu və ehtiraslara aludə edən bir mexanizmdir. – İnsanların çoxu zənn və nəfsinin istəyinə uyur. (Nəcm, 23)

• Nəfs çox zaman insana pisliyi pıçıldayan bir imtahan vasitəsidir. – Hz. Yusif (ə.s.) deyir: “Mən nəfsimi təmizə çıxarmıram. Həqiqətən, nəfs, Rəbbimin mərhəməti olmadıqda, daim pisliyə meyillidir.” (Yusif, 53)

Nəfsə Qarşı Necə Yanaşmalı?

Qurani-Kərim və Sünnə bizə nəfsə qarşı münasibətdə hansı mövqedə dayanmağımız lazım olduğunu da öyrədir:

• Nəfslə düşmənçilik edilməz, amma ona qarşı həssas və ayıq olmaq lazımdır.

• Nəfsə boyun əyilməz, onunla mübarizə aparılar.

• Nəfsin fitnələrinə biganə qalınmaz, təyaqquz (aylıq halı) daim qorunmalıdır.

• Nəfs yalnız günah etdikdən sonra yox, əvvəlcədən tərbiyə edilməli, qabaqlayıcı tədbirlər görülməlidir.

• Nəfs öldürülməz, əksinə üsul və mərifətlə tərbiyə olunmalıdır.

Bu prinsiplər bizə göstərir ki, nəfsimizi tanımadan və tərbiyənin mahiyyətini dərk etmədən edilən hər cəhd, bizi istədiyimizin əksinə aparar. Bəzən elə olur ki, nəfsi tərbiyə etdiyimizi zənn etdiyimiz halda, əslində onun azğınlığını qızışdırırıq.

Peyğəmbərimizin (s.ə.s) Nəfs Duası

Peyğəmbərimizin (s.ə.s) nəfs mövzusunda etdiyi dualar da bizə bu mübarizədə çox mühüm bələdçilik edir. Rəsulullah (s.ə.s) tez-tez belə dualar edərdi:

“Allahım! Acizlikdən, tənbəllikdən, simiclikdən, qocalıb əldən düşməkdən və qəbir əzabından Sənə sığınıram.”

“Allahım! Nəfsimə təqva nəsib et, onu təmizlə. Onu ən gözəl şəkildə təmizləyəcək Sənsən. Onun dostu da, tərbiyəçisi də yalnız Sənsən.”

“Allahım! Faydasız elmdən, titrəməyən qəlbdən, doymayan nəfsdən və qəbul olunmayan duadan Sənə sığınıram.”

(Bu dualar Müslim, Zikr, 73 və Nəsai, İstiazə, 13 nömrəli hədislərdə keçir.)

Bu dualar bizə göstərir ki, nəfsə qalib gəlmək ancaq Allahın köməyi ilə mümkündür. 

İnsan: Şüur və Qorxu Arasında

İnsan, təkcə bədəni ilə yox, mənəvi və zehni aləmi ilə də digər canlılardan fərqlənən xüsusi bir varlıqdır. Bu fərq ən çox da onun şüur dərinliyində və metafizik hadisələri qavrama qabiliyyətində özünü göstərir. Əlbəttə, heyvanlar da qorxu hissi keçirə və müəyyən mənada sevgiyə cavab verə bilirlər. Amma insanın hissləri yalnız instinktlərlə deyil, eyni zamanda şüurun işığında formalaşır və dərinlik qazanır.

İnsanı digər canlılardan ayıran əsas cəhətlərdən biri budur: insan sadəcə şüurlu olmaqla kifayətlənmir, həm də öz şüurunun fərqindədir. Məsələn, ölüm gerçəyini bilə-bilə yaşayan yeganə canlı insandır və bu bilik onun bütün emosional dünyasına təsir edir. Baş verənləri anlamaq, həyatın mənşəyini və mahiyyətini dərk etməyə çalışmaq da yalnız insana xas bir xüsusiyyətdir. Bu idrak dərinliyi qorxu anlayışını da dəyişdirir. Heyvanlar ölüm sonrası haqqında düşünməz, kainatın necə yarandığı sualı onları narahat etməz. Amma insan məhz bu bilinməzliklər üzərində düşünür və bəzən bu düşüncələrə görə narahatlıq keçirir.

Bu çoxqatlı şüur bəzən vasitəsiz şəkildə üzə çıxır. Məsələn, bir tısbağanın axirət haqqında düşünmədiyini və ya bir ilan kimi sevə bilmədiyini anlamaq üçün mütləq o canlı olmaq lazım deyil. İnsan həm özünə baxa bilir, həm də başqasını anlayacaq bir idrak gücünə malikdir. Elə bu fərqindəlik sayəsində də insan əli ilə yalnız mexaniki iş görmür, həm də o əl vasitəsilə mənalar yaradır, düşüncə inşa edir və mədəniyyət qurur.

Qorxunun Daxili Gücü və Canlandırıcı Təsiri

Qorxu çox zaman neqativ bir hiss kimi qəbul edilir. Amma məsələyə daha dərindən baxanda bu hissin insan həyatında ikili funksiyası olduğunu görmək mümkündür. Qorxu həm dağıdıcı ola bilər, həm də insanı ayaqda saxlayan, canlı tutan bir gücə çevrilə bilər.

Bu fikri daha yaxşı anlamaq üçün belə nümunələr verək:

• Əgər bir dövlət öz təhlükəsizliyinə həddindən artıq əmin olsa, qısa müddətdə dövlət olaraq mahiyyətini itirə bilər.

• Bir insan tənqid və rəqiblərindən tamamilə sığortalanmış vəziyyətdə yaşasa, özünü göstərmək ehtiyacını hiss etməz və get-gedə zəifləyər.

Məşhur psixoanalitik Karl Qustav Yungun xatirələrində bir rəssamdan bəhs olunur: gənc yaşlarında böyük uğurlar qazanan bu sənətkar “onsuz da mən ustayam” düşüncəsinə qapılıb uzun müddət heç bir əsər yaratmır və nəticədə həm sənət aləmindən uzaqlaşır, həm də ciddi mənəvi böhran yaşayır. Bu nümunə onu göstərir ki, insan əmin olduğu şeyin haqqını verməsə, o əminlik də onu xilas edə bilməz. Əksinə, yeni və daha dərin qorxulara qapı açar.

Ona görə də qorxu təkcə çarəsizlik yox, eyni zamanda bir dirilik işarəsidir. Necə ki, arzu insanı diri saxlayır, qorxu da insan varlığının təbii və bəzən çox faydalı bir hissəsidir. Qarşı tərəf, əks fikir, düşmən – bunlar da bizi formalaşdıran və dirilədən amillərdir.

Tarazlıq, Ziddiyyətlər və İlahi Təzahürlər

Əsl ideal vəziyyət hər kəsin bir-birinə sonsuz güvəndiyi vəziyyət deyil. Çünki belə bir hal reallıqdan uzaqdır. Əsl ideal – fərqli təbəqələr və qüvvələr arasında bir tarazlığın olmasıdır; bu tarazlıq da zərər verməmək üçün vacibdir. Əgər bu tarazlıq pozularsa, zəif olan tərəf məhvə sürüklənə bilər.

Ətrafımızda müşahidə etdiyimiz ziddiyyətlər – həyat və ölüm, sevinc və kədər, verən və alan – bütün bunlar Allahın isimlərinin kainatda təzahür etməsi ilə əlaqəlidir. Allah təkcə yaşadan deyil, eyni zamanda öldürəndir; yalnız verən deyil, alan da odur. Bu ilahi adların təcəllisi bütün yaradılmışlarda görünə bilər, amma bu təzahürlərin ən dolğun halı məhz insanda müşahidə olunur. İnsan bəzən bir zamanda içində həm gülür, həm də ağlayır. Bunlar, insanın içindəki ziddiyyətlərin canlı nümunələridir.

Ziddiyyətlərin varlığı həyatın sadə və düz bir xətt üzrə getmədiyini göstərir. Əksinə, həyat hər an yeni bir vəziyyətlə qarşı-qarşıyadır. Ona görə də bu prosesi doğru və sağlam şəkildə idarə etmək, insanın özü və çevrəsi ilə harmoniyada yaşaması üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Qorxu və ona bənzər hisslər düzgün başa düşüldükdə və idarə edildikdə, insanın daxili dünyasını gücləndirən və onu yetkinləşdirən bir gücə çevrilir.

Ölüm, Yaşam və Ruhun Mənası

İnsan tarix boyu ölümü həm maraqla qarşılayıb, həm də dərin düşüncələrin mövzusu edib. Ölüm sadəcə bir hadisə deyil, yaşamaq istəyimizi və dünyanı qavrama tərzimizi kökündən sarsıdan bir həqiqətdir. Bu anlayışı formalaşdıran bir çox amil var: İslam fitrəti üzrə dünyaya gəlmək, fərqli din və mədəniyyətlərə mənsub olmaq, qəbilə və cəmiyyət təsirləri və s.

Ən əsas məsələ odur ki, insan üçün həyat hər zaman ölümə üstün tutulur. Çünki insan, fiziki olaraq bu dünyanı tərk etsə də, mövcudluqdan vaz keçmək istəmir. Varlıq hissi o qədər dəyərli və o qədər şirin bir duyğudur ki, insan – təkcə insan yox, heyvan belə – onu qorumaq üçün hər şeyini qurban verə bilər. Bu isə göstərir ki, var olmaq özü-özlüyündə insan təbiətinin əsas istinad nöqtəsidir. Özünü dərk edən bir varlıq olaraq, yoxluq düşüncəsi ilə qarşılaşmaq bizim üçün sadəcə qorxunc deyil, həm də anlaşılması çətin bir vəziyyətdir.

İnsan Ruhdur: Bədən Sadəcə Vasitədir

İslam düşüncəsində peyğəmbərlər, ariflər və mənəvi dərinliyi olan insanlar insanın yalnız maddi bir varlıq olmadığını, ruhani bir mahiyyət daşıdığını bildiriblər. Bədən daim dəyişən və bölüşülən bir struktura malikdir, lakin mənlik deyilən anlayış bütöv, sadə və dəyişməzdir. Hətta yaddaşda müxtəlif qatlar olsa da, özünü dərk edən “mən” daim sabit qalır. Bu sabitlik göstərir ki, mənliyimiz bədənlə izah oluna bilməz. Yəni bədən ruhun yerləşdiyi yer deyil, sadəcə onun dünyaya görünmə vasitəsidir.

Axirət: Yoxluğun Sonu Yoxdur

Peyğəmbərlər ruhun ölüm sonrası vəziyyəti ilə bağlı bizə ətraflı məlumat veriblər. İslamda cənnət, cəhənnəm və axirət həyatı haqqında çox sayda məlumatın olması, əslində, ölümün son deyil, keçid olduğunu göstərir. İnsan ölmür, sadəcə məkan dəyişir. Bədən isə, bu varlığın bir növ "libası" kimidir.

İnsanlığın söylədiyi iki böyük cümlə var: "Allah var" və "axirət var". Bu iki inanc, insanın mənəvi bütövlüyünü qoruyur. Axirət inancı, insanı məsuliyyətli və əxlaqlı bir varlıq olmağa çağırır. Əgər bu dünyada etdiklərimizin bir qarşılığı varsa, deməli, həyatın mənası və istiqaməti də vardır.

Lakin bu məlumatlar ağıl yolu ilə tam dərk edilə bilməz. Cənnət necədir, cəhənnəm nədir – bunu təkcə ağıl izah edə bilməz. Necə ki gözlə görmədən əşyaların varlığına tam inanmaq olmur, axirət haqqında bilik də bənzər şəkildə, müşahidə və mənəvi hal ilə dərk olunur.

Dünya – Sadəcə Bir Körpüdür

İslam bizə bədəni kiçiltməyi deyil, onu düzgün yerə qoymağı öyrədir. Dünya, əbədiyyət üçün bir hazırlıq meydanıdır. İnsanın qarşısına çıxan hər bir vəziyyət – istər sevinc, istər kədər – onu axirətə hazırlayan bir vasitədir. Əgər dünya və bədən bu qədər əhəmiyyətsiz olsaydı, iman gücləndikcə insanlar onlardan uzaqlaşmağa, onları yox etməyə can atardılar. Halbuki əksinədir – imanlı insan bədənini və dünyasını daha dəyərli şəkildə istifadə etməyə çalışır.

“Ölümündən Əvvəl Öl” – Sufi Baxışı

Sufilər ölüm sonrası həyatı daha bu dünyadaykən yaşamağa can atıblar. Bu, bədənin maddi dünyaya bağlılığından azad olunması ilə mümkündür. İslamda isə bu hədəfə ibadət və Allah’a yönəli həyat tərzi ilə çatmaq olur. “Ölümündən əvvəl öl” çağırışı, əslində insanın iradə ilə bədəni aşması və mənəvi bir dərinliyə enməsidir. Bu, fiziki yox olmaq deyil – mənəvi bir keçiddir. Hətta bu dünyada belə, müəyyən hal və vəziyyətlərlə mələklərlə bir səviyyəyə çatmaq mümkündür.

Ölüm – Dəvətnamədir, Qorxu Deyil

Sufilərin ölümə “Şəbi-Ərus”, yəni “Toy Gecəsi” deməsi, bu dünyadan bezməkdən yox, qarşıda duran gözəllik və hüzurdan doğur. Sevdiyinə qovuşan insan, ayrıldığı deyil, qovuşduğu şeylə sevinər. Ölüm burada bitmək deyil, bir başlanğıcdır.

Ancaq bu düşüncə tərzinə çatmayanlar üçün ölüm qorxulu gəlir. Bu qorxunun əsas səbəbi isə bəzən öləcəyini bilməkdən çox, ayrılıqdır. 

Gözəlliyin Metafizik və Fizik Mənaları

Gözəllik anlayışı, xüsusilə müasir dövrdə estetik həssaslığın artması ilə birlikdə daha çox müzakirə edilən və hətta bəzən təhrif edilən bir anlayışa çevrilib. Amma gözəllik, təkcə görünən forma və xarici uyğunluq deyil – o, həm də varlığın ən dərin qatlarına toxunan, fiziki aləmlə məhdudlaşmayan, daha geniş və daha köklü bir mənanı daşıyır.

Metafizik Gözəllik: Şəklə ehtiyacı olmayan saf zərurət

Ən yüksək səviyyədə, gözəllik artıq forma və surət ehtiva etmir. O, heç bir şeyə çevrilmədən, heç bir təkamülə və ya tamamlanmaya ehtiyac duymadan, sadəcə özündə mövcud olan bir zərurət halıdır. Bu, artıq gözlə görünən və ya hisslə qavranan deyil, yalnız yüksək bir idrak səviyyəsində fərqinə varıla bilən bir varlıq halıdır. Belə bir gözəlliyi dərk etmək, maddi dünya təcrübəsi ilə deyil, varlığın saf mahiyyətinə nüfuz etməklə mümkündür.

Bu təməl mərtəbədə gözəllik – varlıq, yaxşılıq və zərurətlə tam birləşir. Bu da o deməkdir ki, artıq suallar çoxluğundan bir tək suala, mənalar çoxluğundan bir kök mərkəzə yönəlir. Bu səviyyədə, məsələn, "rəhmət" belə sabit bir formada deyil – yalnız diriltmək və ya vermək deyil, bəzən məhrum etmək, örtmək və ya sona çatdırmaq da bu çərçivəyə daxil ola bilər. Ancaq burada diqqətəlayiq olan budur: Allahın bir feli Onun qatında rəhmət sayıla bilər, amma bu, insan baxımından da rəhmət demək deyil, daha doğrusu, insan bunun mənasını fərqli dərk edə bilər.

İlahi Sifətlərdə Gözəlliyin Təcəlliləri

Gözəllik, Allahın sifətləri səviyyəsində fərqli yönlərdə ortaya çıxır. Məsələn, Elm (bilmə), İradə (istəmə), Qüdrət (güc yetirmə) – bunların hər biri özlüyündə bir gözəllik təcəllisidir. Bu mərhələdə bilmək gözəllikdir, istəmək gözəllikdir, güc yetirmək gözəllikdir. Yəni varlıq özünü bilik, iradə və qüdrət kimi göstərdikcə, gözəllik də bu yönlərdə bərqərar olur.

Fiziki Aləmdə Gözəllik: İlahi Fellərin Parçalanmış Təzahürü

Metafizik baxımdan tək bir zərurət, yaxşılıq və varlıq olan gözəllik, ilahi fellər səviyyəsində müxtəlif şəkillərə bürünür və sanki parçalanaraq fərqliləşir. Bu dünya – bütöv şəkildə Allahın fellərinin bir cilvəsidir. Hər bir varlıq, hadisə və əlaqə, o ilahi bilik, iradə və qüdrətin bir nəticəsidir. Bu səbəbdən də gözəllik fiziki aləmdə bizə bir neçə fərqli təcəlli ilə üzə çıxır:

• Əşyalar kimi: İnsan, ulduzlar, dağlar və ya çiçəklər.

• Hadisələr kimi: Məsələn, yağışın yağması, küləyin əsməsi, günəşin doğması.

• Əlaqələr kimi: İnsanla insan, insanla təbiət və ya əşya arasındakı münasibətlər.

• Fenomenlər və proseslər kimi: Məsələn, bir dövrə xas olan anlayışlar – "qədim dövr", "müasir çağ" və s.

Fiziki dünyadakı gözəllik həm təbii, həm də sosial olaraq formalaşdırıla bilər. Bəzən bizə gözəl görünən şey, əslində cəmiyyətin bizə aşılamasıdır. Lakin həqiqi gözəllik, özündə tükənməzlik daşıyan və zamanla adiləşməyən, alışqanlığa çevrilməyən bir təzahürdür. O, daimi olaraq içimizdə eyni həyəcanı doğurursa – deməli o, öz varlığında zəruridir.

Gözəllik və Estetik Qavramları

Gözəllik anlayışı, insan düşüncəsinin tarix boyu ətrafında dolaşdığı əsas mövzulardan biri olmuşdur. Fəlsəfədə həqiqət nədir, yaxşı nədir və gözəl nədir kimi üç böyük sual var ki, məhz bu suallar bir çox düşüncə sistemlərinin özəyini təşkil edir. Bu mənada gözəllik yalnız estetik bir hiss deyil, insan varlığının dərin qatlarına toxunan fəlsəfi bir məsələdir.

Gözəlliyi Təsvir Etmək: Çətinlik və Dərinlik

Gözəllik sadə bir anlayış kimi görünsə də, onu konkret şəkildə ifadə etmək çətindir. Adətən bir şeyi izah edə bilmək üçün onu zehnimizdə müəyyən bir formaya salmalı, dərk edə biləcəyimiz bir surətdə təsəvvür etməliyik. Lakin gözəllik bu qəliblərə sığmır, özündə qeyri-müəyyənlik və qavranılması çətin bir dərinlik daşıyır. Bu səbəblə gözəllik anlayışı birbaşa deyil, pillə-pillə açıqlanmalı olur.

Əslində gözəlliyə olan maraq, metafizik düşüncənin mərkəzində dayanır. Ancaq bu anlayış təkcə metafizik sahə ilə məhdudlaşmır; riyaziyyatdan tutmuş fizika, əxlaq, siyasət və incəsənətin bütün sahələrinə qədər sirayət edən çoxşaxəli bir anlayışdır.

Gözəlliyin Pilləli Təbəqələri

Gözəlliyin mahiyyətini anlamaq üçün onu varlığın müxtəlif mərtəbələrində izləmək lazımdır:

• Ən ali mərtəbədə, yəni varlığını heç bir şeydən almayan, özü-özlüyündə yetkin və kamil olan bir varlıq nəzərdə tutulduqda, gözəllik də ən mütləq və saf şəkildə məhz orada mövcuddur ki, o da Allahdır.

• Aşağı mərtəbələrə endikcə, gözəllik müxtəlif formada təcəlli edə bilər: başqa bir varlıq tərəfindən yaradılmış və zamanla yetkinləşmiş varlıqlarda, münasibətlərdə, əşyaların nizamında, bu nizamı izah edən biliklərdə və nəhayət, fiziki obyektlərin görünüşündə və onların bir-birinə uyğunluğunda. Bu, gözəlliyin mərhələli və dərəcəli bir formasıdır.

Varlıqla Gözəllik Arasındakı Bağ

Gözəlliyə ən yüksək səviyyədən, yəni metafizik bir anlayış kimi yanaşdıqda, onu da digər fəlsəfi anlayışlar kimi varlıq kateqoriyası ilə əlaqələndirmək olar. Metafizik düşüncə, aşağıya doğru müxtəliflik yaradan, yuxarıya doğru isə birləşdirici bir quruluşa malikdir. Bu strukturun zirvəsində isə mənalar və anlayışlar bir nöqtədə birləşir, hər şey öz mahiyyətinin təmizliyində və mənbəyində qovuşur.

Məhz bu ali mərtəbədə, gözəllik – hər hansı forma və ya surət daşımadan – sırf bir zərurət, saf və soyut bir keyfiyyət olaraq mövcuddur. Bu mənada yalnız Allahın gözəlliyindən danışmaq mümkündür. Çünki bu səviyyədə gözəllik artıq hiss olunan bir forma deyil, qavranıla bilməyən bir mahiyyətə çevrilir.

Ölüm İdrakı və Yaşamın Mənası

İnsan üçün ölüm yalnız bir son deyil. Tarix boyunca bu mövzu daim maraq doğurub, düşüncələri silkələyib, bəzən qorxudub, bəzən də həyatın dəyərini anlamağa imkan yaradıb. Tibbi baxımdan ölüm – bədənin funksiyalarını itirməsi və torpağa, suya, havaya qarışaraq öz qaynağına qayıtması kimi izah olunur. Ancaq insan üçün ölüm təkcə bir bioloji hadisə deyil; o, çox daha dərin, çoxqatlı və varlığın əsasına toxunan bir təcrübədir.

Ölümün fərqində olmaq: İnsanla başlayan düşüncə

İnsanı digər canlılardan fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri də onun ölümü dərk edə bilməsidir. Bütün canlılar həyatda qalmağa çalışır, təhlükələrdən qaçır, instinktləri ilə hərəkət edir. Amma ölümün nə olduğunu anlayaraq ona dair düşünmək – bu yalnız insana aiddir. Bu isə ikinci dərəcəli bir şüur halıdır – yəni insan təkcə yaşadığının deyil, bir gün yaşamayacağının da fərqindədir. Öz ölümünü əvvəlcədən düşünmək və bu düşüncənin verdiyi məsuliyyətlə yaşamaq yalnız bizə aiddir.

Ölümə baxmayaraq yaşamaq istəyi

Bütün bunlara baxmayaraq, insan həyatına sıx bağlanır. Bəzən elə yaşayırıq ki, sanki ölüm bizim üçün yoxdur. Halbuki ölümə dair şübhəmiz yoxdur – o qədər dəqiq və qaçılmazdır. Ancaq buna rəğmən, gələcəkdə olmayacağımızı bilə-bilə illərlə çalışırıq, planlar qururuq, daha yaxşı yaşamaq üçün özümüzü yormaqdan çəkinmirik. Bu, bəlkə də ölümü unutduğumuzdan deyil – onu sadəcə zaman baxımından uzaqda görürük. Ya da bəlkə də, təcrübə etmədiyimiz üçün təsəvvürümüzə tam oturmur.

Yaşamaq dəyərdir, çünki ölüm susqundur

Yaşamaq ölümə nisbətən daha üstün bir haldır. Çünki yaşamaq – var olmaq, mövcud olmaq, hərəkətdə və dəyişmədə olmaq deməkdir. Ölüm isə bu varlığın kəsilməsi, davamının dayanması deməkdir. “Varlıq, yoxluqdan üstündür” anlayışı insanı hər zaman hərəkətə, yaradılışa, mənalı bir həyat qurmağa sövq edir. Yəni ölüm qorxusu, əslində bəzən həyatın dəyərini artıran bir aynaya çevrilir.

Ölüm sonrası inanc və həyatın mənası

Əslində ölüm, həyatın mənasını kökündən dəyişə biləcək bir qovşaqdır. İnsan ölüm sonrası barədə nə düşünürsə, bu onun həyat tərzini də müəyyənləşdirir. Əgər insan ölümün bir son olduğuna, daha heç bir şeyin olmayacağına inanarsa, bu, əsasən iki nəticə doğura bilər:

• Mənasızlıq və həzz yönümlü həyat: Həyatın sonu yalnız yoxluq olaraq görülürsə, insan yaşadığı müddətdə ancaq keçici həzzlərə üz tutmağa meyilli ola bilər. Güc, nəfs, ləzzət, əyləncə… İnsan bəzən mənanı bu maddi təcrübələrin içində axtarmağa başlayar. Belə halda, insan mənanı daha çox bədəni ilə yaşamağa yönələr və bu onu dərinləşdirmək əvəzinə dayazlaşdırar.

• İntihar: Bu düşüncənin ən son və ağır nöqtəsi isə, həyatın tamamilə mənasızlaşaraq insanı intihara aparması ola bilər.

Amma həyat bu iki ucdan ibarət deyil. Arada çox geniş bir sahə var. İnsan hər zaman ölüm sonrasına dair bir inanca meyilli olub. Hətta inanmayanların belə iç dünyasında bu mövzu daim bir sual kimi mövcuddur. Çünki ölüm sonrası ilə bağlı o qədər xəbər, o qədər düşüncə var ki, insanın zehnində bu mövzu daim bir ehtimal olaraq yaşayır. Təbii ki, bu inanc və ya ehtimal təkcə dini bir məsələ deyil; bu, eyni zamanda mədəni və mənəvi bir atmosferdir. Bir çox insanlar ölüm sonrası həyatın varlığını təkzib etsə də, əxlaqi davranışları, həyat tərzləri sanki belə bir inanca əsaslanırmış kimi davam edir.

Peyğəmbərimizin (sav) Yuxu Rejimi

Peyğəmbərimiz Hz. Muhəmmədin (s.ə.s) gün ərzində neçə saat yatdığını dəqiq bir şəkildə söyləmək əlbəttə ki, mümkün deyil. Çünki o dövrdə bu cür detallı saat əsaslı qeydlər aparılmırdı. Amma bizə qədər çatmış rəvayətlər və işarələr vasitəsilə müəyyən bir ümumi təsəvvür formalaşdırmaq mümkündür. Burada verilən məlumatlar, gündəlik normal hallara – yəni səfər, xəstəlik, uşaqların ağlaması və ya aclıq kimi fövqəladə vəziyyətlər xaricindəki vaxtlara aiddir.

Gecə Yatma Vərdişləri

Peyğəmbərimiz (sav) işa namazını Məscid-i Nəbəvidə camaatla qıldıqdan sonra evinə dönərdi. Bugünkü təqvimlə götürsək, məsələn yanvar ayının sonlarında, Mədinədə işa azanı təxminən 19:35-də oxunur və namazla birlikdə evə çatmaq təqribən 21:00 olur.

Evə gəldikdən sonra dərhal yatağa keçməzdi. Əvvəlcə bəzi hazırlıqlar edərdi:

• Əgər ehtiyacı olarsa, namaz dəstəmazı alardı.

• Gözlərinə sürmə çəkərdi.

• Misvakla dişlərini təmizləyərdi.

• Həyat yoldaşları ilə bir qədər vaxt keçirərdi – bu da təxminən bir saat çəkərdi.

Yatmazdan əvvəl daim oxuduğu bəzi dualar və surələr var idi:

• Fatihə, Kafirun, İxlas, Fələq və Nas surələrini oxuyardı.

• “Ey Allahım! Sənin adınla ölür, Sənin adınla dirilirəm” deyə dua edərdi.

• İki əlini birləşdirər, içlərinə üfürüb İxlas, Fələq, Nas surələrini oxuyar və sonra əlləri ilə bütün bədəninə sürtərdi – bunu üç dəfə təkrarlayardı.

• Başqa dualarında isə “Bizi yedirənə, içirənə, qoruyub yerləşdirənə həmd olsun – çünki nə qədər kimsəsiz və sığınacaqsız insanlar var” deyə şükür edərdi. Hədislərdə başqa bir çox dualar keçir ki, bu da Peyğəmbərimizin (sav) etdiyi duaların fərqli-fərqli olduğunu göstərir.

Bu hazırlıqlardan sonra, təxminən saat 22:00-da yatağa keçər və yuxuya gedərdi.

Gecə Oyanışı və Təhəccüd

Peyğəmbərimiz təqribən sübh vaxtından 1-1.5 saat əvvəl – yəni bu günlə müqayisə etsək, saat 03:00 radələrində – oyanardı.

Oyanandan sonra:

• Əgər qüsl ehtiyacı varsa qüsl alardı, yoxdursa dəstəmaz alardı.

• Sonra təxminən 1-1.5 saat davam edən təhəccüd namazı qılardı. Adətən 12 rükət olduğu rəvayət olunur.

• Təhəccüddən sonra vitr namazını da qılardı.

• Bəzən bu namazdan sonra bir qədər uzanaraq istirahət edər, bəzən isə oturub sübh namazını gözləyərdi.

Sübh və Günorta Saatları

Sübh namazı üçün dəstəmaz alar, Məscid-i Nəbəviyə gələr və camaatla namazı qıldırardı. Namazdan sonra bir müddət məsciddə oturar, ya da evinə dönüb bir qədər dincələrdi. Günə çox erkən başlayardı və sübh bərəkəti ilə bağlı çoxlu tövsiyələr verərdi.

Gecə yuxusuna əlavə olaraq, Peyğəmbərimizin (sav) günorta vaxtı bir az istirahət etdiyi – “qaylulə” adlanan – bir yuxusu da var idi:

• Bəzən zöhr namazından əvvəl, bəzən də sonra olurdu.

• Bu yuxu adətən 30 dəqiqədən 1 saata qədər çəkərdi.

• Yanvar ayı sonu üçün Mədinədə zöhr namazı 12:30-da oxunur. Bu zaman Peyğəmbərimiz namazdan sonra təxminən bir saatlıq qaylulə edərdi.

Ümumi Yuxu Miqdarı

Bütün bu məlumatlara əsaslanaraq belə bir nəticəyə gəlmək olar:

• Gecə yatdığı fasiləsiz yuxu: təxminən 5 saat (22:00–03:00)

• Günorta qaylulə: təxminən 1 saat

• Ümumilikdə orta hesabla 6 saatlıq bir yuxu müddətindən söhbət gedə bilər.

Peyğəmbərimizin yuxu rejimi sanki bir insanın gününü ən məhsuldar şəkildə dəyərləndirməsi üçün hazırlanmış bir proqram kimidir. Necə ki, bir aşbaz yeməyin dadını artırmaq üçün bütün ərzaqları və bişirmə zamanlarını dəqiq ölçür, Peyğəmbərimiz də (sav) həm bədənə, həm ruha faydalı bir rejim ortaya qoymuşdur. Bu rejimdə həm feyz var, həm nizam, həm də bərəkət.

Şükür və Həmd Arasındakı Fərq

İlahi münasibətləri düzgün anlamaq üçün bəzi əsas anlayışlara diqqət yetirmək vacibdir. Bu anlayışlardan biri də şükürdür. Adətən sadəcə minnətdarlıq mənasında düşünülən bu anlayış əslində Quran və sünnədə daha dərindən və geniş bir yer tutur. Maraqlıdır ki, Qurani-Kərimdə şükür anlayışının əksi kimi küfr göstərilir. Bu isə bizə onu deməyə əsas verir ki, şükür və küfr yalnız adi duyğu və etiqad məsələsi deyil, insanla Allah arasında qurulan münasibətin özəyini təşkil edir.

Həmd və şükür arasındakı incə fərq

Mənbələrdə və xüsusilə Quranda “həmd” daha ümumi və hərtərəfli bir ifadə kimi təqdim olunur. Məsələn, Qurani-Kərimin ikinci ayəsində "Əl-həmdu lilləhi Rabbil-aləmin" — "Bütün aləmlərin Rəbbi olan Allaha həmd olsun" ifadəsi ilə qarşılaşırıq. Bu ayə göstərir ki, həmd yalnız xoşbəxtlik anlarında deyil, həm də çətinliklər içində ikən belə insanın Allahla bağını qoruması, hər halın ilahi bir mənası olduğunu dərk etməsi deməkdir. Həmd — hadisələri Allaha bağlaya bilmək, hər vəziyyətdə Onun hikmətini görə bilməkdir.

Şükür isə bu ümumi halın daha konkret və spesifik formasıdır. Adətən insan həyatında arzu olunan, sevilən, müsbət qəbul edilən nemətlərə görə göstərilən minnətdarlıq hissidir. Buna görə də, demək olar ki, hər şükür həmdə daxildir, amma hər həmd şükür anlamına gəlmir. Həmd daha geniş, şükür isə daha konkret bir münasibət formasını ifadə edir.

Küfrün mənasına yenidən baxmaq

Quranda şükür anlayışının əksi kimi keçən "küfr" sözü, müasir anlayışda çox vaxt "Allahı inkar etmək", yəni ateizm kimi başa düşülür. Halbuki bu, Quranın təqdim etdiyi mənaya uyğun deyil. Quranda ateizm anlayışı – Allahın mövcudluğunu inkar – bir problem kimi müzakirə olunmur. Əksinə, əsas məsələ Allahın varlığını tanımamaqdan çox, Onunla doğru münasibət qurmamaq, Onun verdiklərini görməzdən gəlmək və Ona qarşı nankorluq göstərməkdir.

Başqa sözlə desək, Qurandakı küfr anlayışı, insanın Allahla münasibətini daraldan, məhdudlaşdıran bir mövqedir. İman isə bu münasibəti genişləndirən və dərinləşdirən bir anlayışdır. İnsanın fitrətində Allahı hiss etmə, Onu tanıma meyili var. Çətin anlarda, insanın səmimi şəkildə Allaha yönəlməsi də bu fitrətin təzahürüdür.

Bu mənada dinin məqsədi sadəcə bir inancı qəbul etdirmək deyil, həmin inancı insan həyatının mərkəzinə yerləşdirmək və onu həyatın bütün sahələrinə yaymaqdır. Buna görə də Quranda “şükür və küfr” qarşıtlığı adi bir emosional vəziyyət deyil, insanın Allahla olan münasibətində hansı mövqedə dayandığını göstərən əsas meyardır.

Gözəllik və Mənası

Gözəllik təkcə bir əşyanın ya hadisənin xarici görünüşündən ibarət deyil. Bu anlayış, varlığın dərin qatlarını, şeylərin bir-biri ilə olan münasibətlərini və kainatdakı nizamı dərk etməyə yönəlmiş çoxşaxəli bir anlayışdır. Ən əsas səviyyədə gözəllik, bir şeyin olduğu kimi mövcud olmasıdır. Daha geniş baxdıqda isə, gözəllik, əşyaların öz yerini düzgün tutduğu və bir nizam içində var olduğu bir vəziyyətdir. Ən ali anlamda gözəllik özünü bizə ölçü və tarazlıq kimi göstərir.

İlahi mənşəli gözəllik

Gözəllik yalnız estetik deyil, həm də varlıq və yaxşılıqla qırılmaz bir əlaqəyə malikdir. Hər bir şeyin əvvəlcə öz mahiyyəti ilə mövcud olması, onun gözəl olmasının ilk addımıdır. Daha sonra, o şeyin daxil olduğu münasibətlər şəbəkəsi – hadisələr, anlayışlar və proseslər – gözəlliyin dərinləşməsinə səbəb olur. Ən sonda isə gözəllik ya bütöv kainatdakı nizamda, ya hadisələr arasındakı ahəngdə, ya da bir varlığın öz daxilindəki vəhdətdə üzə çıxır. Bu mənada, bir insanın, bir pişiyin və ya sadə bir stulun belə var olması – sadəcə varlığı – gözəldir. Çünki gözəllik, əşyanın "öz olmasını" ifadə edir.

Çirkinlik nədir?

Gerçək mənada "çirkin" deyə bir şey yoxdur. Çirkinlik – gözəlliyin natamam halıdır. Yəni biz gözəllikdəki nisbət və harmoniyanı qavraya bilməyəndə, həmin şeyi çirkin hesab edirik. Bəzən isə dilimiz, mədəniyyətimiz və alışdığımız vizual qaydalar səbəbilə bəzi şeyləri sevməyə başlayırıq, digərlərini isə qəbul etmirik. Məsələn, dad hissimizin zamanla formalaşması kimi, fərqli mədəniyyətlərdə gözəl sayılan bir şey bizə yaddır və bu səbəbdən biz onu gözəl hesab etmirik. Amma ilahi baxışda çirkinlik yoxdur – o, sadəcə bizim baxışımızdakı nöqsan ola bilər.

Gözəllik ölçüləri dəyişirmi?

Gözəlliyin meyarları insandan insana, cəmiyyətdən cəmiyyətə və dövrdən dövrə dəyişə bilər. Bir zamanlar fərqinə varılmayan bir nizam, başqa bir zamanda sevilə bilər. Amma gözəlliyin təməlində dayanan o nisbət və harmoniya dəyişmir. İnsan təbiətən nizamdan, ölçüdən və tarazlıqdan zövq alır. Bu, dəyişməz bir həqiqətdir.

Hz. Yusifin (ə.s) gözəlliyi

Quranda Hz. Yusifin gözəlliyi təsvir edilərkən, qadınların əllərini kəsməsi hadisəsi yalnız zahiri gözəlliklə izah edilə bilməz. Bu hadisə daha dərin bir təsiri ifadə edir. İnsan bədəni müəyyən bir formaya malikdir və sonsuz fiziki gözəllikdən danışmaq qeyri-mümkündür. Yəni o gözəllik, təkcə simada deyil, bütöv bir cazibə və təsir halıdır. Allahın bir milçəyin gözəlliyini belə tərif etməsi, onun yaratdığı hər şeydəki tarazlıq və ahəngi görməsindən irəli gəlir.

Gözəllik və dəyər anlayışı

"Gözəllik bahalıdırmı?" sualına cavab olaraq: Gözəlliyin dəyəri onun özü qədərdir. Amma onun nəticələri çox zaman hesablanmayan, hətta gözlənilməyən təsirlər doğura bilər. Gözəlliyə yalnız bir şəxsin üstünlüyü kimi yox, ona verilmiş bütün nemətlərin bütövlüyü və onların başqaları ilə nisbəti kontekstində baxmaq daha doğrudur.

Gözəllik yalnız zahiridirmi?

Əksər hallarda gözəllik dedikdə yalnız fiziki görünüş nəzərdə tutulur. Amma gözəllik bununla məhdudlaşmır. Bir insanın səsinin, danışığının, əməyinin, düşüncəsinin gözəlliyi – bütün bunlar estetik dəyərləndirməyə daxildir. Gözəllik, bir çox hallarda maddi olandan daha çox mənəvi və əxlaqi keyfiyyətlərlə bağlıdır.

Gözəllik bir bütövlükdür

Gözəllik tək bir element deyil – o, bir çox hissələrin ahəng içində birləşməsindən doğur. Biz gözəlliyi bəzən çox sadə qəbul etsək də, əslində onu bu qədər cazibədar edən, içindəki nisbət və tərkibin bütövlüyüdür. Məhz bu səbəbdən, gözəlliyi izah etmək çətin, amma hiss etmək asandır. İki insan eyni səslə danışa bilər, amma birinin daha çox diqqət çəkməsi, həmin səsin necə və hansı ruhi hal ilə təqdim olunduğuna bağlıdır.

Baxış və gözəllik əlaqəsi

Aşiq Veysəlin “Gözəlliyin beş para etməz bu məndəki eşq olmasa” misrası bu düşüncəni gücləndirir: əslində gözəl olan baxdığımız şey deyil, o şeyə necə baxdığımızdır. Bir varlığı gözəl görməyimiz, onun xarici görünüşündən çox, bizdə oyatdığı mənaya və münasibətə bağlıdır. Əgər biri bizim dünyaya və ya insana baxışımızı dəyişirsə, həmin varlığın gözəlliyi də bizim nəzərimizdə dəyişir. Və bu dəyişiklik, təkcə bir sözlə deyil, düşüncə tərzimizin və mənəvi baxış bucağımızın yenilənməsi ilə mümkündür.

İnsan, Gözəllik və Həqiqət Axtarışı

İnsanın özünə baxışı sadə bir güzgü görüntüsündən ibarət deyil; bu, zamanla formalaşan, cəmiyyət, dil və münasibətlərlə yoğrulan mürəkkəb bir prosesdir. Xüsusilə gənclik dövrlərində insan özünü daha çox başqalarının gözü ilə qiymətləndirməyə meyilli olur. Güzgüdə gördüyü zahiri qüsurları, bəyənmədiyi cəhətləri dönə-dönə sual altına alır. Halbuki əgər xarici təsirlər, başqalarının fikirləri olmasaydı, insan özünə qarşı daha mərhəmətli ola bilərdi. Amma bu zaman da gözəllik haqqında sual meydana çıxmazdı. Dilin varlığı və insanın başqaları ilə qurduğu əlaqələr ona özünü müxtəlif bucaqlardan dərk etmək imkanı verir. Çünki qarşılıqlı münasibət olmadan bu cür bir dərk səviyyəsinə çatmaq mümkün olmazdı.

İlahi Gözəllik və Dərk Sərhədləri

“Allah gözəldir və gözəlliyi sevir” (Müslim) ifadəsi bizə çox tanışdır. Amma bu ifadənin arxasında, Allahın necə olduğu ilə bağlı yaranan suallara da rast gəlirik. Əslində isə ilahi varlığın bir surəti, bir şəkli ola bilməz. “Cəmal” – yəni Allahın gözəlliyi – insanlar üçün bir ümid yeridir, amma bu, heç zaman insan sifəti ilə izah edilə bilməz. Çünki Allahda bizdə olduğu kimi bir "iç" və "çöl" ayrımı yoxdur. Onunla qarşılaşmaq və ya “tamaşa etmək” yalnız bizim ona yönəldiyimiz anda və bizim idrak qabiliyyətimiz çərçivəsində mümkündür. Mütəfəkkirlər qeyd edir ki, Allahı “necə varsa, elə də” bilmək insan üçün mümkün deyil. Məsələn, Merac hadisəsində Peyğəmbərin (sav) Allahla görüşdüyü deyilsə də, əslində hər bir peyğəmbərə Allah öz “surəti” ilə deyil, onların dərk imkanlarına uyğun bir təcəlli ilə görünmüşdür. Peyğəmbərimiz də (sav) həmçinin meracda Allahı görməmişdir (qəbul olan görüşə görə). Biz, yaradılmış varlıqlar olaraq, Allahı yalnız bizə göstərildiyi qədər və bizim varlıq səviyyəmiz qədər anlaya bilərik. Onu Öz zatıyla tanımaq və ya Onun kimi olmaq insan üçün qeyri-mümkündür.

Qüsursuzluq Axtarışı və Gözəlliyin Canlı Təbiri

İnsan varlığı etibarilə daim gözəl olanı axtarır. Bu axtarış isə insanın dərk səviyyəsindən asılı olaraq fərqlənir. Əgər insanın idrakı yalnız zahiri görünüşlə məhdudlaşırsa, o zaman gözəllik yalnız bədənə və cildə yönəlir. Amma idrak dərinləşdikcə, insan gözəlliyi bir sənətkarlıqda kamilləşməkdə, bir elmdə dərinləşməkdə və ya həyat təcrübəsində mənəvi dəyərlər tapmaqda axtarır. Bu, natamam olanı tamama çatdırmaq, cəhaləti bilgiyə çevirmək istəyindən doğan bir yoldur. Çünki insanda elə bir idrak potensialı var ki, o, qarşılaşdığı gözəlliklərdən heç zaman doymur. Əksinə, gördüyü hər gözəllik onu daha dərinə, daha yüksək səviyyəyə çəkir. İnsan, ağlı və anlayışı vasitəsilə nisbətləri, ahəngi, öz qüsurlarını və başqalarının kamilliyini gördükcə, tədricən kamala doğru irəliləyir.

Bu səbəbdən, gözəllik anlayışımız sabit deyil, daim hərəkətdədir. Zaman-zaman cəmiyyətlərdə və fərdlərdə gözəlliyə dair meyarlar dəyişmişdir. Tarixdə bir dövrdə “bu” gözəl sayılmışsa, başqa bir dövrdə “başqa bir şey” gözəl adlandırılmışdır. Eyni proses fərdi olaraq da baş verir – insan yetkinləşdikcə gözəllik meyarları da dəyişir, inkişaf edir. Bu dəyişmə yıxıcı yox, daha çox bir pillədən digərinə çıxmaq kimidir. Çünki yeni gözəllik anlayışı əvvəlkini inkar etmir, onu da öz içində daşıyır və daha geniş bir çərçivəyə yerləşdirir. Məsələn, bir peşədə ustalaşmaq və ya valideyn olmaq kimi həyat təcrübələri, insanın o sahədəki gözəlliyi daha dərindən anlamasına imkan verir. Hər dəfə bir qüsurumuzu tamamladıqca, əvvəllər “gözəl” dediyimiz şeylərin əslində daha böyük bir gözəlliyin parçası olduğunu başa düşürük. Beləcə, gözəllik sonsuz dərinliyi olan bir axtarışa çevrilir.

İnsanın Mənası və İnsan Olmağın Təməlləri

İnanc – insan üçün sadəcə bir hiss və ya duyğu deyil, varlığımızın ayrılmaz tərkib hissəsidir. İnsan, həyatı boyunca öz daxilində müəyyən təsdiqlər formalaşdırır: bu təsdiqlər Allaha, əşyalara, kainata, axirətə və özünə yönəlik anlayışlardan ibarətdir. Başqa sözlə desək, inanc – bilginin ən ümumi halıdır. Bilmədən yaşamaq, əslində, inancsız yaşamaq deməkdir.

Əgər inancı dini anlamda – yəni əqidə kimi başa düşsək, burada söhbət artıq daha konkret bir biliklər toplusundan gedir: Allah anlayışı, axirətə dair düşüncələr, kainatla Allah arasındakı münasibətlər və Onun buyruqları barədə məlumatlar bu qrupun əsasını təşkil edir.

İnancsız İnsan Ola Bilərmi?

Bu sual ətrafında düşünəndə ortaya çıxan nəticə budur: insanın, istər müsbət (Allaha, axirətə inam), istərsə də mənfi (inkar) şəkildə olsa belə, inanc olmadan mövcudluğu qeyri-mümkündür. Ağacın axirəti inkar etməsi kimi bir hal təsəvvür edilə bilməz. Çünki inanc – yalnız insana məxsus olan idrak sistemidir. İnsan, sadəcə texnika düzəldən və ya mühitini dəyişdirən varlıq olduğu üçün yox, bu inanca malik olduğu üçün heyvandan fərqlənir.

Bu inanc strukturu, nə maddi rifah, nə siyasət, nə moda, nə də gündəlik maraqlarla əvəz oluna bilməz. Beləliklə, inancsız insan anlayışı məntiqsizlikdir. Hətta inkar belə, inancın bir formasıdır – inkar da müəyyən bir idraka və mövqeyə əsaslanır və bu baxımdan o da inanc sayılır.

Elm və İnancın Qarşılıqlı Münasibəti

XIX əsrin sonlarında elmin sürətli inkişafı bəzi insanlarda belə bir təsəvvür yaratdı ki, elm gələcəkdə dini tam əvəz edəcək. Onlara görə, inanc yalnız bilginin çatmadığı yerdə başlayırdı və elm hər şeyi açıqladıqca inanca ehtiyac qalmayacaqdı. Lakin bu yanaşma inancın mahiyyətini tam anlamamışdı.

Əslində, inanc yalnız qeyri-müəyyənliklərdən doğmur. İnanclar özündə bir iddia daşıyır – Allaha, axirətə və kainata dair dərindən düşünülmüş anlayışları ifadə edir. Bunlar adi gündəlik biliklər deyil; insanı sarsıdan, dəyişdirən və bütöv bəşəriyyətin istiqamətini formalaşdıran anlayışlardır.

İnancın Təsdiqlənməsi – İki Əsas Yol

İnsan inancını əsaslandırmaq üçün iki başlıca yoldan istifadə edir:

1. Ağıl yolu ilə nəticə çıxarma (əqli istidlal): İnsan bu dünyada gördükləri və yaşadıqları ilə kifayətlənmir. Bütün arzuların bu dünyada tam qarşılanmaması, həyatın natamam görünməsi, ömrün qısa olması və idrakımızın bu çərçivədən kənara çıxmaq istəyi – bütün bunlar insana bu dünyanın fövqündə bir varlığın zəruriliyini hiss etdirir. Fiziki həyatla idrak gücümüz arasındakı disbalans bizə axirət anlayışını və Tanrıya inamı labüd edir. İnsan bəzən bu mövzuları dilə gətirməsə də, heç olmasa onları düşünməyə məcburdur. Düşünmək isə bir ehtiyacın ifadəsidir. İnkar belə – əslində – ağılın istədiyi bir həqiqəti başqa tərəfdən rədd etməsidir və bu da bir növ istək və mövqe formalaşdırır.

2. Xüsusi təcrübələr (ayrıcalıqlı yaşantılar): Həyatımızın axarı içində baş verən və bütün həyatımıza istiqamət verən bəzi təcrübələrimiz olur. Bunlar bəzən bir yuxu, bəzən bir sevgi, bir qorxu, adi bir qarşılaşma və ya qida alma aktı şəklində yaşanır – lakin nəticələri bizi dərindən dəyişir. Bu yaşantılar bizi Tanrı anlayışı və axirət düşüncəsi ilə qarşı-qarşıya qoyur. Dini mənbələrə görə, bu cür təcrübələr insanın şüurunu Allaha və axirətə yönəldən əsas səbəblərdən biridir. Bu təcrübələri düzgün oxumaq, nəticələrini dərk edib həyatımıza tətbiq etməyə çalışmaq – inancın doğrulanma yollarından sayılır. İnsan bəzən bu təcrübələri unutmağa, görməməzliyə vurmağa çalışsa da, özünə və ətrafına qarşı ayıqlığı davam etdikcə, bu təcrübələr onun qarşısında yeni qapılar açmağa davam edir.

Kibrin Mahiyyəti və Vüqar

Ənənəvi anlayışda “kibr” (təkəbbür) və “vüqar” (ağırbaşlılıq, ciddiyyət) bir-birinə zidd anlayışlar kimi təqdim olunur. Amma bu anlayışlara bir az dərindən baxdıqda görürük ki, kibr sadəcə “özünü böyük görmək”lə məhdudlaşmır. O, insanın Allahın ona bəxş etdiyi nemətlərə qarşı göstərdiyi incə münasibətlə də sıx bağlıdır.

Vüqar — insanın özünə verilən lütfün, nemətin fərqində olaraq yaşaması deməkdir. Yəni insan özünə verilən dəyərin və imkanın şüuruna varmalı, bu şüurun tələblərinə uyğun davranmalıdır. Bu baxımdan, vüqar Allah qarşısında qul olmağın ciddiyyətini ifadə edir. Vüqar sahibi olan şəxs, öz varlığındakı hər şeyi — bacarığını, biliyini, gücünü, hətta zəifliyini belə — dərk edərək bunları Haqqa yaxınlaşmaq üçün bir vasitəyə çevirir.

Adətən kibr dedikdə, yalnız “özünü başqalarından üstün görmək” başa düşülür. Halbuki bu, kibrin sadəcə bir təzahürüdür. Kibr daha geniş, daha dərin və bəzən gizli duyğusal halları da əhatə edir:

1. Nemətə qarşı laqeydlik və ciddiyyətsizlik:
   İnsan sahib olduğu nemətə qarşı sayğısız və dəyərsizlik göstərirsə, bu da kibrin bir formasıdır. Neməti kiçiltmək, onu adi görmək — həqiqətdə veriləni öz mülkü saymaq — kibrin incə, amma təhlükəli halıdır.

2. Kiçiltmək və ya özünü dəyərsiz hiss etmək:
   Başqalarını kiçik görmək açıq-aşkar təkəbbürdür. Ancaq maraqlıdır ki, insanın özünü dəyərsiz, heç bir şey kimi hiss etməsi də kibrin başqa bir tərəfidir. Çünki bu halda insan, Allahın yaratdığı dəyəri inkar etmiş olur.

3. Şişirtmək:
   Kibrin ən gizli və dərin formalarından biri də şişirtməkdir. Günahı da, ibadəti də həddindən artıq böyütmək bir növ kibrdir. Günahını o qədər böyük görmək ki, Allahın onu bağışlamayacağını düşünmək — bu da təkəbbürdür. Çünki aləmlərin Rəbbi qarşısında hansı günah “həddindən artıq böyük” ola bilər ki?

Nəticə etibarilə, həm başqalarına yuxarıdan baxmaq, həm də özünü əhəmiyyətsiz görmək — hər ikisi eyni kökdən, yəni kibrin içindən doğur.

Bu anlayışları düzgün dərk etmək, Peyğəmbərin (s.ə.s) öyrətdiyi dindarlığın mahiyyətini anlamaq baxımından çox vacibdir. Həqiqi dindarlığın əsası, insanın bütün münasibətlərini — özü ilə, başqaları ilə, dünya ilə olan əlaqələrini — yalnız Allahla münasibətindən qaynaqlandırmasıdır.

Üstünlük və Kibr Münasibəti

İslam mətnlərində möminlərin üstünlüyündən bəhs edən ifadələr bəzən yanlış anlaşılaraq bu üstünlüyün təkəbbür mənasına gəldiyi düşünülür. Halbuki, Qurani-Kərimdə qeyd olunan bu üstünlük, təkəbbür deyil, Allah’a yaxınlıq anlamı daşıyır. Buradakı üstünlük, insanın imanla qazandığı mənəvi dəyərləri və bu dəyərlərin onu haqq və ədalətə yaxınlaşdırmasını ifadə edir.

İmanın insana verdiyi ən böyük dəyər – Allah’a yaxınlıq şüurudur. Bu yaxınlıq həm də insanın həqiqətə, ədalətə və doğruya yaxınlaşması deməkdir. Lakin bir insan bu dəyərləri yalnız öz üstünlüyünü sübut etmək üçün istifadə edərsə, bu hal artıq kibrə çevrilir. Çünki insan bəzən sahib olduğu imandan, ailəsindən, milliyyətindən, dinindən və hətta sadəcə insan olmasından belə üstünlük payı çıxarmağa meyilli olur. Üstünlük duyğusu üç əsas vəziyyətdə kibrə çevrilir:

1. Sahib olduqlarını özündən biləndə. İnsan qazandığı nemətlərin mənbəyini özündə gördükdə, bu anlayış kibr yaradır.
2. Başqalarını kənara itələdikdə. İnsan özünü başqalarından üstün sayıb, onları dəyərdən saldıqda, bu münasibət təkəbbürün əlamətidir.
3. Kibrin dairəsi. Təkəbbür yalnız insanlara qarşı deyil; insanın özünü hər hansı varlıq və ya məxluqdan üstün görməsi də bu dairəyə daxildir.

Bu mövzuya dair Bəyazid Bistaminin söylədiyi məşhur bir ifadə var. O, müsəlman məzarlığından keçərkən “bunlar məğrurlardır” (yəni dünyada imtahanı uduzanlardır), qeyri-müsəlman məzarlığından keçərkən isə “bunlar məzurlardır” (yəni bəhanə sahibidirlər) demişdir. Bu söz, insanın heç vaxt özünü başqalarından üstün görməməsinin zərurətini dərin bir hikmətlə ifadə edir.

İnsanın malik olduğu hər bir şey – iman, elm, qabiliyyət və ya fəzilət – Allahın bir lütfüdür. İnsan özündəki heç bir keyfiyyəti tam mənada “mənimdir” deyə bilməz, çünki hər şeyin qaynağı Haqdır. Hər bir nemət ilahi ədalət çərçivəsində fərqli formalarda bəndələrə paylanmışdır. Allah istədiyi bəndəsinə, digərində olmayan qabiliyyət və ya üstünlük verə bilər. Lakin bu fərqlilik, təkəbbür səbəbi deyil, əksinə, şükür və məsuliyyət tələb edən bir imtahandır. Çünki bütün bu fərqliliklər, insanın Allaha yaxınlaşması və Onun rızasını qazanması üçün bir vasitədir.

Nəticə etibarilə, imanın verdiyi üstünlük, təkəbbürün deyil, təvazökarlığın təməlidir. İnsan öz dəyərini Allahın verdiyi lütf olaraq dərk etdikcə, nəfsin səsinə deyil, Allahın çağırışına yönəlir.

Kibr və Şeytan

Kibr (təkəbbür), dini ənənədə şeytanın mahiyyəti ilə sıx əlaqəli bir anlayışdır. Şeytan, Həqqin adlarının bütünlüklə təzahür etdiyi Adəmdəki ülvi lütfü görə bilmədiyi üçün kibr abidəsi kimi ortaya çıxmışdır. Şeytan özü ilə Adəmin mərtəbəsi arasında müqayisə aparmış və bu müqayisə nəticəsində təkəbbürlənmişdir.

Şeytanın kibrinin yaranma səbəbləri müxtəlif şəkildə izah edilir:

1. Səcdənin İdraksızlığı: Bəzi fikirlərə görə, şeytan yalnız Haqqa səcdə etməklə əmr olunduğu üçün, Adəmə səcdə etməyin mənasını və hikmətini dərk edə bilmədi.
2. Maddi Üstünlük Qiyası: Digər bir fikrə görə isə, şeytan özünün oddan, Adəmin isə torpaqdan yarandığını əsas gətirərək, odu torpaqdan üstün tutdu və buna görə də torpağı küçümsədi.

Göstərilən səbəb nə olursa olsun, şeytan Haqq qarşısında özünə verilən lütfü (neməti) Adəmə verilən lütdən üstün görüb, həmin lütfü sahiblənməyə cəhd etdi və beləcə Ondan uzaqlaşdı. Əgər şeytan bu neməti sadəcə lütf olaraq görsəydi, bu halda daha üstün bir lütfə boyun əyməyin vacib olduğunu dərk edə bilərdi.

İnsanlarda, bölgələrdə, coğrafiyalarda və millətlərdə bir-birinə nisbətən üstünlüklər mövcuddur. Lakin insanın bu üstünlükləri özündən bilərək onlara sahib çıxmağa cəhd etməsi insanı şeytanlaşdırır. Məlum olduğu kimi, "şeytan" sözü mənəvi uzaqlıq deməkdir.

Kibr insanı Haqdan uzaqlaşdırır. Haqdan uzaqlaşmağın daha dərin bir ifadəsi isə həqiqətdən məhrumiyyət deməkdir. Bu, insanın var olan həqiqəti müşahidə etmək (tamaşa etmək) və həmin idraka uyğun yaşamaq üçün ona bəxş edilən lütflardan məhrum olması deməkdir.

Həzrəti Peyğəmbər (sav) buyurmuşdur ki, qəlbində xardal dənəsi qədər kibr olan şəxs cənnətə girməyəcək. Bu ifadə kibrin çirkinliyini vurğulamaq üçün istifadə olunan bir məcaz olduğu düşünülür, lakin ehtimal ki, bu, məcaz deyil. Dinin dərinliyinin insana açılması üçün, insanın öz "mənliyi" də daxil olmaqla, mülkiyyətin Haqqa aid olduğunu qəbul etməsi, yəni "Mən yoxam, O var" deməsi şərtdir. Əks halda, dindarlıq tamamilə öz yerini tutmur. Cahiliyyə şairlərindən Ləbitin dediyi kimi, Allahdan başqa hər şey batildir. Bu, hər şeyin yox olacağı kimi anlaşıla biləcəyi kimi, əslində var olmadığı kimi də anlaşıla bilər. Çünki buradakı varlıq ödüncdür və həqiqi bir varlığa (Haqqın varlığına) nisbətdə yoxdur.

Kibr insanın ülviyyətini yeyib bitirən bir atəşdir. Kibr insanın ucalığını, Haqqa yaxınlığını məhv edir. Kibri tərk etmək isə Haqqa aid olanı Haqqa vermək deməkdir.

Din, əsl etibarilə, hər hansı bir vəziyyətdən törətdiyimiz "mənlikləri" aradan qaldıraraq, hər şeyi lütf olaraq qəbul edib yaşamaqla bağlıdır. Buna görə də din, birbaşa Allahla münasibətimizdə ortaya çıxan bir hadisədir. Dindarlıq dərinliyi ilə düşünüldüyündə, nə yalnız məlumat çoxluğu, nə də əməlləri çoxaltmaqla əlaqəli olan tümsəl bir hadisədir. Yunus Əmrənin şeirində qeyd edildiyi kimi, zahidliklə (zöhd) edilən cəhdlər bəzən nəticə vermir, əksinə, bütün gümanları (zənləri) tərk edib yoxluğa vermək lazımdır. Kibr zəndə olmaq deməkdir, halbuki iman təhqiq (həqiqət bilgisi) tələb edir. Dindarlıq əslində Allaha qarşı acizliyi ifadə edən bir zehin halıdır. Davranışlar isə bu zehin halının yalnız bir uzantısı olaraq ortaya çıxır. Qula və ya başqa bir məxluqa aid bütün haqlar, hər şeydən əvvəl, Allahın haqqıdır.